CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Tổng quan về dạy học hợp tác 1. Quan niệm về phương pháp dạy học hợp tác Theo Hoàng Lê Minh [22]: “PP DHHT là cách thức hoạt động và giao lưu hợp tác của thầy gây nên hoạt động và giao lưu hợp tác của trò nhằm đạt được mục tiêu dạy học về kiến thức và kỹ năng xã hội”. GV có trách nhiệm hướng dẫn HS, tạo cho HS hứng thú, giúp HS nắm bắt và hiểu kiến thức để đưa họ tới đích.
GV cần có những hiểu biết về kiến thức, kinh nghiệm, phẩm chất, phương pháp sư phạm để hướng dẫn HS chứ không phải truyền thụ tri thức một chiều, giúp HS ghi nhớ máy móc. Việc dạy đòi hỏi GV phải chọn một hình thức dạy học và quản lý lớp học trong quá trình dạy. Một trong 4 trụ cột của giáo dục thế kỉ XXI do UNESCO đề xướng là “học để sống cùng nhau”. Trên tầm vĩ mô, thế giới ngày càng thu hẹp khoảng cách không gian nhờ vào công nghệ thông tin; nhiều giá trị nhân bản phổ biến đã trở thành nét chung của nhiều dân tộc.
Theo Nguyễn Hữu Châu [5] có hai kiểu dạy - học toán: "Kiểu dạy và học toán truyền thống và kiểu dạy- học toán giao tiếp, văn hóa, xã hội". Kiểu dạy - học toán truyền thống: GV giảng giải, làm mẫu, đưa ví dụ trên bảng, phát phiếu học tập, chọn lựa các bài tập đơn giản; HS lẫn lộn, lúng túng chỉ một số thực hiện được theo GV, nghe thụ động hoặc thờ ơ, không đưa ra chiến lược và chính kiến cá nhân. Kiểu dạy - học toán giao tiếp, văn hóa, xã hội: GV trao nhiệm vụ nhận thức cho mỗi cá nhân hoặc nhóm, theo dõi hoạt động của cá nhân hoặc nhóm; giải thích hỗ trợ; HS chia sẻ thông tin, giải thích cho bạn, hỏi bạn, hỏi GV, cùng làm việc để tìm lời giải. DHHT là PPDH thuộc kiểu dạy - học toán giao tiếp, văn hóa, xã hội nó tỏ ra có hiệu quả đặc biệt trong dạy học toán.
Sự hợp tác và tương tác xã hội 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com giữa các nhóm HS động viên HS hỗ trợ việc học của nhau. Trong môi trường hợp tác được thiết kế tốt, HS có điều kiện để nói và trao đổi những ý tưởng toán với nhau, kiểm tra lại việc biết hiểu, trợ giúp nhau để tiếp tục giải quyết bài toán. Học tập mang tính hợp tác là một chiến lược giảng dạy trong đó người dạy sẽ tổ chức cho người học thành những nhóm nhỏ để thực hiện các hoạt động như thảo luận, đóng vai, giải quyết vấn đề… Mỗi thành viên không chỉ có trách nhiệm thực hiện các hoạt động của nhóm mà còn phải có trách nhiệm hợp tác, giúp đỡ các thành viên trong nhóm hoàn thành các nhiệm vụ được giao. Học tập hợp tác phức tạp hơn học cá nhân, các thành viên phải biết đưa ra quyết định, xây dựng lòng tin, giải quyết mâu thuẫn và khẳng định rèn kỹ năng học cá nhân, học tranh đua, học tập hợp tác trở thành một mục tiêu kép trong dạy học.
Theo Hoàng Lê Minh [22]: "Quan điểm khi tổ chức DHHT ở trường THPT là kết hợp giữa DHHT, học tranh đua và tư duy độc lập của cá nhân. Trong đó tư duy độc lập cá nhân là nền tảng cơ bản, bối cảnh hợp tác là môi trường dạy học và ý thức thi đua là động lực". Tác giả chỉ ra rằng người học không chỉ nỗ lực một mình mà còn có điều kiện thể hiện ý kiến riêng trong quá trình học tập hợp tác. Đề tài định hướng tổ chức DHHT trong dạy và học bộ môn Toán ở trường THPT, quy trình tổ chức giờ học hợp tác, các biện pháp sư phạm nhằm nâng cao hiệu quả của PP DHHT.
Tác giả đã nêu cách tổ chức, thiết kế giờ học hợp tác trong môn Toán ở trường THPT và có minh hoạ cụ thể. Đây là công trình nghiên cứu vận dụng PP DHHT vào dạy và học môn toán ở trường THPT, với đầy đủ các dạng bài lên lớp toán học. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo bổ ích không chỉ cho GV dạy toán mà còn thiết thực cho những ai quan tâm đến đổi mới PPDH, đặc biệt là PP DHHT. DHHT là hình thức tổ chức hoạt động học tập có sự phụ thuộc lẫn nhau của các thành viên trong nhóm để cùng làm việc hướng đến mục đích chung là nắm vững kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo.
Học hợp tác (cooperative learning) là 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một quan điểm học tập rất phổ biến ở các nước phát triển và đem lại hiệu quả giáo dục cao. Học hợp tác là một định hướng giáo dục mà trong đó HS cùng làm việc trong những nhóm nhỏ gồm nhiều HS khác nhau và được xây dựng một cách cẩn trọng. Quan điểm học tập này yêu cầu sự tham gia, đóng góp trực tiếp của HS vào quá trình học tập, đồng thời yêu cầu HS phải làm việc cùng nhau để đạt được kết quả học tập chung. HS học bằng cách làm (learning by doing) chứ không học chỉ bằng cách nghe GV giảng (learning by listening).
