Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn 2014 - 2016, công tác quản lý thu ngân sách nhà nước trên địa bàn thành phố Thái Bình đã ghi nhận những bước chuyển biến tích cực, phản ánh rõ nét sự phục hồi và phát triển kinh tế của địa phương. Tổng số thu ngân sách năm 2014 đạt 312,691 tỷ đồng (vượt 42% so với dự toán pháp lệnh). Đến năm 2015, con số này tăng vọt lên 492,875 tỷ đồng (đạt 189% dự toán), và đạt 454,788 tỷ đồng vào năm 2016 (đạt 131% dự toán). Mặc dù quy mô thu ngân sách không ngừng mở rộng với mức tăng trưởng kinh tế địa phương đạt bình quân trên 11,3%/năm, công tác quản lý thu vẫn đối mặt với nhiều khó khăn mang tính cấu trúc. Điển hình là sự phụ thuộc lớn vào nguồn thu tiền sử dụng đất thiếu tính bền vững, quy định phân cấp quản lý còn chồng chéo, năng lực đội ngũ cán bộ thuế cơ sở chưa đồng đều, và tình trạng thất thu tại khu vực kinh doanh cá thể vẫn diễn biến phức tạp.

Trước bối cảnh đó, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế của tác giả Nguyễn Thanh Tùng tập trung giải quyết bài toán: Đánh giá thực trạng quản lý thu ngân sách, nhận diện các nhân tố ảnh hưởng và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý thu ngân sách nhà nước trên địa bàn thành phố Thái Bình. Phạm vi nghiên cứu được xác định toàn diện tại 19 xã, phường trực thuộc thành phố Thái Bình với chuỗi số liệu thứ cấp và sơ cấp thu thập trong giai đoạn 2014 - 2016. Luận văn mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp căn cứ xác đáng nhằm duy trì tốc độ tăng trưởng thu thuế - phí bền vững trên 15%/năm, kéo giảm tỷ lệ nợ đọng thuế xuống dưới mức 5% tổng thu và hoàn thiện cơ chế phân cấp quản lý tài chính công cấp thành phố.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý thuyết tài chính công hiện đại kết hợp với khung pháp lý của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 (Luật số 83/2015/QH13) và Luật Quản lý thuế để xây dựng khung phân tích. Khái niệm thu ngân sách nhà nước được xác định là quá trình Nhà nước sử dụng quyền lực chính trị để huy động một bộ phận nguồn lực tài chính quốc gia hình thành quỹ tiền tệ tập trung, phục vụ việc thực thi các chức năng kinh tế - xã hội.

Quản lý thu ngân sách được tiếp cận theo chu trình quản trị gồm 4 khâu mắt xích:

  • Lập kế hoạch dự toán thu ngân sách.
  • Tổ chức thực hiện và huy động các nguồn thu (thuế, phí, lệ phí, tiền sử dụng đất).
  • Thanh tra, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm pháp luật thuế.
  • Quyết toán và đánh giá hiệu quả huy động ngân sách.

Khung lý thuyết của đề tài nhấn mạnh 3 nguyên tắc nền tảng: đảm bảo tính tập trung thống nhất của nguồn lực công; kích thích nuôi dưỡng nguồn thu thông qua thúc đẩy sản xuất kinh doanh; và đảm bảo tính công bằng xã hội trong nghĩa vụ nộp thuế. Bên cạnh đó, luận văn cụ thể hóa các nhóm nhân tố chi phối hoạt động thu gồm: chủ trương chính sách phân cấp tài chính (đặc biệt là 14 khoản thu phân cấp 100% cho ngân sách cấp huyện/thành phố), trình độ chuyên môn của công chức thuế, mức độ ứng dụng công nghệ thông tin, và ý thức tuân thủ pháp luật của người nộp thuế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp định tính và định lượng với nguồn dữ liệu đa tầng. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo quyết toán ngân sách giai đoạn 2014 - 2016 của Phòng Tài chính - Kế hoạch, Chi cục Thuế, Kho bạc Nhà nước thành phố Thái Bình và Niên giám thống kê địa phương.

