Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Phương pháp dạy các bài thực hành Địa lí lớp 10 ban cơ bản" do sinh viên Nguyễn Thị Dinh thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Văn Luyện tại Khoa Địa lí, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh (khóa học 2006 - 2010, hoàn thành tháng 5/2010). Đề tài thuộc chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Địa lí.

Về mặt thực tiễn, môn Địa lí tại trường phổ thông vừa cung cấp khối lượng kiến thức lý thuyết, vừa rèn luyện các kỹ năng thực hành thiết yếu như: vẽ và phân tích bản đồ, vẽ biểu đồ, xử lý số liệu thống kê và viết báo cáo địa lí. Trong chương trình phân ban trung học phổ thông áp dụng từ năm 2006, nội dung thực hành Địa lí lớp 10 được nâng lên 7 bài (so với 1 bài ở chương trình cũ). Tuy nhiên, thực tế giảng dạy tồn tại nhiều bất cập:

  • Giáo viên thường xem nhẹ giờ thực hành, coi đây là tiết tự làm bài tập thông thường của học sinh, thiếu sự đầu tư giáo án và phương tiện trực quan.
  • Phương pháp dạy học chủ yếu vẫn là thuyết trình một chiều, giáo viên làm thay học sinh, khiến học sinh thụ động và yếu kỹ năng.
  • Học sinh thường xem giờ thực hành là môn phụ, chưa chủ động chuẩn bị bài; trong khi phần kỹ năng thực hành chiếm từ 30% đến 40% tổng số điểm trong các kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh Đại học, Cao đẳng.
  • Lớp 10 là năm đầu cấp THPT, việc rèn luyện kỹ năng thực hành vững chắc là nền tảng cho chương trình Địa lí lớp 11 và 12.

Mục tiêu nghiên cứu: Nghiên cứu các mô hình phương pháp dạy học thực hành để vận dụng vào việc giảng dạy các bài thực hành trong chương trình Địa lí lớp 10 ban cơ bản, nâng cao chất lượng dạy học bộ môn ở trường phổ thông.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

  1. Xây dựng cơ sở lý luận của phương pháp dạy học thực hành.
  2. Tìm hiểu thực trạng việc dạy và học thực hành Địa lí ở trường phổ thông hiện nay.
  3. Nghiên cứu các mô hình phương pháp dạy thực hành (mô hình 3 bước, 4 bước, 6 bước).
  4. Vận dụng những mô hình phương pháp này vào việc thiết kế bài dạy các bài thực hành Địa lí lớp 10 ban cơ bản.
  5. Tiến hành thực nghiệm sư phạm tại trường THPT để kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của các phương pháp đề xuất.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Phương pháp dạy học các bài thực hành Địa lí và quy trình tổ chức hoạt động học tập thực hành.
  • Phạm vi nghiên cứu: 7 bài thực hành trong chương trình và Sách giáo khoa Địa lí lớp 10 ban cơ bản hiện hành.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và mô hình tiếp cận

Khóa luận xây dựng cơ sở lý luận dựa trên lý thuyết hoạt động trong giáo dục học và các quan niệm về phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm. Khóa luận tiếp thu ba mô hình phương pháp dạy học thực hành từ tài liệu Lý luận dạy học (phần đại cương) của Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật:

Mô hình Cấu trúc các bước thực hiện Mức độ phân hóa và đặc điểm hoạt động
Mô hình 3 bước - Bước 1: Gây động cơ
- Bước 2: Trình bày lí thuyết về bài thực hành (hướng dẫn quy trình, làm mẫu)
- Bước 3: Tổ chức luyện tập		 - Giáo viên giữ vai trò trung tâm, hướng dẫn tỉ mỉ từng thao tác.
- Phù hợp với đối tượng học sinh trung bình hoặc yếu.
Mô hình 4 bước - Bước 1: Vào bài (gây động cơ, xác định nhiệm vụ)
- Bước 2: Làm mẫu và giải thích (GV thao tác mẫu, giải thích nguyên nhân)
- Bước 3: Làm lại và giải thích (HS làm lại bước mẫu, GV kiểm tra)
- Bước 4: Tự luyện tập / chuyển hóa (HS hoàn thành độc lập)		 - Mức độ can thiệp của GV giảm dần; HS bắt đầu chủ động thao tác lại.
- Phù hợp với lớp học có trình độ tiếp thu khá.
Mô hình 6 bước - Bước 1: Thông tin (xác định yêu cầu)
- Bước 2: Lập kế hoạch làm việc
- Bước 3: Quyết định (trao đổi chuyên môn với GV)
- Bước 4: Hoàn tất chi tiết (thực hiện nhiệm vụ)
- Bước 5: Kiểm tra (chuẩn hóa kiến thức)
- Bước 6: Đánh giá (nhận xét, rút kinh nghiệm)		 - Học sinh là trung tâm, chủ động thu nhận thông tin và giải quyết nhiệm vụ.
- Rèn luyện năng lực tự học, hợp tác và lập kế hoạch; phù hợp với HS khá, giỏi.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả kết hợp đồng bộ 5 phương pháp nghiên cứu sư phạm:

