Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài Chương 2: Thiết kế dạy học tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu theo định hướng phát triển năng lực Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu về phát triển năng lực cho học sinh phổ thông 1. Sơ lược tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Nghiên cứu phát triển năng lực cho học sinh đã được thế giới bắt đầu từ những năm 50 của thế kỉ XX với các công trình nghiên cứu về năng khiếu, tài năng của các tác giả J. Đến thập kỉ 70 của thế kỉ XX, các nước xã hội chủ nghĩa có nhiều công trình nghiên cứu về năng lực và phát triển năng lực nghề nghiệp cho người học trong tổ chức dạy học ở các nhà trường.
Ở Liên Xô (cũ) tiêu biểu các công trình nghiên cứu của các tác giả: I. Các công trình đó đều chỉ rõ tầm quan trọng của phát triển tính độc lập, sáng tạo và năng lực nghề nghiệp của người học, từ đó trở thành hệ thống lí luận trong việc hình thành cho người học những năng lực nghề nghiệp cần thiết, tiêu biểu tác phẩm “Lí luận dạy học trong trường phổ thông trung học” (1982) của các tác giả M.Okon; tác phẩm “Khoa học sư phạm tích hợp hay làm thế nào để phát triển các năng lực trong nhà trường” của Xavier Roegiers; công trình nghiên cứu “Hình thành các kĩ năng kĩ xảo sư phạm cho sinh viên trong điều kiện nền giáo dục đại học”, Kixegof và các cộng sự đã thiết kế hơn 100 kĩ năng giảng dạy, trong đó tác giả đề xuất 50 kĩ năng cần thiết để nhằm phát triển năng lực cho người học. Tuy nhiên các công trình không đưa ra được cách thức tổ chức quá trình dạy học trong nhà trường nhằm phát triển năng lực cho người học. Cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI ở phương Tây cũng xuất hiện các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học đề cập đến việc phát triển các năng lực 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cần thiết cho người học trong tổ chức dạy học.
Đó là các công trình “Rèn luyện tư duy siêu tốc” (1996) của Robert Z.Strenberg và Wendy M.William; “Phát triển tư duy sáng tạo” (2008) của Kal Russel. Ở Châu Á- Thái Bình Dương trong những năm gần đây, vấn đề phát triển năng lực hành động thực tiễn cho người học luôn được các quốc gia chú ý, nhiều công trình khoa học của các tác giả đã ra đời. Năm 1988 tại Seoul - Hàn Quốc, trong hội thảo của Chương trình Châu Á - Thái Bình Dương về cách tân giáo dục vì sự phát triển do tổ chức Apeid thuộc UNESCO tổ chức, các nhà khoa học đã thống nhất khẳng định sự quan trọng phải hình thành những năng lực cần thiết cho người học đồng thời nêu ra những bất cập của quá trình dạy học làm cản trở sự phát triển năng lực ở người học; công trình của nghiên cứu của Raija Roy Singh (tiến sĩ giáo dục, người Ấn Độ) với nhan đề “Nền giáo dục của thế kỉ XXI, những triển vọng của Châu Á - Thái Bình Dương” xác định những năng lực mong muốn và phát triển chúng trong tổ chức dạy học. Nhìn chung quan điển của các nhà khoa học phương Tây và Châu Á - Thái Bình Dương có nhiều điểm khác so với các nhà giáo dục xã hội chủ nghĩa (trước đây).
Mặc dù rất chú ý hình thành các năng lực cho người học thông qua hoạt động dạy học, nhưng các nền giáo dục phương Tây và Châu Á- Thái Bình Dương là xem xét cải thiện hình thành năng lực cho người học nghiêng hơn theo khía cạnh tâm lí học hành vi hơn là tổ chức quá trình dạy học. Những nghiên cứu trong nước Trước xu thế phát triển của giáo dục trên thế giới, tại Việt Nam các nhà Giáo dục học cũng rất quan tâm đến vấn đề phát triển năng lực cho người học. Đương thời còn sống, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn mong muốn phát triển một nền giáo dục toàn diện, phát huy những năng lực của HS, đào tạo các em thành những chủ nhân tương lai của đất nước, những công dân hữu ích cho nước 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Việt Nam. Trong suốt quá trình bảo vệ, xây dựng, phát triển đất nước, Đảng Cộng sản Việt Nam và nhà nước ta luôn thực hiện nhất quán quan điểm giáo dục - đào tạo hướng đến mục tiêu phát triển con người về mọi mặt, kết hợp chặt chẽ giữa dạy chữ, dạy người và dạy nghề.
Trong những năm 90 của thế kỉ XX, trong nước đã xuất hiện những cuộc hội thảo lớn bàn về hoạt động dạy học và vai trò của nó đối với phát triển năng lực cho người học như: Hội thảo nghiệp vụ sư phạm ở Đại học Vinh (1991), Đại học Sư phạm 2 (1992)…Tuy nhiên, về nội dung, quy mô, cấp độ của các hội thảo mới chỉ dừng lại ở mức độ tham luận bàn bạc, một số quan điểm hay đề xuất đổi mới còn mang tính kinh nghiệm. Những năm gần đây, có nhiều công trình nghiên cứu, đề tài lí luận và thực tiễn nghiên cứu việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực học sinh chủ động, sáng tạo chiếm lĩnh tri thức, phát triển năng lực học sinh, với những các tiếp cận và hướng giải quyết khác nhau. Các công trình này đã chỉ ra rằng, quá trình dạy học không dứng lại ở việc trang bị những kiến thức kĩ năng cho HS mà cò bồi dưỡng cho HS những năng lực cần thiết giúp các em biết vận dụng linh hoạt những kiến thức đã học vào các tình huống trong thực tiễn. Trong các công trình nghiên cứu về vấn đề phát triển năng lực cho người học phải kể đến một số những nghiên cứu của các tác giả: PGS.