Về dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu tiến hành khảo sát thực địa với tổng cỡ mẫu là 77 đối tượng được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích:

  • Khối cơ quan quản lý thành phố: 07 cán bộ (gồm Trưởng phòng Tài chính - Kế hoạch, Chi cục trưởng Chi cục Thuế, Giám đốc Kho bạc Nhà nước và 04 Đội trưởng đội thuế chuyên trách).
  • Khối chính quyền cơ sở: 10 cán bộ tại 05 xã, phường (mỗi đơn vị gồm 01 Chủ tịch UBND và 01 kế toán ngân sách).
  • Khối người nộp thuế: 60 tổ chức, cá nhân đại diện cho các doanh nghiệp ngoài quốc doanh và hộ kinh doanh cá thể.

Phương pháp chọn 05 điểm nghiên cứu đại diện phản ánh đầy đủ các diện mạo thu ngân sách: xã Đông Hòa và xã Vũ Đông (đại diện nhóm hoàn thành vượt mức chỉ tiêu), phường Tiền Phong và xã Vũ Lạc (đại diện nhóm gặp khó khăn, chưa đạt chỉ tiêu), và phường Trần Lãm (đại diện nhóm hoàn thành kế hoạch). Các phương pháp phân tích chủ yếu gồm thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian, và phân tích cơ cấu tài chính ngân sách. Việc lựa chọn phương pháp này giúp bóc tách chính xác các khoản thu thực chất, loại bỏ yếu tố đột biến từ nguồn thu đất đai để đánh giá đúng năng lực quản lý thu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thực trạng thu ngân sách trên địa bàn thành phố Thái Bình giai đoạn 2014 - 2016 chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

  • Quy mô thu ngân sách luôn vượt dự toán nhưng thiếu tính ổn định: Năm 2014, số thu đạt 312,691 tỷ đồng (142% dự toán). Năm 2015, tổng thu tăng vọt lên 492,875 tỷ đồng (189% dự toán, tăng 57,6% so với 2014). Năm 2016, tổng thu đạt 454,788 tỷ đồng (131% dự toán). Khi bóc tách nguồn thu tiền sử dụng đất, số thu thuế và phí thực tế tăng trưởng vững chắc: năm 2014 đạt 142,536 tỷ đồng (105% dự toán), năm 2015 đạt 177,036 tỷ đồng (126% dự toán, tăng 24,2%), và năm 2016 đạt 213,155 tỷ đồng (121% dự toán, tăng 20,4% so với năm 2015).
  • Khu vực kinh tế ngoài quốc doanh là nguồn thu trụ cột: Thuế từ khu vực công thương nghiệp ngoài quốc doanh tăng từ 74,916 tỷ đồng (2014) lên 100,058 tỷ đồng (2015) và đạt 105,133 tỷ đồng (2016, vượt 21% dự toán). Trong đó, thuế vãng lai từ các công trình xây dựng cơ bản đóng góp tỷ trọng lớn, duy trì ở mức 21,800 tỷ đồng (2014) và 29,032 tỷ đồng (2015), chiếm khoảng 29% tổng số thu ngoài quốc doanh.
  • Sự bứt phá của thuế thu nhập cá nhân và lệ phí trước bạ: Thuế thu nhập cá nhân năm 2014 chỉ đạt 11,498 tỷ đồng (88% dự toán) đã tăng mạnh lên 13,718 tỷ đồng (2015) và đạt 21,850 tỷ đồng vào năm 2016 (đạt 164% dự toán, tăng trưởng 59,28% so với năm 2015). Lệ phí trước bạ tăng từ 44,798 tỷ đồng (2014) lên 66,067 tỷ đồng (2016, đạt 154% dự toán). Ngược lại, khu vực hộ kinh doanh cá thể có dấu hiệu suy giảm: năm 2014 thu đạt 10,589 tỷ đồng, năm 2015 đạt 10,291 tỷ đồng, và năm 2016 chỉ đạt 9,741 tỷ đồng (chỉ đạt 93% dự toán).
  • Công tác thanh tra, kiểm tra mang lại kết quả tài chính trực tiếp: Hoạt động kiểm tra giám sát đã phát hiện nhiều sai phạm, thực hiện truy thu và xử phạt vi phạm hành chính 2 tỷ 805 triệu đồng, giảm lỗ lũy kế của doanh nghiệp 7 tỷ 182 triệu đồng, và giảm khấu trừ thuế 395 triệu đồng.

