Luận văn thạc sĩ về chiến lược cải cách tư pháp và bảo vệ công lý tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích chiến lược cải cách tư pháp nhằm bảo vệ công lý tại Việt Nam, góp phần nâng cao hiệu quả pháp luật.

• Tác giả: Nguyễn Thế Anh
• Người hướng dẫn: Gs. Đào Trí Úc
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Chiến lược cải cách tư pháp với mục tiêu bảo vệ công lý ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CẢI CÁCH TƯ PHÁP VÀ BẢO VỆ CÔNG LÝ
• 1.1. Quan niệm “công lý” trong nền khoa học pháp lý thế giới
• 1.2. Quan niệm “công lý” tại Việt Nam
• 1.3. Khái niệm công lý và bảo vệ công lý trong Chiến lược CCTP đến năm 2020 tại Việt Nam
• 1.4. Quan niệm về Tư pháp và Cải cách Tư pháp
• 1.5. Quá trình CCTP ở Việt Nam
• 1.6. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TRIỂN KHAI CHIẾN LƯỢC CẢI CÁCH TƯ PHÁP TRƯỚC YÊU CẦU BẢO VỆ CÔNG LÝ
• 2.1. Thực trạng tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp trước yêu cầu bảo vệ công lý ở Việt Nam
• 2.2. Thực trạng tổ chức và hoạt động của Tòa án nhân dân trong việc bảo vệ công lý
• 2.3. Thực trạng tổ chức và hoạt động của Viện Kiểm sát nhân dân
• 2.4. Thực trạng tổ chức và hoạt động của các cơ quan điều tra
• 2.5. Thực trạng tổ chức và hoạt động của các cơ quan Bổ trợ tư pháp
• 2.6. Thực trạng xây dựng và hoàn thiện thể chế, chính sách pháp luật về hình sự, dân sự và thủ tục tố tụng tư pháp
• 2.6.1. Trong lĩnh vực hình sự
• 2.6.2. Trong lĩnh vực dân sự
• 2.6.3. Trong lĩnh vực tố tụng tư pháp
• 2.7. Thực trạng cơ chế giám sát đối với các cơ quan tư pháp
• 2.7.1. Về công tác giám sát của các cơ quan dân cử
• 2.7.2. Công tác giám sát của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên
• 2.8. Thực trạng công tác hợp tác quốc tế về tư pháp
• 2.9. Thực trạng điều kiện cơ sở vật chất đảm bảo hoạt động tư pháp
• 2.10. Về cơ chế lãnh đạo của Đảng đối với công tác tư pháp
• 2.11. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY MỤC TIÊU BẢO VỆ CÔNG LÝ TRONG CHIẾN LƯỢC CẢI CÁCH TẠI VIỆT NAM
• 3.1. Hoàn thiện chính sách, pháp luật hình sự, dân sự và thủ tục tố tụng tư pháp
• 3.2. Xác định rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và hoàn thiện tổ chức bộ máy cơ quan tư pháp
• 3.2.1. Viện Kiểm sát nhân dân
• 3.2.2. Cơ quan điều tra
• 3.2.3. Các cơ quan Bổ trợ tư pháp
• 3.3. Xây dựng đội ngũ cán bộ tư pháp và bổ trợ tư pháp trong sạch vững mạnh
• 3.4. Hoàn thiện cơ chế giám sát của Quốc hội, Hội đồng nhân dân và sự tham gia giám sát của nhân dân đối với cơ quan tư pháp
• 3.5. Hoàn thiện cơ chế lãnh đạo của Đảng đối với cơ quan tư pháp
• 3.6. Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất và kinh phí cho các cơ quan tư pháp
• 3.7. Tăng cường hợp tác quốc tế về tư pháp
• 3.8. Kết luận chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Tổng quan về chiến lược cải cách tư pháp và bảo vệ công lý

Chiến lược cải cách tư pháp (CCTP) ở Việt Nam được xác định là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo vệ công lý và quyền con người. CCTP không chỉ là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay mà còn là một phần không thể thiếu trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Mục tiêu của CCTP là tạo ra một hệ thống tư pháp công bằng, minh bạch và hiệu quả, từ đó bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân và đảm bảo công lý cho mọi người.

