CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH CẤP XÃ 1.1 Ngân sách xã trong hệ thống ngân sách nhà nước và chi ngân sách nhà nước 1.1 Ngân sách nhà nước cấp xã trong hệ thống ngân sách nhà nước - Khái niệm Ngân sách nhà nước Thuật ngữ “Ngân sách nhà nước” được sử dụng rộng rãi trong hoạt động kinh tế - xã hội ở mọi quốc gia trên thế giới. Ngân sách nhà nước là bảng liệt kê các khoản thu, chi bằng tiền trong một giai đoạn nhất định của mỗi quốc gia. Sự hình thành và phát triển của Ngân sách nhà nước gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của kinh tế hàng hóa - tiền tệ trong các xã hội được quản lý bởi một mô hình nhà nước. Nói cách khác ngân sách nhà nước là tổng hợp các khoản thu, chi của một nhà nước.
Trong hệ thống tài chính, ngân sách nhà nước là bộ phận chủ đạo, là điều kiện vật chấtquan trọng để Nhà nước thực hiện các nhiệm vụ của mình. Mặt khác nó còn là công cụ quan trọng để Nhà nước thực hiện điều tiết vĩ mô nền kinh tế xã hội. Theo Điều 1 Luật Ngân sách nhà nước năm 2002 thì: Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. - Các cấp ngân sách nhà nước hiện nay Theo Luật ngân sách nhà nước số 01/2002/QH11 (Điều 4) hay gần đây nhất là Hiến pháp năm 2013 (Điều 55) và Luật ngân sách nhà nước số 83/2015/QH13 (Điều 6) thì ngân sách nhà gồm được tổ chức thành 4 cấp 5 Ngân sách Trung ương Ngân sách Nhà nước cấp tỉnh Ngân sách Nhà nước cấp huyện Thu NSX Ngân sách Nhà nước cấp xã Chi NSX Sơ đồ 1.1: Các cấp theo ngân sách nhà nước 1.2 Chi ngân sách nhà nước cấp xã 1.1 Khái niệm Từ phân tích ở trên tác giả nêu ra khái niệm Ngân sách cấp xã là một bộ phận, một cấp ngân sách trong hệ thống 4 cấp NSNN, bao gồm toàn bộ các khoản thu, chi của nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền nhà nước cấp xã.
Ngân sách xã là một cấp cơ sở trong hệ thống ngân sách Nhà nước, nó đại diện và đảm bảo tài chính cho chính quyền xã có thể chủ động khai thác những thế mạnh sẵn có để phát triển kinh tế, thực hiện các chính sách xã hội, giữ gìn an ninh trật tự trên địa bàn xã. Ngân sách xã trực tiếp gắn liền với người dân, trực tiếp giải quyết toàn bộ mối quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ của chính quyền nhà nước cấp xã nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức danh của Nhà nước 6 cấp cơ sở trong khôn khổ đã được phân công, phân cấp quản lý.2 Đặc điểm của chi ngân sách nhà nước cấp xã Là một bộ phận trong hệ thống NSNN nên Ngân sách cấp xã cũng mang những đặc trưng chung, như: + Về bản chất, ngân sách cấp xã là hệ thống các quan hệ kinh tế giữa nhà nước với các chủ thể khác, phát sinh trong quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ của chính quyền cấp xã nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của chính quyền nhà nước cấp cơ sở trong khuôn khổ đã được phân công, phân cấp quản lý. + Về hình thức, quá trình vận động của quỹ NSCX cũng được nhìn nhận trên hai giác độ: quá trình huy động các nguồn thu và quá trình thực hiện chi. Sự nhìn nhận về hình thức của NSCX còn được thể hiện thông qua chu trình với các khâu: Lập, chấp hành, quyết toán NSX mà chính quyền cơ sở ở các nơi đều phải tuân thủ.
Một điểm khác biệt giữa NSCX với các cấp ngân sách khác trong hệ thống NSNN, đó là: NSCX vừa là một cấp ngân sách vừa là đơn vị dự toán. NSCX là cấp ngân sách cuối cùng trong hệ thống ngân sách nhà nước, dưới cấp xã không có đơn vị dự toán độc lập. Chính quyền cấp xã vừa đồng thời thực hiện nhiệm vụ thu, phân bổ ngân sách lại vừa thụ hưởng kết quả, sử dụng ngân sách được phân bổ. NSCX bao gồm các khoản thu và chi nên quản lý NSCX là quản lý thu, chi NSCX.
