PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Xét xử là giai đoạn trọng tâm cuả quá trình giải quyết vụ án hình sự, tại đây sự thật của vụ án được làm sáng tỏ, những vấn đề bản chất của vụ án như xác định một người cụ thể có phạm tội hay không, tội danh, hình phạt cần được áp dụng đối với họ cũng được giải quyết. Để có một quyết định chuẩn xác, công bằng tại phiên toà, Hội đồng xét xử phải có sự nghiên cứu, chuẩn bị trước khi mở phiên toà. Chuẩn bị xét xử sơ thẩm là một khâu phức tạp không chỉ vì tính đa dạng của các hoạt động tố tụng được thực hiện mà còn vì các hoạt động chuẩn bị liên quan trực tiếp đến quyền và nghĩa vụ của những người tiến hành tố tụng, người tham gia tố tụng có liên quan, đến mối quan hệ giữa Toà án với các cơ quan tiến hành tố tụng khác.
Sự phát triển của các quy định về chuẩn bị xét xử sơ thẩm gắn liền với sự phát triển của pháp luật tố tụng hình sự nước ta. Ngay sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, các quy định về chuẩn bị xét xử sơ thẩm được ghi nhận, áp dụng trong hoạt động tố tụng của cơ quan tiến hành tố tụng và ngày càng được hoàn thiện. Năm 1988, Bộ luật tố tụng hình sự đầu tiên đã được ban hành, các quy định về chuẩn bị xét xử được tập hợp có hệ thống trong chương XVI của Bộ lụât này. Việc được ghi nhận trong Bộ luật tố tụng hình sự đã giúp cho Toà án thực hiện hoạt động xét xử dễ dàng và có hiệu quả.
Tuy nhiên, trong quá trình áp dụng các quy định này đã bộc lộ những bất cập cần sửa đổi. Việc quy định các điều kiện để toà án trả hồ sơ để điều tra bổ sung là một ví dụ. Quy định tại khoản 1 điều 154 Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 được bổ sung sửa đổi năm 2000 còn quá chung chung dễ gây ra sự tuỳ tiện khi áp dụng và cũng dễ tạo ra tình trạng đây chỉ là những quy định mang tính hình thức. Bên cạnh đó trong 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quá trình xét xử tại Toà án trong những năm gần đây có nhiều sai sót đáng tiếc xảy ra do Thẩm phán nghiên cứu hồ sơ không đầy đủ, phiến diện gây ra sự bất bình trong dư luận, ảnh hưởng đến uy tín của Toà án.
Để nâng cao chất lượng xét xử, ngoài việc cải cách thủ tục tố tụng tại phiên toà thì việc nghiên cứu, hoàn thiện các quy định về chuẩn bị xét xử sơ thẩm cũng cần được tiến hành đồng bộ. Ngoài ra việc mở rộng thủ tục tranh tụng như quy định trong Nghị quyết số 08 của Bộ Chính trị cũng đòi hỏi việc chuẩn bị xét xử phải được tiến hành kỹ lưỡng và khoa học hơn, các quy định về chuẩn bị xét xử sơ thẩm cần được quy định hợp lý và toàn diện. Tuy rằng bản án, quyết định của Toà án phải dựa trên kết quả tranh tụng nhưng điều đó không có nghĩa Toà án không cần nghiên cứu hồ sơ vụ án trước, không cần chuẩn bị xét xử mà trái lại trong quá trình tranh tụng tại toà, Toà án muốn có phán quyết đúng, công bằng thì việc nghiên cứu hồ sơ, chuẩn bị xét xử cần thận trọng và đầy đủ. Tình hình nghiên cứu của đề tài Việc nghiên cứu các quy định của tố tụng hình sự về chuẩn bị xét xử sơ thẩm hiện nay chưa được nhiều, ngoài một số bài báo của các tác giả trên tạp chí Toà án nhân dân, tạp chí Nhà nước và pháp lụât, tạp chí Luật học.thì chưa có một cuốn sách hay một công trình nào viết về vấn đề này.
Bài viết của TS. Phạm Hồng Hải, tác giả Võ Thị Kim Oanh, tác giả Vũ Gia Lâm, Th.s Đinh Văn Quế, tác giả Nguyễn Nông chỉ tập trung vào một vài khía cạnh như giải thích quy định của pháp luật tố tụng hình sự hay phản ảnh những hạn chế, vướng mắc có thể gặp phải trong thực tế áp dụng. Vì vậy có thể nói gần như chưa có một công trình nghiên cứu độc lập có hệ thống về chuẩn bị xét xử sơ thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam. Chính vì các lý do trên đây mà chúng tôi đã chọn đề tài này làm đề tài nghiên cứu của mình.