1.1. Khái niệm công lý trong hệ thống tư pháp Việt Nam

Công lý được hiểu là sự công bằng, lẽ phải và phù hợp với lợi ích chung của xã hội. Trong hệ thống tư pháp Việt Nam, công lý không chỉ là một khái niệm pháp lý mà còn là một giá trị đạo đức, thể hiện qua các quy định của pháp luật và thực tiễn xét xử.

1.2. Vai trò của cải cách tư pháp trong bảo vệ công lý

Cải cách tư pháp đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ công lý. Nó giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan tư pháp, đảm bảo quyền con người và quyền công dân được tôn trọng và bảo vệ.

II. Những thách thức trong cải cách tư pháp và bảo vệ công lý

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng công tác cải cách tư pháp ở Việt Nam vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như sự chậm trễ trong việc đổi mới chính sách pháp luật, tình trạng oan sai trong điều tra và xét xử, và sự thiếu hụt về đội ngũ cán bộ tư pháp có trình độ chuyên môn cao đang cản trở quá trình thực hiện mục tiêu bảo vệ công lý.

2.1. Thực trạng tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp

Các cơ quan tư pháp như Tòa án, Viện Kiểm sát và các cơ quan điều tra hiện nay vẫn còn nhiều bất cập trong tổ chức và hoạt động. Điều này dẫn đến việc thực thi công lý chưa đạt hiệu quả như mong muốn.

2.2. Vấn đề quyền con người trong hệ thống tư pháp

Quyền con người là một trong những yếu tố quan trọng trong việc bảo vệ công lý. Tuy nhiên, trong thực tế, vẫn còn nhiều trường hợp vi phạm quyền con người trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử.

III. Phương pháp cải cách tư pháp hiệu quả nhằm bảo vệ công lý

Để đạt được mục tiêu bảo vệ công lý, cần có những phương pháp cải cách tư pháp hiệu quả. Các giải pháp như hoàn thiện chính sách pháp luật, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ tư pháp, và tăng cường giám sát hoạt động của các cơ quan tư pháp là rất cần thiết.

3.1. Hoàn thiện chính sách pháp luật về tư pháp

Cần phải rà soát và hoàn thiện các chính sách pháp luật hiện hành để đảm bảo tính đồng bộ và hiệu quả trong hoạt động tư pháp. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng xét xử và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

3.2. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ tư pháp

Đào tạo và bồi dưỡng cán bộ tư pháp có trình độ chuyên môn cao là một trong những giải pháp quan trọng. Đội ngũ cán bộ tư pháp vững mạnh sẽ góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống tư pháp.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về cải cách tư pháp

Việc áp dụng các giải pháp cải cách tư pháp trong thực tiễn đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các nghiên cứu cho thấy rằng, khi hệ thống tư pháp được cải cách, công lý sẽ được bảo vệ tốt hơn, quyền lợi của công dân được đảm bảo hơn.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc cải cách tư pháp đã giúp giảm thiểu tình trạng oan sai và nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

4.2. Các mô hình thành công trong cải cách tư pháp

Một số mô hình cải cách tư pháp thành công ở các quốc gia khác có thể được áp dụng tại Việt Nam, từ đó nâng cao hiệu quả bảo vệ công lý.

V. Kết luận và tương lai của cải cách tư pháp ở Việt Nam

Cải cách tư pháp là một quá trình liên tục và cần thiết để bảo vệ công lý ở Việt Nam. Tương lai của cải cách tư pháp phụ thuộc vào sự quyết tâm của các cơ quan chức năng và sự tham gia của toàn xã hội.

5.1. Tầm quan trọng của cải cách tư pháp trong tương lai

Cải cách tư pháp không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Sự tham gia của người dân trong quá trình này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ công lý.