Thảo luận kết quả

Diễn biến thu ngân sách địa phương có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ cơ cấu nguồn thu kết hợp đường xu hướng tăng trưởng, thể hiện rõ sự tương phản giữa tổng thu danh nghĩa và số thu thuế - phí thực chất sau khi trừ tiền sử dụng đất. Sự tăng trưởng nguồn thu thực chất bắt nguồn từ chuyển dịch cơ cấu kinh tế mạnh mẽ, trong đó giá trị sản xuất công nghiệp - xây dựng năm 2016 đạt 15.172,3 tỷ đồng (chiếm 68,7% tổng giá trị sản xuất toàn thành phố), thương mại - dịch vụ đạt 5.758,5 tỷ đồng (chiếm 28,1%).

Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền và hỗ trợ người nộp thuế đã có sự đổi mới vượt bậc. Số buổi đối thoại với doanh nghiệp tăng từ 2 buổi (2014) lên 4 buổi (2016, tăng bình quân 141,42%/năm); số lượng tờ rơi, ấn phẩm tuyên truyền phát hành tăng từ 1.800 lên 2.500 sản phẩm (tăng 117,85%/năm); số lượt tư vấn giải đáp qua đường dây nóng tăng từ 30 cuộc lên 50 cuộc (tăng 129,10%/năm). Số lượt người nộp thuế được tập huấn chính sách mới tăng gấp đôi, từ 100 người (2014) lên 200 người (2016).

Tuy nhiên, tồn tại lớn nhất nằm ở khu vực hộ kinh doanh cá thể và nợ đọng thuế xây dựng vãng lai. So sánh với kinh nghiệm quản lý thu tại thành phố Vĩnh Yên (thu hồi trên 115,5 tỷ đồng tiền thuế nợ đọng nhờ mô hình Đoàn liên ngành chống thất thu) và mô hình công khai tôn vinh doanh nghiệp tiêu biểu kết hợp xử phạt nghiêm khắc tại thành phố Hải Phòng, thành phố Thái Bình còn thiếu sự phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa cơ quan Thuế, Kho bạc Nhà nước, Công an và hệ thống ngân hàng thương mại để phong tỏa tài khoản, cưỡng chế nợ thuế hiệu quả.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, 4 nhóm giải pháp trọng tâm được đề xuất nhằm tăng cường quản lý thu ngân sách thành phố Thái Bình:

