phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn đƣợc trình bày theo ba chƣơng. Chƣơng 1: Cơ sở lý luận. Chƣơng 2: Tiếp cận chủ đề phƣơng pháp tọa độ trong mặt phẳng theo định hƣớng dạy học khám phá có sử dụng câu hỏi hiệu quả. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Phƣơng pháp dạy học tích cực 1. Khái niệm về phương pháp dạy học tích cực Phƣơng pháp dạy học tích cực là một thuật ngữ rút gọn, để chỉ những phƣơng pháp giáo dục, dạy học theo hƣớng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của ngƣời học. PPDH tích cực hƣớng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của ngƣời học, tức là tập trung vào việc phát huy tính tích cực của ngƣời học chứ không phải là phát huy tính tích cực của ngƣời dạy, tuy nhiên để dạy học theo phƣơng pháp tích cực thì thầy giáo phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phƣơng pháp thụ động.
Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực Phƣơng pháp dạy học tích cực luôn hƣớng tới mục đích phát triển năng lực giải quyết vấn đề, bồi dƣỡng tƣ duy sáng tạo cho ngƣời học. Phƣơng pháp này đề cao vai trò của ngƣời học bằng hoạt động cụ thể thông qua sự động não để chiếm lĩnh đỉnh cao tri thức. Theo tác giả Trần Bá Hoành [12], PPDH tích cực có các đặc trƣng sau: a. Dạy học thông qua các tổ chức hoạt động của HS và chú trọng rèn luyện phương pháp tự học.
Một trong những yêu cầu của dạy và học tích cực là khuyến khích ngƣời học tự lực khám phá những điều chƣa biết trên cơ sở những điều đã biết và đã qua trải nghiệm. GV nên đƣa ngƣời học vào những tình huống có vấn đề để các em trực tiếp quan sát, trao đổi, làm thí nghiệm. Từ đó giúp HS tìm ra những câu trả lời đúng, các đáp án chính xác nhất. Các em còn đƣợc khuyến khích “khai phá” ra những cách giải quyết cho riêng mình và động viên trình bày quan điểm theo từng cá nhân.
Đó là nét riêng, nét mới có nhiều sáng tạo nhất. Có nhƣ vậy bên cạnh việc chiếm lĩnh tri thức, ngƣời học còn biết làm chủ cách xây dựng kiến thức, tạo cơ hội tốt cho tính tự chủ và óc sáng tạo nảy nở, phát triển. Có thể so sánh nếu quá trình giáo dục là một vòng tròn thì tâm của đƣờng tròn đó phải là cách tổ chức các hoạt động học tập cho đối tƣợng ngƣời học. Tăng cường hoạt động học tập của mỗi cá nhân: Trong dạy và học tích cực, 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com GV không đƣợc bỏ quên sự phân hóa về trình độ nhận thức, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ của mỗi ngƣời học.
Trên cơ sở đó ngƣời dạy xây dựng các công việc, bài tập phù hợp với khả năng của từng cá nhân nhằm phát huy khả năng tối đa của ngƣời học. Không có cách dạy cào bằng nhƣ phƣơng pháp truyền thống trƣớc đây. Khái niệm học tập hợp tác ngoài việc nhấn mạnh vai trò của mỗi cá nhân trong quá trình HS cùng nhau làm việc còn đề cao sự tƣơng tác ràng buộc lẫn nhau. Cái riêng đƣợc hòa lẫn vào cái chung và trong cái chung luôn có cái riêng thống nhất, phù hợp.
Dạy và học tích cực quan tâm chú trọng đến hứng thú của người học, nhu cầu và lợi ích của xã hội. Dƣới sự hƣớng dẫn của ngƣời thầy, HS đƣợc chủ động chọn vấn đề mà mình quan tâm, ham thích, tự lực tìm hiểu nghiên cứu và trình bày kết quả. Nhờ có sự quan tâm của thầy và hứng thú của trò mà phát huy cao độ hơn tính tự lực, tích cực rèn luyện cho ngƣời học cách làm việc độc lập phát triển tƣ duy sáng tạo, kĩ năng tổ chức công việc, trình bày kết quả. Dạy và học coi trọng hướng dẫn tìm tòi.