Đỗ Ngọc Thống, GS. Nguyễn Thị Mỹ Lộc, TS. Tôn Quang Cường, ThS. Nguyễn Quốc Trịnh … Các nghiên cứu đó đã khẳng định tầm quan trọng của việc phát triển năng lực cần phải chuyển từ cách dạy tập trung vào kiến thức sang tập trung vào năng lực, hướng việc xây dựng chương trình, nội dung, phương pháp, vận dụng các hình thức tổ chức vào việc dạy học, đào tạo năng lực theo mục tiêu dạy học.
Những nghiên cứu này bước đầu đã tạo nền tảng về lí luận và thực tiễn cho các nhà giáo dục tiếp tục các công trình khác có tính sâu rộng hơn, góp phần đổi mới toàn diện nền giáo dục nước nhà và bắt kịp với xu thế giáo dục thế giới. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhìn lại quá trình lịch sử nghiên cứu về năng lực và phát triển năng lực cho người học của các tác giả trong và ngoài nước có thể nhận thấy: Năng lực và dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho người học được sự quan tâm đông đảo của các nhà khoa học giáo dục và được triển khai nghiên cứu dưới nhiều hình thức khác nhau và sự chú ý của nhiều quốc gia trên thế giới. Từ những công trình nghiên cứu trên, chúng tôi hình thành, xây dựng và phát triển đề tài của mình với mục đích tiếp cận những tri trức, phương pháp dạy học mới nhằm phục vụ đắc lực cho công tác giảng dạy góp phần đổi mới dạy học môn Ngữ văn nói chung và dạy học các tác phẩm văn xuôi hiện đại nói riêng trong nhà trường hiện nay. Lí luận về phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông 1.
Khái niệm về năng lực Năng lực (competence) là một khái niệm có nguồn gốc từ tiếng Latinh “compettentia”. Khái niệm này đã có từ lâu trên thế giới và xuất hiện trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu. Năng lực bao hàm nhiều nghĩa đa dạng và được hiểu dưới nhiều cách tiếp nhận khác nhau. Theo cách tiếp cận truyền thống (tiếp cận hành vi-behavioural approach) thì năng lực là khả năng đơn lẻ của cá nhân, được hình thành dựa trên sự lắp ghép các mảng kiến thức và kĩ năng cụ thể.
Theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê): “năng lực” được hiểu là “1/khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó. 2/ Phẩm chất tâm lý và sinh lý tạo cho con người khả năng hoàn thành một hoạt động nào đó với chất lượng cao”. [12] Trong những năm gần đây, năng lực đang được nhìn nhận bằng cách tiếp cận tích hợp: Theo Barnett (1992): Năng lực là một tập hợp các kiến thức, kĩ năng và thái độ phù hợp với một hoạt động thực tiễn. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Xavier Rogiers (1996): Năng lực là biết sử dụng các kiến thức và các kĩ năng trong một tình huống có ý nghĩa.
Theo tác giả Trần Bình Trọng và Nguyễn Quang Uẩn (1998): “Năng lực là tổng hợp những thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định, nhằm đảm bảo việc hoàn thành có kết quả tốt trong lĩnh vực hoạt động ấy” [16, tr. Howard Gardner (1999): “Năng lực phải được thông qua hoạt động có kết quả và có thể đánh giá hoặc đo đạc được”. Theo từ điển tâm lý học (Vũ Dũng, 2000): “Năng lực là tập hợp các tính chất hay phẩm chất của tâm lý cá nhân, đóng vai trò là điều kiện bên trong, tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện tốt một dạng hoạt động nhất định”.Weinert (2001) định nghĩa: “Năng lực là những kĩ năng kĩ xảo học được hoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sẵn sàng về động cơ, xã hội và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt”. OECD (Tổ chức các nước kinh tế phát triển) (2002) đã xác định: Năng lực là khả năng cá nhân đáp ứng yêu cầu phức hợp và thực hiện thành công nhiện vụ trong một bối cảnh cụ thể”.
Theo Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường (2005): Năng lực là một thuộc tính tâm lí phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố như tri thức, kĩ năng, kĩ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm đạo đức” [1]. Theo Nguyễn Minh Phương (2007): “Năng lực cần đạt của học sinh THPT là tổ hợp nhiều khả năng và giá trị dược cá nhân thể hiện thông qua các hoạt động có kết quả” [13, tr. Theo Nguyễn Trọng Khanh (2013): Một cách khái quát, có thể hiểu năng lực là phẩm chất tâm lý và sinh lý của con người đảm bảo thực hiện một hoạt động nào đó [6]. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.