5.2. Định hướng phát triển hệ thống tư pháp trong thời gian tới

Trong thời gian tới, cần tiếp tục đẩy mạnh cải cách tư pháp theo hướng hiện đại hóa, đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong hoạt động tư pháp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê ngành tư pháp toàn quốc, trong giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2013, hệ thống Tòa án nhân dân đã thụ lý 1.871.000 vụ án các loại và giải quyết thành công 1.802.108 vụ việc, đạt tỷ lệ chung ấn tượng 96%. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cũng tạo ra áp lực xét xử nặng nề khi số lượng án thụ lý năm 2012 tăng thêm 128.249 vụ so với năm 2006, bộc lộ rõ những điểm nghẽn về thể chế và chất lượng phán quyết. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của công trình là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu bảo vệ công lý trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa với những hạn chế về tổ chức bộ máy, tình trạng quá tải hồ sơ và nguy cơ sai sót trong tố tụng tư pháp.

Mục tiêu nghiên cứu hướng tới 3 nội dung cốt lõi: chuẩn hóa nhận thức lý luận về công lý và quyền tư pháp tại Việt Nam; phân tích thực trạng triển khai Chiến lược cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị; và xây dựng hệ thống giải pháp hoàn thiện cơ quan tài phán. Phạm vi không gian và thời gian của đề tài bao quát toàn bộ 764 cơ quan Tòa án nhân dân cùng các cơ quan điều tra, kiểm sát và bổ trợ tư pháp trên phạm vi cả nước trong giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2014. Ý nghĩa nghiên cứu mang tính thực tiễn sâu sắc, cung cấp luận cứ khoa học để triển khai thi hành Điều 102 Hiến pháp năm 2013, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ án bị hủy do lỗi chủ quan xuống dưới 0,5% và loại trừ triệt để tình trạng kết án oan người vô tội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết Công lý như sự công bằng của John Rawls (1971), khẳng định công lý là đức hạnh hàng đầu của các định chế xã hội và quyền bình đẳng công dân không thể bị đánh đổi vì bất kỳ lợi ích kinh tế nào. Nghiên cứu tích hợp thuyết Phân chia quyền lực của Montesquieu (1748) và học thuyết Khế ước xã hội của Jean-Jacques Rousseau (1762) để khẳng định vị trí độc lập, trung tâm của Tòa án trong việc thực thi nhánh quyền lực tư pháp. Hệ thống 4 khái niệm then chốt được chuẩn hóa gồm: "Công lý" (chuẩn mực về lẽ phải, sự công bằng và bình đẳng xã hội); "Quyền tư pháp" (quyền lực nhà nước trao cho Tòa án để xét xử và giải quyết các tranh chấp pháp lý); "Cải cách tư pháp" (quá trình đổi mới toàn diện tổ chức bộ máy, thể chế và nhân lực nhằm bảo vệ pháp chế); và "Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa" (chế độ chính trị thượng tôn Hiến pháp và bảo vệ quyền con người).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn từ hơn 50 báo cáo tổng kết tư pháp chính thức của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Bộ Tư pháp. Cỡ mẫu khảo sát bao trùm 100% dữ liệu thống kê từ 764 cơ quan Tòa án trên toàn quốc (bao gồm 1 Tòa án nhân dân tối cao, 63 Tòa án cấp tỉnh và 698 Tòa án cấp huyện) với tổng cộng 1.871.000 hồ sơ vụ việc đã thụ lý. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng nhằm thu thập bức tranh toàn cảnh, loại trừ sai số ngẫu nhiên khi phân tích các chỉ số biến động về tỷ lệ giải quyết án và tỷ lệ hủy, sửa bản án.