  1. Phương pháp phân tích hệ thống: Xem xét quá trình dạy học như một hệ sinh thái đồng bộ gồm giáo viên, học sinh, sách giáo khoa và phương tiện trực quan.
  2. Phương pháp phân loại: Phân tích toàn bộ 7 bài thực hành trong SGK Địa lí 10 thành các nhóm kỹ năng chuyên biệt.
  3. Phương pháp thu thập và xử lý tài liệu: Nghiên cứu SGK, SGV Địa lí 10, tài liệu Dạy và học thực hành Địa lí 10, 11 (PGS.TS. Nguyễn Đức Vũ chủ biên, Lê Dược), các tài liệu thiết kế bài giảng và nguồn tư liệu giáo án trên mạng giáo dục (giaoan.violet.vn).
  4. Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức giảng dạy đối chứng và thực nghiệm một số tiết dạy thực hành tại trường THPT.
  5. Phương pháp khảo sát rút kinh nghiệm: Thăm dò ý kiến của giảng viên hướng dẫn, giáo viên hướng dẫn thực tập tại trường phổ thông và thu thập phản hồi từ học sinh.

Nguồn dữ liệu

  • Văn bản chương trình và Sách giáo khoa Địa lí lớp 10 ban cơ bản (Nhà xuất bản Giáo dục).
  • Kế hoạch bài dạy và tư liệu thực nghiệm tại hai địa bàn: Trường THPT Trưng Vương (Quận 1, TP.HCM) và Trường THPT Nguyễn Thái Bình (Quận 10, TP.HCM).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận của phương pháp dạy thực hành Địa lí lớp 10

Chương này tập trung hệ thống hóa cơ sở khoa học của phương pháp dạy học thực hành bộ môn Địa lí:

  • Khái niệm phương pháp dạy học: Phân tích ba bình diện tiếp cận (GV truyền thụ kiến thức; kết hợp hoạt động GV - HS; GV định hướng tổ chức để HS tự chiếm lĩnh tri thức), qua đó khẳng định xu hướng lấy người học làm trung tâm.
  • Bản chất của thực hành Địa lí: Thực hành là con đường chuyển hóa tri thức lý thuyết thành kỹ năng, kỹ xảo hành động (kỹ năng đọc bản đồ, biểu đồ, tính toán số liệu).
  • Phân tích 3 mô hình dạy thực hành: Mô tả chi tiết cấu trúc, quy trình vận hành, ưu điểm và nhược điểm của mô hình 3 bước, 4 bước và 6 bước. Mô hình 6 bước phát huy cao nhất tính độc lập nhưng đòi hỏi nhiều thời gian và đầy đủ phương tiện dạy học.
  • Vai trò của bài thực hành: Đóng vai trò củng cố lý thuyết, rèn luyện tư duy không gian và phục vụ trực tiếp cho các kỳ thi quốc gia (chiếm 30-40% điểm số).
  • Thực trạng dạy học: Chỉ rõ thực trạng giáo viên còn lúng túng về phương pháp dạy thực hành, ngại chuẩn bị đồ dùng dạy học; học sinh vùng sâu vùng xa hoặc học sinh tiếp thu chậm còn thụ động, phụ thuộc hoàn toàn vào lời giảng của thầy cô.

Chương 2: Phương pháp dạy các bài thực hành Địa lí lớp 10 ban cơ bản

Đây là chương trọng tâm của khóa luận, gồm các nội dung cụ thể:

1. Khái quát chương trình Địa lí lớp 10 ban cơ bản

Chương trình gồm 42 bài (38 tiết lý thuyết và 7 tiết thực hành), chia thành 2 phần:

  • Phần 1: Địa lí tự nhiên (4 chương, gồm 15 tiết lý thuyết và 2 tiết thực hành ở Chương III).
  • Phần 2: Địa lí kinh tế - xã hội (6 chương, gồm 23 tiết lý thuyết và 5 tiết thực hành phân bổ ở các chương Nông nghiệp, Công nghiệp, Dịch vụ).

