ĐẶT VẤN ĐỀ Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quan trọng đối với mỗi quốc gia. Nó là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng các cơ sở kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh quốc phòng, là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế trong sản xuất nông - lâm nghiệp. Trong quá trình hoạt động sản xuất của con người, cùng với sức ép của đô thị hóa và sự gia tăng dân số, đất nông nghiệp đang đứng trước nguy cơ suy giảm về số lượng và chất lượng. Con người đã và đang khai thác quá mức mà chưa có biện pháp hợp lý để bảo vệ đất đai.
Trong những thập niên gần đây, quan điểm phát triển nông nghiệp bền vững đã định hướng những đề tài nghiên cứu cùng những ứng dụng quan trọng và cấp bách trong sản xuất nông nghiệp của thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng. Việc sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên đất đai, xây dựng một nền nông nghiệp sạch, sản xuất ra nhiều sản phẩm chất lượng đảm bảo môi trường sinh thái ổn định và phát triển bền vững đang là vấn đề mang tính toàn cầu. Từ hiện trạng nêu trên, việc nghiên cứu tiềm năng đất đai, tìm hiểu một số loại hình sử dụng đất nông nghiệp, đánh giá đúng mức độ thích hợp của các loại hình sử dụng đất đó làm cơ sở cho việc đề xuất sử dụng đất hợp lý, hiệu quả, đảm bảo sự phát triển bền vững là vấn đề có tính chiến lược và cấp thiết của quốc gia và từng địa phương. La Bằng là một xã của huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên nằm sát chân núi Tam Đảo.
Trước kia, đời sống kinh tế của người dân chủ yếu dựa vào cây lúa và trồng màu. Do đó, La Bằng vẫn luôn xếp ở vị trí xã miền núi nghèo của Đại Từ. Thực hiện chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, nắm bắt lợi thế tiềm năng, khí hậu mát mẻ, xã La Bằng đã chọn đầu tư phát triển cây chè vốn là cây trồng n 2 truyền thống của xã từng bị bỏ ngỏ, hoặc phát triển manh mún, tự phát làm cây chủ lực phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo [14]. Xuất phát từ thực tiễn nêu trên, dưới sự hướng dẫn của Thạc sỹ: Trần Thị Mai Anh, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Xây dựng bản đồ phân hạng thích nghi đất trồng chè ở xã La Bằng huyện Đại Từ tỉnh Thái Nguyên”.
MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI Đánh giá thực trạng đất đai và khả năng thích nghi đất đai của xã La Bằng đối với loại hình sử dụng đất trồng chè. Xây dựng bản đồ phân hạng thích nghi đất trồng chè ở xã La Bằng, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học Làm sáng tỏ hơn đặc điểm đất nông nghiệp đồng thời góp phần hoàn thiện phân loại đất theo FAO nhằm cung cấp thông tin làm cơ sở dữ liệu cho những nghiên cứu khác về quy hoạch sử dụng đất.
Ý nghĩa trong thực tiễn Kết quả nghiên cứu sẽ giúp nhân dân, các nhà đầu tư, doanh nghiệp hiểu rõ về tiềm năng đất đai để đầu tư và phát triển loại hình sử dụng đất này. Làm cơ sở cho việc sử dụng đất hiệu quả và lập quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất. n 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 ĐÁNH GIÁ ĐẤT THEO FAO 2.1 Các khái niệm sử dụng trong đánh giá đất 2.1 Đất đai( Land ) Đất là môi trường tự nhiên bao gồm khí hậu, địa hình, thổ nhưỡng, thủy văn, thực vật, những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sử dụng đất.2 Đánh giá đất ( Land Evaluation – LE) Theo FAO(năm 1976): Đánh giá đất đai là quá trình so sánh, đối chiếu những tính chất vốn có của khoanh/vạt đất cần đánh giá với những tính chất đất đai mà loại yêu cầu sử dụng cần phải có.3 Đơn vị bản đồ đất đai ( Land Mapping Unit – LMU) Theo FAO (1983): LMU là khoanh/vạt đất được xác định cụ thể trên bản đồ đơn vị đất đai với những đặc tính và tính chất đất đai riêng biệt thích hợp đồng nhất cho từng LUT (loại hình sử dụng đất), có cùng một điều kiện quản lý đất, cùng một khả năng sản xuất và cải tạo đất. Mỗi đơn vị đất đai có chất lượng, (đặc tính và tính chất) riêng và nó thích hợp với một LUT nhất định.4 Loại hình sử dụng đất ( Land Use Type - LUT) LUT là bức tranh mô tả thực trạng sử dụng đất của một vùng đất với những phương thức quản lý sản xuất trong các điều kiện kinh tế - xã hội và kĩ thuật được xác định.5 Hệ thống sử dụng đất (Land Use System – LUS) LUS là sự kết hợp của LMU và LUT (hiện tại và tương lai), hay là loại sử dụng đất riêng biệt được thực hiện trên một vạt đất nhất định kết hợp với đầu tư, thu nhập và khả năng cải tạo đất như: làm bằng, tưới, tiêu,…[11].2 Đánh giá khả năng thích nghi đất đai Đánh giá khả năng thích nghi đất đai hay còn gọi là đánh giá đất đai (Land Evaluation): Là quá trình dự đoán tiềm năng đất đai khi sử dụng cho các mục n 4 đích cụ thể.
