Chương 1 Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 (Bộ luật tố tụng hình sự đầu tiên của nước ta với nội dung tương ứng: “Tòa án cấp trên giám đốc việc xét xử của Tòa án cấp dưới, Tòa án nhân dân tối cao giám đốc việc xét xử của Tòa án nhân dân và Tòa án quân sự các cấp để bảo đảm việc áp dụng pháp luật được nghiêm chỉnh và thống nhất” [34, Điều 22]. Bên cạnh đó, những quy định của Bộ luật tố tụng hình sự về nhiệm vụ, quyền hạn của Tòa án cấp phúc thẩm; về phát hiện bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật nhưng có sai lầm; về xét lại bản án, quyết định của Tòa 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com án có hiệu lực pháp luật nhưng phát hiện có sai lầm đủ để kết luận: “Giám đốc việc xét xử là nguyên tắc cơ bản của Luật tố tụng hình sự Việt Nam”. Vai trò và ý nghĩa của nguyên tắc giám đốc việc xét xử trong luật tố tụng hình sự Việt Nam 1. Vai trò của nguyên tắc giám đốc việc xét xử Nguyên tắc giám đốc việc xét xử có vai trò rất quan trọng trong tố tụng hình sự.
Điều đó được thể hiện ở một số phương diện sau đây: Thứ nhất, nguyên tắc này có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người, đặc biệt là đảm bảo thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo của công dân, tăng cường sự tham gia của người dân thông qua việc kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong đó có công tác xét xử của Tòa án. Nguyên tắc này cũng là một cơ sở để thực hiện tốt nguyên tắc “Đảm bảo quyền khiếu nại, tố cáo của công dân đối với hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng”. Nguyên tắc này thể hiện bản chất dân chủ của pháp luật tố tụng hình sự nước ta, nó có ý nghĩa không những đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân mà còn góp phần vào việc phát hiện, khắc phục sai lầm của các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án. Điều 31 Bộ luật tố tụng hình sự quy định: Công dân, cơ quan, tổ chức có quyền khiếu nại, công dân có quyền tố cáo những việc làm trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự của các cơ quan và người có thẩm quyền tiến hành tố tụng hình sự hoặc của bất cứ cá nhân nào thuộc các cơ quan đó.
Cơ quan có thẩm quyền phải tiếp nhận, xem xét và giải quyết kịp thời, đúng pháp luật các khiếu nại, tố cáo; thông báo bằng văn bản kết quả giải quyết cho người khiếu nại, tố cáo biết và có biện pháp khắc phục [39, Điều 31]. Như vậy, công dân, cơ quan, tổ chức có quyền khiếu nại, tố cáo những 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com việc làm trái pháp luật trong hoạt động tố tụng hình sự của các cơ quan và người có thẩm quyền tiến hành tố tụng hoặc bất cứ cá nhân nào thuộc các cơ quan đó. Trong hoạt động kiểm tra, giám sát việc xét xử của các cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan, tổ chức, công dân có quyền khiếu nại các quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan cũng như người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, nếu có căn cứ cho rằng quyết định, hành vi đó là không đúng pháp luật. Trong giai đoạn xét xử, việc khiếu nại được gửi đến cho Chánh án tòa án cùng cấp hoặc Tòa án cấp trên.
Song song đó, cơ quan có thẩm quyền cũng phải có nghĩa vụ tiếp nhận, xem xét và giải quyết kịp thời, đúng pháp luật các khiếu nại, tố cáo; thông báo bằng văn bản kết quả giải quyết cho người khiếu nại và tố cáo biết và có biện pháp khắc phục. Kinh nghiệm đấu tranh phòng chống tội phạm cho thấy phải dựa vào quần chúng, phát huy tính tích cực, chủ động của quần chúng trong việc phát hiện, ngăn chặn tội phạm, kiểm tra, giám sát việc xét xử, thi hành pháp luật cũng như trong công tác thi hành án thì mới đạt được hiệu quả cao. Đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm không chỉ là quyền mà còn là nghĩa vụ của các cá nhân, tổ chức. Phát hiện, tố giác hành vi phạm tội; tham gia đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, góp phần bảo vệ lợi ích nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức.
Tạo điều kiện để các tổ chức và công dân tham gia tố tụng hình sự là trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng. Do vậy, khi nhận được tin báo, tố giác, khiếu nại của các tổ chức hoặc công dân chuyển đến, cơ quan tiến hành tố tụng sau khi xem xét phải trả lời kết quả giải quyết tin báo, trả lời đơn cho tổ chức hoặc công dân đã báo tin biết. Thứ hai, nguyên tắc này bảo đảm bản án, quyết định của Tòa án đưa ra là đúng nhằm “chủ động phòng ngừa, ngăn chặn tội phạm, phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội” hướng tới mục đích “góp phần 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bảo vệ chế độ Xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức, bảo vệ trật tự pháp luật Xã hội chủ nghĩa, đồng thời giáo dục mọi người ý thức tuân theo pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm”. Tòa án là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Bản án, quyết định của Tòa án đặc trưng ở tính dứt điểm của nó. Chỉ có bản án của Tòa án có hiệu lực pháp luật mới xác định một người nào đó có tội hay không có tội. Điều 9 Bộ luật tố tụng hình sự quy định: “không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật” [39, Điều 9]. Nguyên tắc giám đốc việc xét xử nhằm bảo đảm bản án kết tội của Tòa án có hiệu lực pháp luật phải đúng đắn.