Quản lý chi NSCX là hoạt động của chủ thể quản lý NSCX thông qua việc sử dụng các phương pháp, công cụ quản lý thích hợp để tác động và điều hành hoạt động chi của NSCX nhằm đạt được các mục tiêu đã định.3 Nội dung của chi ngân sách nhà nước cấp xã Chi NSCX gồm: chi đầu tư XDCB, chi thường xuyên. HĐND cấp tỉnh quyết định phân cấp nhiệm vụ chi cho NSCX. Căn cứ chế độ phân cấp quản lý kinh tế - xã hội của nhà nước, các chính sách chế độ về hoạt động của các cơ quan nhà nước, Đảng Cộng sản Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội và nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của cấp xã, khi phân cấp nhiệm vụ chi cho NSCX, HĐND cấp tỉnh xem xét giao 7 cho NSCX thực hiện các nhiệm vụ chi dưới đây: - Chi đầu tư phát triển + Chi đầu tư xây dựng, nâng cấp, sửa chữa các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từ nguồn vốn đầu tư trong cân đối ngân sách xã theo phân cấp của cấp tỉnh theo các lĩnh vực chi theo quy định. + Chi đầu tư xây dựng các công trình kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội của xã từ nguồn huy động đóng góp từ các cơ quan, tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật và Luật Đầu tư công cho từng dự án nhất định, do Hội đồng nhân dân xã quyết định đưa vào ngân sách xã quản lý theo các lĩnh vực chi được theo quy định.
- Chi thường xuyên + Chi quốc phòng: Chi thực hiện chế độ, chính sách đối với lực lượng dân quân tự vệ và các khoản chi khác về dân quân tự vệ thuộc nhiệm vụ chi của ngân sách xã theo quy định của Luật dân quân tự vệ; chi thực hiện việc đăng ký nghĩa vụ quân sự, công tác nghĩa vụ quân sự khác thuộc nhiệm vụ chi của ngân sách xã theo quy định của Luật nghĩa vụ quân sự; các khoản chi khác theo quy định của pháp luật; + Chi an ninh và trật tự an toàn xã hội: Chi tuyên truyền, vận động và tổ chức phong trào bảo vệ an ninh, trật tự an toàn xã hội trên địa bàn xã; các khoản chi khác theo quy định của pháp luật; + Chi sự nghiệp giáo dục: Hỗ trợ hoạt động giáo dục, đào tạo trên địa bàn xã; + Chi sự nghiệp y tế: Hỗ trợ phục vụ chăm sóc sức khỏe nhân dân trên địa bàn xã; + Chi hoạt động văn hoá, thông tin; + Chi hoạt động phát thanh, truyền thanh; + Chi hoạt động thể dục, thể thao; + Chi hoạt động bảo vệ môi trường, bao gồm thu gom, xử lý rác thải; + Chi các hoạt động kinh tế bao gồm: Duy tu, bảo dưỡng, sửa chữa, cải tạo các công 8 trình phúc lợi, các công trình kết cấu hạ tầng, các công trình khác do xã quản lý; hỗ trợ khuyến khích phát triển các hoạt động kinh tế như: khuyến công, khuyến nông, khuyến ngư, khuyến lâm theo chế độ quy định; các hoạt động kinh tế khác; + Chi hoạt động của các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức chính trị và các tổ chức chính trị - xã hội; hỗ trợ hoạt động cho các tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp theo quy định của pháp luật: Chi hoạt động của các cơ quan nhà nước: Tiền lương cho cán bộ, công chức; tiền công lao động và hoạt động phí đại biểu Hội đồng nhân dân; các khoản phụ cấp khác theo quy định của Nhà nước; công tác phí; chi về hoạt động, văn phòng, như: chi phí điện, nước, văn phòng phẩm, phí bưu điện, điện thoại, hội nghị, chi tiếp tân, khánh tiết; chi mua sắm, sửa chữa thường xuyên trụ sở, phương tiện làm việc và tài sản cố định khác; đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, kinh phí công đoàn cho cán bộ xã và các đối tượng khác theo chế độ quy định; chi khác theo chế độ quy định; Kinh phí hoạt động của tổ chức Đảng Cộng sản Việt Nam ở xã; Kinh phí hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội ở xã (Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Cựu chiến binh Việt Nam, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam) sau khi trừ các khoản thu theo điều lệ và các khoản thu khác (nếu có); Kinh phí hỗ trợ hoạt động cho các tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp ở xã theo quy định của pháp luật; + Chi cho công tác xã hội do xã quản lý: Trợ cấp hằng tháng cho cán bộ xã nghỉ việc theo chế độ quy định (không kể trợ cấp hằng tháng cho cán bộ xã nghỉ việc và trợ cấp thôi việc 01 lần cho cán bộ xã nghỉ việc từ ngày 01 tháng 01 năm 1998 trở về sau do bảo hiểm xã hội chi trả); chi thăm hỏi các gia đình chính sách; trợ giúp xã hội và công tác xã hội khác; + Các khoản chi thường xuyên khác ở xã theo quy định của pháp luật.2 Quản lý chi NSNN cấp xã của chính quyền huyện 1.1 Khái niệm quản lý chi ngân sách xã Quản lý chi ngân sách cấp xã là một bộ phận trong công tác quản lý NSNN cấp xã và cũng là một bộ phận trong công tác quản lý ngân sách nói chung. Xét theo nghĩa rộng, quản lý chi NSNN cấp xã là việc sử dụng NSNN làm công cụ quản lý kinh tế - xã hội của chính quyền cấp xã thông qua các chức năng vốn có; theo nghĩa hẹp, quản lý chi NSNN cấp xã là quản lý đầu ra của NSNN cấp xã thông qua các nội dung chi tiêu và quy định cụ thể.2 Mục tiêu, nguyên tắc quản lý chi ngân sách xã 1.