  • Đổi mới quy trình lập dự toán và phân tích dự báo nguồn thu: Phòng Tài chính - Kế hoạch chủ trì phối hợp với Chi cục Thuế áp dụng phương pháp lập dự toán hiện đại dựa trên chu kỳ kinh doanh và dữ liệu phân tích tăng trưởng kinh tế của từng ngành. Mục tiêu kiểm soát sai số dự toán hàng năm dưới 5% so với số thực thu (khắc phục tình trạng vượt thu dự toán danh nghĩa từ 31% đến 89%). Lộ trình triển khai định kỳ vào tháng 7 đến tháng 8 hàng năm từ năm 2018.
  • Kiện toàn bộ máy quản lý và chuẩn hóa năng lực công chức thuế: Chi cục Thuế thành phố Thái Bình triển khai chương trình đào tạo nghiệp vụ chuyên sâu về kiểm toán nội bộ, kỹ năng thanh tra điện tử và quản lý rủi ro. Mục tiêu đảm bảo 100% cán bộ thuế và cán bộ kế toán tại 19 xã, phường đạt chuẩn nghiệp vụ thu ngân sách, duy trì tốc độ tăng trưởng số lượng cán bộ được bồi dưỡng chuyên môn trên 15%/năm. Thời gian hoàn thành trong giai đoạn 2018 - 2020.
  • Thành lập Đoàn công tác liên ngành chống thất thu và thu hồi nợ đọng thuế: UBND thành phố Thái Bình ban hành quyết định thành lập Ban chỉ đạo chống thất thu ngân sách, phối hợp chặt chẽ giữa Thuế, Công an, Kho bạc Nhà nước và Quản lý thị trường. Thực hiện cưỡng chế tài khoản, khấu trừ tự động tại nguồn đối với các công trình xây dựng cơ bản và rà soát doanh thu khoán thực tế của các hộ kinh doanh cá thể. Mục tiêu thu hồi trên 80% nợ đọng thuế có khả năng thu và nâng mức tăng trưởng thu từ hộ cá thể đạt tối thiểu 10%/năm. Triển khai thực hiện ngay từ Quý I/2018.
  • Đẩy mạnh chuyển đổi số và hiện đại hóa công tác quản trị thuế: Chi cục Thuế thành phố Thái Bình nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin, tích hợp dịch vụ công trực tuyến mức độ 4, mở rộng hệ thống kê khai - nộp thuế điện tử và hóa đơn điện tử có mã của cơ quan thuế. Mục tiêu đạt tỷ lệ trên 98% doanh nghiệp kê khai và nộp thuế điện tử, xử lý giải quyết 100% vướng mắc của người nộp thuế qua đường dây nóng trong vòng 24 giờ. Lộ trình thực hiện giai đoạn 2018 - 2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

  • Cơ quan quản lý nhà nước cấp địa phương: UBND thành phố Thái Bình, Phòng Tài chính - Kế hoạch và Chi cục Thuế thành phố có thể sử dụng các số liệu thực chứng và mô hình giải pháp để hoạch định dự toán ngân sách hàng năm sát thực tế, tối ưu hóa các khoản thu nội địa đạt quy mô trên 450 tỷ đồng mỗi năm.
  • Chính quyền và cán bộ quản lý tài chính cấp xã, phường: Chủ tịch UBND và cán bộ kế toán thuế tại 19 xã, phường nắm vững quy trình ủy nhiệm thu, nâng cao năng lực quản lý thuế đất phi nông nghiệp và các khoản thu phí, lệ phí trên địa bàn.
  • Các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học: Giảng viên và học viên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính - Ngân hàng có thể tham khảo luận văn như một công trình mẫu mực về phương pháp kết hợp số liệu thứ cấp chuỗi thời gian với khảo sát thực địa 77 mẫu định lượng, phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu học thuật.
  • Cộng đồng doanh nghiệp và người nộp thuế: Các doanh nghiệp ngoài quốc doanh và hộ kinh doanh cá thể nắm bắt rõ các quy định pháp luật thuế, cơ chế phân cấp nguồn thu và quy trình kê khai thuế điện tử, từ đó nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật và giảm thiểu rủi ro pháp lý.

Câu hỏi thường gặp

  • Tại sao tổng thu ngân sách thành phố Thái Bình năm 2015 tăng vọt lên 492,875 tỷ đồng nhưng năm 2016 lại giảm xuống 454,788 tỷ đồng? Sự sụt giảm tổng thu danh nghĩa năm 2016 chủ yếu do nguồn thu từ tiền sử dụng đất giảm theo tiến độ đấu giá dự án. Tuy nhiên, nếu tính riêng số thu thuế và phí thực chất (loại trừ tiền đất), năm 2016 đạt 213,155 tỷ đồng, tăng 20,4% so với mức 177,036 tỷ đồng của năm 2015, khẳng định nguồn thu nội lực vẫn tăng trưởng vững chắc.