Thông qua hƣớng dẫn tìm tòi, GV sẽ giúp các em phát triển kĩ năng giải quyết vấn đề và khẳng định HS có thể xác định đƣợc phƣơng pháp học thông qua hoạt động. Dấu hiệu đặc trƣng này không chỉ đặc biệt có hiệu quả với HS lớn tuổi mà còn áp dụng đƣợc cho cả HS nhỏ tuổi nếu có tài liệu cụ thể và sự quan tâm của GV. Kinh nghiệm cho thấy đây còn là cách để ngƣời học tìm lời giải đáp cho các vấn đề đặt ra. Về phía ngƣời dạy cần có sự hƣớng dẫn kịp thời giúp cho sự tìm tòi của ngƣời học đạt kết quả tốt.
Kết hợp đánh giá của thầy và tự đánh giá của trò. Đánh giá không chỉ nhằm mục đích nhận biết thực trạng và điều khiển hoạt động học tập mà còn tạo điều kiện nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động giảng dạy của GV. Tự đánh giá không chỉ đơn thuần là tự mình cho điểm số mà là sự đánh giá nỗ lực, quá trình và kết quả, mức độ cao hơn là ngƣời học có thể phản hồi lại quá trình học của mình. Dạy học khám phá 1.
Một số quan điểm về dạy học khám phá 1. Quan điểm về dạy học khám phá của các tác giả nước ngoài. a) Dạy học khám phá trong các công trình của Ferriere Jerome Bruner. Ferriere Jerome Bruner – nhà tâm lí học, giáo sƣ trƣờng Đại học Harvard [8], 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho rằng học là một quá trình mang tính chủ quan.
Qua quá trình đó, ngƣời học hình thành nên các ý tƣởng hoặc khái niệm mới dựa trên cơ sở vốn kiến thức đã có của mình. Phƣơng pháp dạy học khám phá đƣợc A.Runbinstien đặt nền móng từ những năm 1930 - 1940. Tuy nhiên ngƣời có công nghiên cứu để áp dụng thành công phƣơng pháp này vào thực tiễn dạy học là F.J Bruner với tác phẩm nổi tiếng “ Quá trình giáo dục” (The process of education,1960), trong đó tác giả chỉ rõ các yếu tố cơ bản của phƣơng pháp dạy học này là [18, tr.159]: - Giáo viên nghiên cứu nội dung bài học đến mức độ sâu cần thiết, tìm kiếm những yếu tố tạo tình huống, tạo cơ hội cho hoạt động khám phá tìm tòi. - Thiết kế các hoạt động của học sinh trên cơ sở đó mà xác định các hoạt động của giáo viên.
- Khéo léo đặt ngƣời học vào vị trí của ngƣời khám phá, tổ chức và điều khiển cho quá trình này đƣợc diễn ra một cách thuận lợi để từ đó ngƣời học xây dựng kiến thức cho bản thân.J Bruner, việc học tập khám phá chỉ xảy ra khi các cá nhân phải sử dụng quá trình tƣ duy để phát hiện ra ý nghĩa của điều gì đó cho bản thân họ. Để có đƣợc điều này, ngƣời học phải kết hợp quan sát và rút ra kết luận, thực hiện so sánh, làm rõ ý nghĩa số liệu để tạo ra một sự hiểu biết mới mà họ chƣa từng biết trƣớc đó. Với ý nghĩa đó vai trò của giáo viên là cần cố gắng khuyến khích học sinh tự khám phá ra các nguyên lý, cả giáo viên và học sinh cần phải có sự hòa nhập trong quá trình dạy học. Nhiệm vụ của ngƣời dạy là chuyền tải các thông tin cần học theo một phƣơng pháp phù hợp với khả năng hiểu biết hiện tại của học sinh.