Hay là dự đoán tác động của mỗi đơn vị đất đai đối với mỗi loại hình sử dụng đất. Có hai phương pháp xác định khả năng thích nghi: - Phương pháp xác định khả năng thích nghi đất đai tự nhiên (physical suitability): Chỉ ra mức độ thích hợp của loại hình sử dụng đất đối với điều kiện tự nhiên không tính đến các điều kiện kinh tế. Nếu không thích nghi về mặt tự nhiên thì không một phân tích kinh tế nào có thể biện chứng để đề xuất tiếp tục sử dụng. - Phương pháp đánh giá thích nghi kinh tế (Economic Land Evaluation): Các quyết định sử dụng đất đai thường cân nhắc về mặt kinh tế, dùng để so sánh các loại hình sử dụng đất có cùng mức độ thích hợp hoặc hiệu quả của hai loại hình sử dụng đất.
Tính thích hợp về mặt kinh tế có thể đánh giá bởi các yếu tố: Tổng giá trị sản xuất, lãi thuần, B/C, chi phí, …[8].3 Mục đích của đánh giá đất Nhằm hướng dẫn phương pháp đánh giá đất trong khuôn khổ quy hoạch sử dụng đất và phát triển nông thôn trên quan điểm tăng cường lương thực cho một số nước trên thế giới và giữ nguồn tài nguyên đất không bị thoái hóa, sử dụng đất lâu bền. Đảm bảo tính hợp lý và bền vững trong việc quy hoạch sử dụng đất đai là cơ sở cho việc bố trí sử dụng đất hợp lý trên quan điểm sinh thái và phát triển bền vững [11].4 Quy trình đánh giá đât Quy trình đánh giá đất đai được tiến hành và mô tả qua các bước sau: - Xây dựng các khoanh đơn vị bản đồ đất đai trên cơ sở kết quả điều tra khảo sát các nguồn tài nguyên đất như: khí hậu, địa hình, đất, nước, thực vật, n 5 nước ngầm. Mỗi đơn vị bản đồ đất đai sẽ có những đặc tính đất đai riêng và khác so với những đơn vị bản đồ đất đai lân cận. - Chọn lọc và mô tả kiểu sử dụng đất đai mà nó phải phù hợp và liên quan đến mục tiêu chính sách và phát triển đã được xây dựng bởi các nhà quy hoạch cũng như phải phù hợp với những điều kiện về kinh tế, xã hội và môi trường trong khu vực đang thực hiện.
- Chuyển đổi những đặc tính đất đai của mỗi đơn vị bản đồ đất đai thành các chất lượng đất đai mà những chất lượng đất đai này có ảnh hưởng trực tiếp đến các kiểu sử dụng đất đai đã được chọn lọc. - Xác định yêu cầu về đất đai cho các kiểu sử dụng đất đai đã chọn lọc, hay gọi là yêu cầu sử dụng đất đai trên cơ sở của các chất lượng đất đai. - Đối chiếu giữa yêu cầu sử dụng đất đai của các kiểu sử dụng đất đai được diễn tả dưới dạng phân cấp yếu tố với các chất lượng trong mỗi đơn vị bản đồ đất đai được diễn tả dưới dạng yếu tố chẩn đoán. Kết quả cho được sự phân hạng khả năng thích nghi đất đai của mỗi đơn vị bản đồ đất đai với từng kiểu sử dụng đất đai [15].5 Các phương pháp đánh giá đất theo FAO Trong đánh giá đất, cả hai khâu điều tra tự nhiên và kinh tế, xã hội đều rất quan trọng.
Hai phương pháp sau đây sẽ phục vụ cho việc thực hiện nghiên cứu về tự nhiên và kinh tế - xã hội. - Phương pháp hai bước: Gồm có đánh giá đất tự nhiên ( bước thứ nhất), và tiếp theo là phân tích kinh tế - xã hội (bước thứ hai). Phương pháp tiến triển theo các trình tự rõ ràng, vì vậy có thể linh động thời gian cho các hoạt động và huy động cán bộ tham gia. - Phương pháp song song: Thực hiện bước đánh giá đất tự nhiên đồng thời với phân tích kinh tế - xã hội.
Ưu điểm là nhóm cán bộ đa ngành cùng làm việc, tức là bao gồm cả các nhà khoa học tự nhiên và kinh tế xã hội. Phương pháp này thường dùng để đánh giá đất chi tiết và bán chi tiết. n 6 Trong đánh giá đất có thể kết hợp hai phương pháp này, ví dụ phương pháp hai bước cho cấp điều tra thăm dò rồi tiếp đến là phương pháp song song ở điều tra chi tiết và bán chi tiết. Trong thực tế sự khác nhau giữa hai phương pháp không thật rõ ràng.
Với phương pháp hai bước, thuộc tính quan trọng là kinh tế - xã hội cần cho suốt cả bước thứ nhất khi lựa chọn các loại sử dụng đất trong quá trình đánh giá đất [11].2 CÔNG TÁC ĐÁNH GIÁ ĐẤT TRÊN THẾ GIỚI 2.1 Đánh giá đất đai ở Liên Xô (cũ) Đây là trường phái theo quan điểm phát sinh, phát triển của Docutraiep. Trường phái này cho rằng đánh giá đất trước hết phải đề cập đến thổ nhưỡng và chất lượng tự nhiên của đất, là những chỉ tiêu mang tính khách quan và đáng tin cậy. Ông đã đề ra các nguyên tắc trong đánh giá đất đai là xác định các yếu tố đánh giá đất phải ổn định và nhận biết được rõ ràng, phải phân biệt được các yếu tố một cách khách quan và có cơ sở khoa học, phải tìm tòi để nâng cao sức sản xuất. Phải có sự đánh giá kinh tế và thống kê nông học của đất đai mới có giá trị trong việc đề ra những biện pháp sử dụng đất tối ưu.