Quan điểm học tập này tạo nên môi trường học tập giữa thầy- trò, trò- trò, HS sẽ là trung tâm của quá trình DH và GV không độc chiếm diễn đàn. Đồng thời quan điểm học tập này thể hiện tính dân chủ và dựa trên nguyên tắc tương hỗ bình đẳng kiểu học hợp tác đang được áp dụng có hiệu quả ở tất cả các bậc học và xuất hiện trong trong các môn học ở nhiều nước trên thế giới. Quan điểm học tập này yêu cầu sự tham gia, đóng góp trực tiếp của người học vào quá trình học tập, đồng thời yêu cầu người học phải làm việc cùng nhau để đạt được kết quả học tập chung. Học hợp tác là việc dùng các nhóm nhỏ HS trong dạy học, sao cho các thành viên trong nhóm cùng nhau làm việc, học tập để đạt được các nội dung toán và các kỹ năng xã hội.
Các em HS cùng nhau làm việc hướng đến mục đích chung. HS cần phải học cách để điều hành có hiệu quả môi trường học tập này. DHHT là một chiến lược dạy - học tích cực, trong đó các thành viên tham gia hoạt động và học tập cùng nhau trong các nhóm nhỏ (mỗi nhóm gồm các thành viên có trình độ và khả năng khác nhau) nhằm mục đích phát triển sự hiểu biết và chiếm lĩnh một nội dung học tập nào đó; được xây dựng dựa trên những đặc điểm và nguyên tắc học tập hợp tác. Trong DHHT điều đặc biệt là phải có sự hợp tác giữa người dạy và người học, giữa những người học với nhau.
Trong DHHT, người học sẽ được chia thành những nhóm nhỏ để thực hiện các hoạt động học tập như thảo luận, đóng vai, giải quyết vấn đề, là chủ thể tích cực trong việc lĩnh hội kiến thức, kỹ năng thông qua sự hợp tác với GV và sự hợp tác giữa HS với nhau trong quá trình học, từ đó đạt được 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mục tiêu cá nhân, đồng thời góp phần tạo ra sự thành công của nhóm. Mỗi thành viên không chỉ có trách nhiệm thực hiện các hoạt động chung của nhóm mà còn phải có trách nhiệm hợp tác, giúp đỡ các thành viên trong nhóm hoàn thành các nhiệm vụ được phân công. GV là người hướng dẫn, theo dõi, giám sát, giúp đỡ HS củng cố kiến thức cũ, tiếp thu kiến thức mới, phát triển kỹ năng học tập hợp tác và là người trọng tài khoa học. Theo Bùi Văn Nghị [23]: “PP DHHT dựa trên nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và quan hệ biện chứng giữa cá nhân và tập thể.
Mọi sự vật, hiện tượng đều tồn tại trong những mối liên hệ, tác động lẫn nhau không ngoại trừ một lĩnh vực nào. Cá nhân tồn tại trong tập thể với tư cách là đơn vị cấu thành của cái toàn thể, biểu hiện bản sắc của mình qua hoạt động tập thể, nhưng không hòa tan vào tập thể. Cá nhân không tồn tại một cách đích thực nếu không gắn với một tập thể nhất định. Giữa cá nhân và tập thể cần kết hợp hài hòa giữa lợi ích, nhu cầu, sự bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau trên cơ sở nguyên tắc, ý thức, trách nhiệm về nghĩa vụ và hành vi của mỗi cá nhân trước tập thể”.
Như vậy, nghiên cứu về DHHT có thể tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau. Tuy nhiên, có một số nét chung mà tất cả các cách tiếp cận đều đề cập tới: Người học đều được học tập trong nhóm; hợp tác cùng nhau giải quyết nhiệm vụ chung. Trong một môi trường học mà HS ngồi cùng nhau theo các nhóm nhỏ và giải các bài toán theo từng cá nhân, hoặc để một người làm toàn bộ công việc thì không phải là hợp tác. Sự hợp tác đích thực trong quá trình học tập đòi hỏi sự hướng dẫn của GV, giúp các em hiểu được sự vận hành của nhóm, phát triển những kỹ năng hợp tác mà các em cần, và học toán khi làm việc theo nhóm.
Học hợp tác đích thực luôn khuyến khích sự thiết lập một mối quan hệ sâu sắc giữa các thành viên của nhóm. HS trong các nhóm làm việc có hiệu quả luôn học cách để lắng nghe ý tưởng của người khác, thảo luận, phản biện, đưa ra và chấp nhận những phê bình có tính xây dựng từ bạn bè. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ những khái niệm về DHHT, từ kết quả nghiên cứu những đặc trưng của nhóm học tập hợp tác, chúng tôi quan niệm rằng: DHHT là một PPDH trong đó mỗi HS được học tập trong một hay nhiều nhóm có sự hợp tác giữa các thành viên, giữa các nhóm với sự tổ chức, thiết kế các giờ học hợp tác của GV để tăng thêm hứng thú học tập, giúp phát triển về kiến thức và kỹ năng xã hội, thúc đẩy những mối quan hệ cạnh tranh mang tính tích cực trong học tập. Tình huống dạy học hợp tác 1.
Khái niệm tình huống dạy học hợp tác Tình huống DHHT là tình huống dạy học xác định rõ mục tiêu học của từng HS. Thực chất, đó là một tình huống gợi vấn đề, tạo ra các hoạt động học tập hợp tác cho HS. Nội dung gợi mở nhiều hướng suy nghĩ khác nhau, khối lượng kiến thức lớn mà cần giải quyết trong thời gian ngắn có thể thiết kế tình huống DHHT.