2. Phân loại 7 bài thực hành theo dạng kỹ năng

Dạng bài thực hành Tên bài và vị trí trong SGK Nội dung kỹ năng trọng tâm
Dạng đọc bản đồ, biểu đồ (4 bài) - Bài 4: Xác định một số phương pháp biểu hiện các đối tượng địa lí trên bản đồ
- Bài 10: Nhận xét về sự phân bố các vành đai động đất, núi lửa và các vùng núi trẻ trên bản đồ
- Bài 14: Đọc bản đồ sự phân hóa các đới và các kiểu khí hậu trên Trái Đất. Phân tích biểu đồ một số kiểu khí hậu
- Bài 21: Phân tích phân bố dân cư trên thế giới		 - Nhận diện phương pháp thể hiện (ký hiệu, chấm điểm, đường chuyển động).
- Xác định ranh giới, vị trí các mảng kiến tạo, vành đai động đất/núi lửa, đới khí hậu.
- Phân tích biểu đồ nhiệt độ - lượng mưa.
Dạng vẽ và phân tích biểu đồ (2 bài) - Bài 30: Vẽ và phân tích biểu đồ về sản lượng lương thực, dân số của thế giới và một số quốc gia
- Bài 34: Vẽ biểu đồ tình hình sản xuất một số sản phẩm công nghiệp trên thế giới		 - Lựa chọn dạng biểu đồ thích hợp (cột, đường, tròn).
- Kỹ thuật chia tỷ lệ, vẽ chính xác và nhận xét bảng số liệu.
Dạng viết báo cáo ngắn (1 bài) - Bài 38: Viết báo cáo ngắn về kênh đào Xuy-ê và kênh đào Panama - Thu thập, chọn lọc tư liệu địa lí kinh tế.
- Kỹ năng tổng hợp văn bản và trình bày báo cáo ngắn gọn.

3. Thiết kế giáo án minh họa theo 3 mô hình dạy học

Tác giả đã biên soạn hệ thống giáo án chi tiết cho các bài thực hành tiêu biểu:

  • Bài 4 (Xác định phương pháp biểu hiện trên bản đồ):
    • Mô hình 3 bước: GV lần lượt đọc tên, giải thích nội dung và làm mẫu cụ thể phương pháp thể hiện trên Hình 2.2 (Bản đồ Công nghiệp điện Việt Nam - phương pháp ký hiệu), Hình 2.3 (Bản đồ Gió và bão Việt Nam - phương pháp đường chuyển động), Hình 2.4 (Bản đồ Phân bố dân cư châu Á - phương pháp chấm điểm); HS nghe và luyện tập theo.
    • Mô hình 4 bước: GV làm mẫu chi tiết trên Hình 2.2; gọi HS lên bảng thực hiện lại thao tác nhận diện trên Hình 2.2; sau đó cho HS tự lực hoàn thành Hình 2.3 và Hình 2.4.
    • Mô hình 6 bước: GV nêu nhiệm vụ; HS tự lập kế hoạch đọc SGK, thảo luận nhóm, giải quyết các thắc mắc chuyên môn với GV, tự trình bày kết quả 3 hình lên bảng; lớp nhận xét chéo và GV chuẩn hóa, chấm điểm.
  • Bài 10 (Vành đai động đất, núi lửa và vùng núi trẻ): Thiết kế chi tiết mục tiêu, thiết bị (Hình 10 phóng to, bản đồ Mảng kiến tạo, bản đồ Tự nhiên thế giới), hệ thống câu hỏi gợi mở về thuyết kiến tạo mảng (mảng xô vào nhau hoặc tách xa nhau) và tiến trình hoạt động theo từng mô hình.
  • Bài 14 (Khí hậu và biểu đồ khí hậu): Hướng dẫn quy trình đọc phạm vi 5 vòng đai nhiệt, các đới khí hậu và trình tự phân tích các chỉ số nhiệt độ tháng cao nhất/thấp nhất, biên độ nhiệt năm và lượng mưa cả năm.