Tác giả phối hợp chặt chẽ giữa phương pháp phân tích quy phạm luật học so sánh, phương pháp thống kê mô tả định lượng và phương pháp duy vật biện chứng. Lý do lựa chọn kết hợp tổ hợp phương pháp này là vì quá trình nghiên cứu đòi hỏi vừa phải mổ xẻ logic pháp lý của các văn bản lập quy lịch sử (từ Sắc lệnh số 13 năm 1946, Sắc lệnh số 85 năm 1950 đến Hiến pháp năm 2013), vừa phải kiểm chứng độ tin cậy bằng số liệu xét xử thực tế. Timeline nghiên cứu được thực hiện tập trung trong 24 tháng (từ tháng 9/2012 đến tháng 9/2014), bám sát các mốc tác động thể chế từ Nghị quyết số 08-NQ/TW năm 2002 và Nghị quyết số 49-NQ/TW năm 2005 đến thời điểm sửa đổi Hiến pháp năm 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hiệu quả giải quyết các vụ án hình sự đạt tỷ lệ rất cao nhưng đối mặt với yêu cầu phòng chống oan sai nghiêm ngặt. Trong giai đoạn 2005 - 2010, hệ thống Tòa án các cấp đã thụ lý 80.823 vụ án với hàng chục nghìn bị cáo, xét xử dứt điểm 78.343 vụ với 137.717 bị cáo, đạt tỷ lệ 97,8% số vụ và 97% số bị cáo. Trong suốt 8 năm từ năm 2005 đến năm 2013, toàn ngành chỉ để xảy ra 04 trường hợp kết án oan người không có tội, giảm hơn 80% so với các giai đoạn cải cách trước đó.

Thứ hai, chất lượng xét xử thể hiện sự phân hóa rõ rệt giữa các nhóm quan hệ pháp luật. Tỷ lệ bản án hình sự bị hủy bình quân là 0,71% (do lỗi chủ quan là 0,38%) và bị sửa là 4,21% (do lỗi chủ quan là 0,54%). Ở nhóm án dân sự, tỷ lệ giải quyết đạt 90,7% (194.358 vụ trên tổng số 214.174 vụ thụ lý), với tỷ lệ hủy 1,55% và sửa 2,64%. Đáng chú ý, nhóm án kinh tế, lao động và hành chính có tỷ lệ bản án bị hủy lên tới 6,92% (trong đó lỗi chủ quan chiếm 5,85%), cao hơn gấp 4,4 lần so với nhóm án dân sự thông thường.

Thứ ba, công tác xét xử tội phạm tham nhũng và tổ chức phiên tòa lưu động có bước đột phá mạnh mẽ. Dưới tác động của Nghị quyết số 49-NQ/TW, Tòa án đã xét xử 2.671 bị cáo phạm tội tham nhũng; riêng giai đoạn 2011 - 2013 xử lý 1.633 bị cáo với tốc độ gia tăng liên tục: năm 2011 xử 220 vụ/485 bị cáo, năm 2012 xử 247 vụ/515 bị cáo (tăng 6,2%), và năm 2013 xử 281 vụ/552 bị cáo (tăng 7,2%). Đồng thời, mỗi năm Tòa án các cấp đã tổ chức từ 5.000 đến 7.000 phiên tòa xét xử lưu động nhằm giáo dục pháp luật tại cộng đồng.

Thảo luận kết quả

Số liệu thực chứng phản ánh thành quả to lớn của tiến trình cải cách tư pháp khi việc tranh tụng tại phiên tòa được xem là khâu đột phá, giúp giảm thiểu tối đa các sai phạm tố tụng nghiêm trọng. Nguyên nhân giúp tỷ lệ giải quyết án giữ vững mức 96% xuất phát từ sự chỉ đạo sát sao của Ban Chỉ đạo Cải cách tư pháp Trung ương và sự phối hợp giữa Tòa án, Viện kiểm sát và Cơ quan điều tra. Tuy nhiên, việc tỷ lệ hủy án kinh tế và hành chính do lỗi chủ quan chiếm tới 5,85% chỉ ra rằng năng lực chuyên môn của Thẩm phán chưa theo kịp tính chất phức tạp của các tranh chấp tài chính và khiếu kiện đất đai.