7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn Đề tài tập trung chủ yếu vào mục đích tìm ra những khó khăn, vướng mắc, bất cập trong các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về chuẩn bị xét xử sơ thẩm cũng như thực tế áp dụng các quy định này. Từ đó đưa ra những kết luận và đề xuất các giải pháp, kiến nghị nhằm góp phần hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự và nâng cao hơn nữa hiệu quả của việc áp dụng các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về chuẩn bị xét xử sơ thẩm. Từ mục đích đó nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được đặt ra là: - Nghiên cứu những vấn đề lý luận để làm rõ khái niệm chuẩn bị xét xử sơ thẩm, vai trò và ý nghĩa của nó trong hoạt động xét xử của toà án.
Nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của các quy định pháp luật về chuẩn bị xét xử và một số quy định của các nước trên thế giới về vấn đề này. - Nghiên cứu các quy định của pháp luật tố tụng hình sự hiện hành về chuẩn bị xét xử. - Nghiên cứu thực tiễn áp dụng để từ đó đưa ra những vướng mắc và lý giải nguyên nhân để đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về chuẩn bị xét xử sơ thẩm. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận văn Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về chuẩn bị xét xử sơ thẩm và thực tiễn áp dụng những quy định hiện hành về chuẩn bị xét xử sơ thẩm của pháp luật tố tụng hình sự.
Ngoài ra đề tài còn nghiên cứu các quy định của pháp luật tố tụng hình sự một số nước trên thế giới về chuẩn bị xét xử sơ thẩm. Phạm vi nghiên cứu: Đề tài không chỉ nghiên cứu về mặt lý luận mà còn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiên cứu cả thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật tố tụng về chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự 5. Phƣơng pháp nghiên cứu Đề tài được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của triết học Mác - Lênin về chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Các phương pháp có thể được sử dụng trong quá trình nghiên cứu đó là: phân tích, đối chiếu, so sánh, tổng hợp; hệ thống hoá các văn bản pháp luật, các số liệu tổng kết của các cơ quan tiến hành tố tụng; khảo sát thực tiễn áp dụng các quy định của tố tụng hình sự về chuẩn bị xét xử sơ thẩm trong những năm gần đây; tham khảo các ý kiến của một số nhà nghiên cứu lý luận và các cán bộ thực tiễn xét xử.
Cơ cấu của luận văn Ngoài lời nói đầu và phần kết luận, nội dung chính của đề tài sẽ được đề cập trong ba chương như sau: Chƣơng 1: Những vấn đề chung về chuẩn bị xét xử sơ thẩm Chƣơng 2: Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự hiện hành về chuẩn bị xét xử sơ thẩm và thực tiễn áp dụng Chƣơng 3: Những giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện, nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về chuẩn bị xét xử sơ thẩm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CHUẨN BỊ XÉT XỬ SƠ THẨM 1.1 Khái niệm chuẩn bị xét xử sơ thẩm 1. Xét xử là giai đoạn trung tâm, quyết định của quá trình tố tụng hình sự. Điều 72 Hiến pháp nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam quy định không ai bị coi là có tội và chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Toà án đã có hiệu lực pháp luật. Trong qúa trình xét xử, các chứng cứ được thu thập, đánh giá trong giai đoạn điều tra, truy tố được xem xét tranh luận công khai.
Hoạt động xét xử bao gồm việc chuẩn bị xét xử và các thủ tục xét xử tại phiên toà. Trong đó chuẩn bị xét xử sơ thẩm là những hoạt động đầu tiên khi hồ sơ được chuyển từ giai đoạn điều tra, truy tố sang Toà án. Chuẩn bị xét xử sơ thẩm vụ án hình sự có tính chất đặc thù khác với sự chuẩn bị các công việc khác, chuẩn bị xét xử phải tuân theo một trình tự tố tụng bắt buộc mà Bộ luật tố tụng hình sự quy định. Trong khoa học luật tố tụng hình sự, khái niệm chuẩn bị xét xử sơ thẩm còn chưa được quan tâm nghiên cứu thoả đáng.
Các sách, giáo trình và bài viết về chuẩn bị xét xử sơ thẩm mới chỉ phân tích các quy định của pháp luật mà không đưa ra khái niệm. Ngay cả trong luật tố tụng hình sự hiện hành cũng không có một quy định nào thể hiện chuẩn bị xét xử sơ thẩm là gì, mà chỉ quy định một số nội dung của hoạt động này. Từ điển luật học (Nxb. Từ điển Bách Khoa - 1999) coi chuẩn bị xét xử là “tiến hành những công việc cần thiết cho mở phiên toà xét xử theo quy định tại Điều 151 - Bộ lụât tố tụng hình sự”[27,tr.
Khái niệm này cũng giống với quan điểm của tác giả Đinh Văn Quế trong cuốn “Thủ tục sơ thẩm 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong tố tụng hình sự Việt Nam”[20]. Tuy nhiên khái niệm chuẩn bị xét xử nêu trên mới chỉ đưa ra nội dung rất chung của hoạt động chuẩn bị xét xử mà không chỉ rõ chủ thể, vị trí của hoạt động chuẩn bị xét xử sơ thẩm trong quá trình giải quyết vụ án hình sự.