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

  • Mục đích thực nghiệm: Đánh giá tính khả thi của các giáo án được thiết kế theo 3 mô hình dạy học thực hành, đồng thời kiểm tra mức độ phát triển kỹ năng địa lí của học sinh lớp 10.
  • Nguyên tắc thực nghiệm: Đảm bảo tính khách quan, bám sát nội dung chuẩn kiến thức kỹ năng của SGK Địa lí 10 ban cơ bản, triển khai đồng bộ giữa bài dạy thực nghiệm và lớp đối chứng.
  • Địa bàn và nhân sự thực hiện:
    • Trường THPT Trưng Vương (Quận 1, TP.HCM) với sự hỗ trợ của cô Võ Thị Thanh Bình và cô Nguyễn Thị Kim Liên.
    • Trường THPT Nguyễn Thái Bình (Quận 10, TP.HCM) với sự giúp đỡ của thầy Dương Hiền Chữ.
  • Kết quả thực nghiệm:
    • Về tiến trình dạy học: Khi áp dụng mô hình 4 bước và 6 bước, không khí lớp học sôi nổi hơn, học sinh giảm bớt sự thụ động và tự giác làm việc với bản đồ, biểu đồ.
    • Về kỹ năng của học sinh: Học sinh nắm vững quy trình nhận diện phương pháp bản đồ, xác định chính xác các đối tượng địa lí và biết cách giải thích mối quan hệ nhân quả (như mối quan hệ giữa tiếp xúc mảng kiến tạo với sự hình thành động đất, núi lửa).

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

  1. Hệ thống hóa lý luận: Khóa luận làm rõ bản chất và quy trình sư phạm của 3 mô hình dạy học thực hành (3 bước, 4 bước, 6 bước) trong bộ môn Địa lí phổ thông.
  2. Phân loại khoa học nội dung thực hành: Toàn bộ 7 bài thực hành của chương trình Địa lí 10 ban cơ bản được quy chuẩn thành 3 nhóm dạng bài rõ ràng (đọc bản đồ/biểu đồ; vẽ biểu đồ; viết báo cáo).
  3. Bộ kế hoạch bài dạy phân hóa: Cung cấp hệ thống giáo án thực hành minh họa được thiết kế linh hoạt theo 3 mô hình, tương ứng với từng nhóm đối tượng học sinh có năng lực nhận thức khác nhau.

Đề xuất và giải pháp của tác giả

  • Đa dạng hóa phương pháp tiếp cận: Giáo viên cần căn cứ vào trình độ thực tế của từng lớp học để lựa chọn mô hình phù hợp (dùng mô hình 3 bước cho lớp học sinh yếu/trung bình; chuyển dần sang mô hình 4 bước và 6 bước đối với lớp khá/giỏi).
  • Đổi mới khâu chuẩn bị: Giáo viên phải đầu tư thiết kế giáo án chuyên biệt cho giờ thực hành, chuẩn bị đầy đủ bản đồ treo tường, biểu đồ phóng to hoặc tập bản đồ địa lí.
  • Kích thích học sinh tự lực: Chuyển từ phương pháp thuyết trình truyền thống sang tổ chức hoạt động cho học sinh tự thao tác, tự đọc chú giải, đối chiếu các bản đồ chuyên đề để rút ra kết luận khoa học.

Đóng góp so với các tài liệu trước

Trước thời điểm nghiên cứu (năm 2010), các tài liệu tham khảo hiện có (như cuốn Dạy và học thực hành Địa lí 10, 11 của PGS.TS. Nguyễn Đức Vũ - Lê Dược hay các sách thiết kế bài giảng thông thường) chủ yếu dừng lại ở việc giải bài tập mẫu hoặc đưa ra một khung giáo án chung chung. Khóa luận này là công trình chuyên biệt đầu tiên nghiên cứu việc ứng dụng tích hợp cả 3 mô hình dạy học thực hành (3 bước, 4 bước, 6 bước) để phân hóa tiến trình dạy học cho toàn bộ các bài thực hành Địa lí lớp 10 ban cơ bản.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Do giới hạn về thời gian và điều kiện thực hiện khóa luận tốt nghiệp bậc cử nhân, phạm vi nghiên cứu chỉ tập trung vào 7 bài thực hành của chương trình Địa lí lớp 10 ban cơ bản; địa bàn thực nghiệm sư phạm mới chỉ thực hiện tại 2 trường THPT trong khu vực nội thành TP. Hồ Chí Minh.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu và thiết kế mô hình dạy học thực hành cho chương trình Địa lí lớp 10 ban nâng cao, đồng thời xây dựng quy trình dạy thực hành đồng bộ cho toàn bộ chương trình Địa lí cấp THPT (lớp 11 và lớp 12).