Tuy nhiên ông khẳng định rằng: trong dạy học khám phá, không phải là học sinh khám phá ra tất cả các dữ liệu thông tin, mà học sinh khám phá ra sự liên quan giữa các ý tƣởng và khái niệm bằng cách sử dụng những cái đã học.J Bruner đã chỉ ra bốn lí do cho việc sử dụng phƣơng pháp này nhƣ sau: - Thúc đẩy tƣ duy ngƣời học. - Phát triển động lực bên trong hơn là tác động bên ngoài. - Học sinh tham gia trực tiếp vào quá trình khám phá. - Phát triển trí nhớ.
Với những lí do trên có thể thấy rằng phƣơng pháp dạy học khám phá hỗ trợ tốt trí 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhớ ngƣời học, ngƣời học duy trì trí nhớ bền lâu. b) Dạy học khám phá trong các công trình của Geoffrey Petty. Geoffrey Petty đánh giá rất cao cách tiếp cận trong dạy học bằng cách đặt câu hỏi [8]. Trong cách dạy này, giáo viên đặt câu hỏi hoặc giao bài tập yêu cầu học sinh phải tự tìm ra kiến thức mới, mặc dù vẫn có sự hƣớng dẫn hoặc chuẩn bị đặc biệt.
Kiến thức này sau đó đƣợc giáo viên chỉnh sửa và khẳng định lại. Có thể hình dung ra rằng, với một vấn đề đƣợc đƣa ra, giáo viên ủy thác cho học sinh tìm tòi, khám phá dƣới sự dẫn dắt của giáo viên thông qua các câu hỏi hiệu quả sau đó với tƣ cách là trọng tài, giáo viên thể chế lại kiến thức mà học sinh đã khám phá ra. Đây cũng chính là một trƣờng hợp của kiểu khám phá có hƣớng dẫn. Để tiến hành các hoạt động khám phá chúng ta thƣờng tổ chức theo nhóm.
Chúng đòi hỏi phải có kỹ năng tƣ duy cao để tìm ra cái mới. Mỗi thành viên trong nhóm có thể cung cấp một phần về những hiểu biết đối với chủ đề nghiên cứu. c) Dạy học khám phá trong công trình của Jacke Richards, John Platt và Heidi Platt. Theo các tác giả này dạy học khám phá là phƣơng pháp dạy và học dựa trên những qui luật sau [8]: - Ngƣời học phát triển quá trình tƣ duy liên quan đến việc khám phá và tìm hiểu thông qua quá trình quan sát, phân loại, đánh giá, tiên đoán, mô tả và suy luận.
- Giáo viên sử dụng một phƣơng pháp giảng dạy đặc trƣng hỗ trợ quá trình khám phá và tìm hiểu. - Kết luận đƣợc đƣa ra với mục đích thảo luận chứ không phải là cuối cùng. - Ngƣời học phải lập kế hoạch, tiến hành và đánh giá quá trình học của mình với sự hỗ trợ một phần của giáo viên.2 Quan điểm về dạy học khám phá của các tác giả trong nước. a) Tƣ tƣởng về dạy học khám phá đƣợc thể hiện qua một số tài liệu của Trần Bá Hoành.
Theo tài liệu [12, tr 145] tác giả cho rằng: trong học tập học sinh cũng phải đƣợc “khám phá” ra những hiểu biết mới đối với bản thân. Học sinh sẽ thông hiểu, ghi nhớ và vận dụng linh hoạt những gì mình đã nắm bắt đƣợc qua hoạt động chủ động tự lực khám phá của chính mình. Đó là chƣa nói lên tới một trình độ nhất định thì sự học tập tích cực sẽ mang tính nghiên cứu khoa hoc và ngƣời học cũng làm ra 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những tri thức mới cho khoa học.