Có như vậy mới bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, của con người. Chừng nào chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật, thì người bị buộc tội vẫn được coi là người chưa có tội. Do chưa được coi là người có tội nên các cơ quan tiến hành tố tụng không được đối xử với bị can, bị cáo như người có tội, kể cả trường hợp họ bị áp dụng biện pháp ngăn chặn nghiêm khắc nhất như tạm giam. Mọi quyết định của Tòa án đều tác động đến mỗi con người cụ thể - một người chỉ phải chịu hình phạt khi bản án kết tội của Tòa đã có hiệu lực pháp luật.
Như vậy, bản án hoặc quyết định của Tòa án đưa ra là rất quan trọng, mang tính pháp lý cao, nên việc đưa ra bất cứ bản án hoặc quyết định nào của Tòa đều phải đảm bảo tính chính xác, phải tuân theo những trình tự, thủ tục nhất định và dưới sự kiểm tra, giám sát của công dân, tổ chức, các cơ quan có thẩm quyền. Thứ ba, nguyên tắc này bảo vệ uy tín của Đảng và Nhà nước, tạo lòng tin cho nhân dân. Nhà nước ta là Nhà nước của dân, do dân và vì dân. Tư tưởng vì con người, vì nhân dân, lấy dân làm gốc luôn là mục tiêu, tôn chỉ trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng của Hồ Chủ tịch.
Muốn Đảng và 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nhà nước vững mạnh, phát triển thì phải có niềm tin của dân vào Đảng, Nhà nước và chính quyền. Một trong những cách hiệu quả để tạo được lòng tin cho nhân dân chính là việc thực thi pháp luật một cách nghiêm chỉnh, thống nhất. Trong lĩnh vực tố tụng hình sự cũng vậy. Việc xuất hiện những vụ án oan sai là biểu hiện sự giảm sút của hệ thống pháp luật, người dân không còn biết bấu víu vào đâu và phải tự tìm mọi cách để cứu mình.
Thông qua hoạt động giám đốc việc xét xử, các bản án và quyết định của Tòa án luôn được đảm bảo tính đúng đắn, hạn chế tối đa và dần tiến tới loại bỏ những sai sót. Vì vậy, phát hiện và sửa chữa kịp thời những sai lầm nhằm nâng cao hiểu biết pháp luật cho nhân dân, hình thành lòng tin của họ vào pháp luật và Đảng và Nhà nước, qua đó nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, thái độ tôn trọng pháp luật của mọi thành viên trong xã hội. Làm tốt công tác giám đốc xét xử chính là giúp cho các thành viên trong xã hội thấy rõ hơn trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ công dân của mình trong việc xây dựng, giữ gìn, bảo vệ thành quả cách mạng, tạo niềm tin vững chắc vào Đảng, chính quyền và chế độ Xã hội chủ nghĩa, qua đó nâng cao ý thức chính trị, tự giác chấp hành nghiêm các quy định của pháp luật, tích cực, chủ động tham gia thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế- xã hội, củng cố quốc phòng - an ninh của đất nước. Thông qua hoạt động giám đốc xét xử nâng cao ý thức chấp hành pháp luật cho cán bộ và nhân dân sẽ tạo sự thống nhất cao trong quá trình triển khai thực hiện pháp luật ở tất cả các cấp, các ngành, các đơn vị, từng bước tạo ra mặt bằng dân trí pháp lý phù hợp, góp phần tạo ra sự ổn định về chính trị- xã hội, làm nên sức mạnh tổng hợp trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của nhân dân ta.
Ý nghĩa của nguyên tắc giám đốc việc xét xử Với nội dung như đã phân tích trên, nguyên tắc này bảo đảm cho việc chấp hành pháp luật được nghiêm chỉnh và thống nhất; bảo đảm tính đúng đắn của bản án và quyết định của Tòa án; góp phần vào việc nâng cao chất lượng xét 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xử của Tòa án cũng như bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của công dân. Nguyên tắc giám đốc việc xét xử góp phần vào việc bảo đảm cho quá trình tiến hành tố tụng được thực hiện một cách nghiêm chỉnh và thống nhất. Việc thực hiện nguyên tắc giám đốc xét xử chính là việc kiểm tra của Tòa án các cấp.