Giá trị tham khảo

  • Đối tượng tham khảo: Sinh viên ngành Sư phạm Địa lí đang làm khóa luận hoặc chuẩn bị thực tập sư phạm; giáo viên Địa lí tại các trường THPT đang tìm kiếm giải pháp đổi mới phương pháp dạy học phân hóa; cán bộ nghiên cứu phương pháp dạy học bộ môn.
  • Nội dung có giá trị ứng dụng cao:
    • Bảng ma trận phân loại 7 bài thực hành và yêu cầu kỹ năng tương ứng trong chương trình Địa lí 10.
    • Hệ thống giáo án mẫu chi tiết (Bài 4, Bài 10, Bài 14) được thiết kế theo tiến trình cụ thể từng phút, cung cấp rõ lời thoại GV - hoạt động HS theo cả 3 mô hình sư phạm.

Câu hỏi thường gặp

1. Chương trình Địa lí 10 ban cơ bản có bao nhiêu bài thực hành và được phân loại như thế nào?
Chương trình có 7 bài thực hành trên tổng số 42 bài học, được tác giả phân chia thành 3 dạng chính:

  • Dạng đọc bản đồ, biểu đồ: Gồm 4 bài (Bài 4, 10, 14, 21).
  • Dạng vẽ và phân tích biểu đồ: Gồm 2 bài (Bài 30, 34).
  • Dạng viết báo cáo ngắn: Gồm 1 bài (Bài 38).

2. Điểm khác biệt căn bản giữa mô hình 3 bước và mô hình 6 bước trong dạy thực hành Địa lí là gì?
Trong mô hình 3 bước, giáo viên giữ vai trò trung tâm, trực tiếp thuyết minh lý thuyết và làm mẫu tỉ mỉ từng bước, học sinh chủ yếu làm theo (phù hợp với học sinh trung bình/yếu). Ngược lại, ở mô hình 6 bước, học sinh là trung tâm, tự tiếp nhận thông tin, lập kế hoạch, thảo luận chuyên môn, tự thao tác và đánh giá kết quả dưới sự cố vấn của giáo viên (phù hợp với học sinh khá/giỏi).

3. Khóa luận được tiến hành thực nghiệm sư phạm tại các đơn vị nào?
Đề tài được tiến hành thực nghiệm sư phạm tại 2 trường trung học phổ thông trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh: Trường THPT Trưng Vương (Quận 1, dưới sự hướng dẫn của cô Võ Thị Thanh Bình) và Trường THPT Nguyễn Thái Bình (Quận 10, dưới sự hướng dẫn của thầy Dương Hiền Chữ).

4. Trong bài thực hành số 4, những phương pháp biểu hiện bản đồ nào đã được đưa vào phân tích mẫu?
Khóa luận đã phân tích mẫu 3 phương pháp biểu hiện tương ứng với 3 hình trong SGK:

  • Phương pháp ký hiệu: Thể hiện vị trí, quy mô mạng lưới nhà máy điện và trạm điện (Hình 2.2).
  • Phương pháp đường chuyển động: Thể hiện hướng di chuyển và tần suất của gió và bão ở Việt Nam (Hình 2.3).
  • Phương pháp chấm điểm: Thể hiện quy mô đô thị và mật độ phân bố dân cư châu Á (Hình 2.4).

5. Tại sao tác giả nhấn mạnh vai trò của các bài thực hành Địa lí lớp 10 đối với các kỳ thi THPT?
Theo thống kê và phân tích thực tiễn của tác giả, nội dung câu hỏi kỹ năng thực hành (bản đồ, biểu đồ, số liệu) thường chiếm tỷ trọng lớn, dao động từ 30% đến 40% tổng số điểm trong các đề thi tốt nghiệp THPT và kỳ thi tuyển sinh Đại học, Cao đẳng thời điểm đó.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Dinh đã giải quyết trọn vẹn yêu cầu đổi mới phương pháp giảng dạy bộ môn thông qua việc hệ thống hóa 3 mô hình dạy học thực hành (3 bước, 4 bước, 6 bước) ứng dụng vào chương trình Địa lí lớp 10 ban cơ bản. Công trình đã phân loại cụ thể 7 bài thực hành SGK thành 3 nhóm kỹ năng chuyên biệt và xây dựng hệ thống giáo án mẫu có tính phân hóa cao theo trình độ học sinh. Kết quả thực nghiệm sư phạm tại hai trường THPT ở TP. Hồ Chí Minh đã chứng minh tính khả thi của việc lấy học sinh làm trung tâm nhằm nâng cao kỹ năng thực hành địa lí phổ thông.