Kết quả này hoàn toàn tương thích với các nghiên cứu lý thuyết của phương Tây về công lý thủ tục, khi sự thiếu hụt kinh nghiệm của người tiến hành tố tụng dễ dẫn đến vi phạm quyền lợi của đương sự. Toàn bộ diễn biến dữ liệu về cơ cấu thụ lý và chất lượng xét xử giai đoạn 2005 - 2013 có thể được mô tả trực quan thông qua bảng đối sánh 4 nhóm vụ việc chính kết hợp biểu đồ cột kép thể hiện tỷ lệ hủy, sửa bản án phân theo nguyên nhân chủ quan và khách quan của Thẩm phán.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện đồng bộ thể chế pháp luật tố tụng tư pháp. Sửa đổi toàn diện Bộ luật Tố tụng hình sự, Bộ luật Tố tụng dân sự và Luật Tố tụng hành chính trong giai đoạn 2015 - 2016 nhằm bảo đảm nguyên tắc tranh tụng thực chất và mở rộng quyền tiếp cận chứng cứ. Đặt mục tiêu giảm tỷ lệ các vụ án quá hạn luật định xuống dưới 1% vào năm 2017 dưới sự chủ trì của Quốc hội và Tòa án nhân dân tối cao.

Thứ hai, tái cấu trúc bộ máy Tòa án nhân dân theo thẩm quyền xét xử độc lập. Khẩn trương thành lập hệ thống Tòa án sơ thẩm khu vực và 3 Tòa án nhân dân cấp cao trước năm 2018 theo Kết luận số 79-KL/TW của Bộ Chính trị. Tinh gọn Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao xuống quy mô từ 13 đến 17 Thẩm phán chuyên trách nhiệm vụ phát triển án lệ và tổng kết áp dụng pháp luật.

Thứ ba, chuẩn hóa năng lực đội ngũ cán bộ tư pháp và bổ trợ tư pháp. Triển khai chương trình bồi dưỡng bắt buộc về kỹ năng xét xử và đạo đức nghề nghiệp cho 100% Thẩm phán, Kiểm sát viên giai đoạn 2015 - 2020. Tăng cường số lượng luật sư tại 698 đơn vị cấp huyện, bảo đảm chỉ tiêu 100% các vụ án hình sự có khung hình phạt từ 20 năm, tù chung thân hoặc tử hình đều có luật sư tham gia bào chữa.

Thứ tư, nâng cấp điều kiện cơ sở vật chất và hiện đại hóa công nghệ tư pháp. Tăng mức phân bổ ngân sách đầu tư trang thiết bị ghi âm, ghi hình và hệ thống quản lý án điện tử cho 764 Tòa án trên toàn quốc giai đoạn 2016 - 2020. Thiết lập cổng thông tin công khai bản án trực tuyến nhằm bảo đảm 100% các bản án có hiệu lực pháp luật được tiếp cận minh bạch trong vòng 30 ngày sau khi tuyên án.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên và Thư ký Tòa án. Luận văn cung cấp nền tảng lý luận về công lý và bài học thực tiễn từ 04 vụ án oan sai, giúp cán bộ tố tụng nâng cao kỹ năng điều hành tranh tụng và kiểm soát chứng cứ, giảm thiểu tối đa sai sót chủ quan trong quá trình thụ lý hơn 300.000 vụ án hàng năm.

Thứ hai, các nhà hoạch định chính sách và cơ quan lập pháp. Đại biểu Quốc hội và Ban Chỉ đạo Cải cách tư pháp Trung ương có thể sử dụng hệ thống số liệu từ 764 Tòa án và mô hình Tòa án khu vực làm luận cứ thực chứng để xây dựng Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và các văn bản hướng dẫn thi hành Hiến pháp năm 2013.

Thứ ba, đội ngũ luật sư, công chứng viên và giám định viên tư pháp. Tài liệu phân tích sâu sắc nguyên tắc bình đẳng vũ khí trong tố tụng và cơ chế bảo vệ quyền công dân theo Nghị quyết số 49-NQ/TW, giúp các tổ chức hành nghề bổ trợ tư pháp xây dựng chiến lược tranh tụng hiệu quả và bảo vệ tối đa quyền lợi khách hàng.