  • Nguồn thu nào đóng vai trò nòng cốt trong cơ cấu ngân sách thành phố Thái Bình giai đoạn 2014 - 2016? Nguồn thu từ khu vực kinh tế ngoài quốc doanh giữ vai trò chủ lực, tăng liên tục từ 74,916 tỷ đồng (2014) lên 100,058 tỷ đồng (2015) và đạt 105,133 tỷ đồng (2016). Sự đóng góp này gắn liền với tốc độ phát triển công nghiệp - xây dựng của địa phương, đạt giá trị sản xuất 15.172,3 tỷ đồng năm 2016 (chiếm 68,7% cơ cấu kinh tế).

  • Vì sao nguồn thu từ khu vực hộ kinh doanh cá thể năm 2016 không đạt kế hoạch (chỉ đạt 93% dự toán)? Nguyên nhân chủ yếu do công tác quản lý doanh thu khoán còn lỏng lẻo, chưa phản ánh đúng quy mô kinh doanh thực tế, cùng với sự phối hợp ủy nhiệm thu giữa cơ quan thuế và UBND cấp xã/phường chưa chặt chẽ. Số thu giảm từ 10,291 tỷ đồng (2015) xuống còn 9,741 tỷ đồng (2016).

  • Công tác thanh tra, kiểm tra thuế đã đóng góp cụ thể như thế nào vào việc chống thất thu ngân sách? Hoạt động thanh tra, kiểm tra trong giai đoạn nghiên cứu đã trực tiếp xử lý truy thu và xử phạt vi phạm hành chính 2 tỷ 805 triệu đồng, giảm số lỗ lũy kế không đúng quy định 7 tỷ 182 triệu đồng, và giảm khấu trừ thuế giá trị gia tăng 395 triệu đồng, tạo tác động răn đe lớn trên địa bàn.

  • Thành phố Thái Bình có thể vận dụng kinh nghiệm quản lý thu nào từ các địa phương khác? Thành phố Thái Bình có thể áp dụng ngay kinh nghiệm thành lập Đoàn công tác liên ngành chống thất thu từ thành phố Vĩnh Yên (thu hồi trên 25,2 tỷ đồng nợ đọng) và cơ chế biểu dương, khen thưởng công khai người nộp thuế tiêu biểu từ thành phố Hải Phòng.

Kết luận

  • Tái khẳng định kết quả: Công tác thu ngân sách thành phố Thái Bình giai đoạn 2014 - 2016 luôn hoàn thành vượt mức dự toán pháp lệnh, trong đó số thu thuế và phí thực tế tăng từ 142,536 tỷ đồng lên 213,155 tỷ đồng.
  • Nhận diện trụ cột kinh tế: Khu vực ngoài quốc doanh đóng vai trò đòn bẩy tài chính chủ đạo, đóng góp trên 105 tỷ đồng vào ngân sách năm 2016.
  • Thẳng thắn chỉ rõ tồn tại: Tình trạng thất thu thuế hộ kinh doanh cá thể, áp lực nợ đọng thuế vãng lai và sự phụ thuộc vào nguồn thu đất đai là các nút thắt lớn cần tháo gỡ.
  • Đóng góp khoa học: Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận quản lý tài chính công cấp thành phố và xây dựng bộ dữ liệu khảo sát thực chứng 77 đối tượng có giá trị thực tiễn cao.
  • Định hướng hành động: Triển khai đồng bộ 4 nhóm giải pháp về lập dự toán, đào tạo cán bộ, thanh tra liên ngành và chuyển đổi số trong giai đoạn 2018 - 2022 để duy trì đà tăng trưởng thu ngân sách bền vững trên 12%/năm.

Các cơ quan quản lý nhà nước, nhà nghiên cứu và học viên quan tâm có thể khai thác trực tiếp khung phân tích và hệ thống giải pháp của luận văn để áp dụng vào thực tiễn quản lý tài chính địa phương.