Thứ tư, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật học. Công trình là tài liệu tham khảo giá trị thuộc chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, cung cấp phương pháp tiếp cận đa chiều từ triết học pháp quyền thế giới đến thực tiễn chuyển đổi mô hình tư pháp tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình Tòa án nhân dân được đổi mới như thế nào theo chiến lược cải cách tư pháp? Hệ thống Tòa án được tổ chức theo thẩm quyền xét xử gồm Tòa án nhân dân tối cao (tinh gọn từ 13 đến 17 Thẩm phán), Tòa án cấp cao, Tòa án cấp tỉnh và Tòa án sơ thẩm khu vực. Cơ cấu này giúp bảo đảm nguyên tắc độc lập xét xử, không bị phụ thuộc vào địa giới hành chính của 698 đơn vị cấp huyện.

Hiệu quả phòng ngừa oan sai trong xét xử hình sự giai đoạn 2005 - 2013 đạt kết quả ra sao? Trong giai đoạn 2005 - 2013, các Tòa án đã xét xử 78.343 vụ án với 137.717 bị cáo, đạt tỷ lệ giải quyết 97,8%. Ngành tư pháp đã kiềm chế tối đa sai phạm khi chỉ để xảy ra 04 trường hợp kết án oan, đồng thời xử lý nghiêm minh 2.671 bị cáo phạm tội tham nhũng.

Nguyên nhân nào khiến tỷ lệ hủy án kinh tế và hành chính còn ở mức cao? Tỷ lệ hủy án kinh tế và hành chính do lỗi chủ quan chiếm 5,85%, cao hơn nhiều so với mức 0,38% của án hình sự. Nguyên nhân chính là do tính chất phức tạp của các tranh chấp tài chính và sự thiếu hụt Thẩm phán chuyên trách am hiểu sâu về pháp luật kinh tế thị trường.

Hiến pháp năm 2013 có bước phát triển mới nào về sứ mệnh của Tòa án nhân dân? Điều 102 Hiến pháp năm 2013 lần đầu tiên quy định Tòa án nhân dân là cơ quan thực hiện quyền tư pháp của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Bản Hiến pháp đặt nhiệm vụ bảo vệ công lý và bảo vệ quyền con người lên vị trí trang trọng hàng đầu trong chức năng xét xử.

Người dân được hưởng lợi gì từ việc đổi mới thủ tục tiếp cận công lý? Quy trình hành chính tư pháp tại 764 Tòa án được đơn giản hóa, kết hợp với việc tổ chức từ 5.000 đến 7.000 phiên tòa lưu động hàng năm. Nhờ đó, người dân tiết kiệm đáng kể thời gian, chi phí tố tụng và dễ dàng yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi hợp pháp bị xâm phạm.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về công lý, phân định rõ quyền tư pháp và khẳng định Tòa án là trung tâm thực thi công lý từ Sắc lệnh số 13 năm 1946 đến Hiến pháp năm 2013.
• Khảo sát thực chứng bức tranh tư pháp qua việc giải quyết 1.802.108 vụ án tại 764 Tòa án nhân dân giai đoạn 2005 - 2013 với tỷ lệ đạt 96%.
• Nhận diện các điểm nghẽn lớn gồm tỷ lệ hủy án kinh tế do lỗi chủ quan ở mức 5,85% và áp lực quá tải khi thụ lý tăng 128.249 vụ.
• Hoàn thiện hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược về đổi mới tố tụng, thành lập Tòa án khu vực, chuẩn hóa nhân lực và đầu tư hạ tầng số giai đoạn 2015 - 2020.
• Xác định bảo vệ công lý là giá trị cốt lõi thúc đẩy tiến trình hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.

Đóng góp khoa học then chốt của luận văn là làm sáng tỏ bản chất của quyền tư pháp và đề xuất lộ trình cụ thể để hiện thực hóa mục tiêu bảo vệ công lý trong xét xử. Bước tiếp theo cần triển khai ngay trong giai đoạn 2015 - 2018 là sửa đổi Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và hoàn thiện các bộ luật tố tụng theo tinh thần Hiến pháp năm 2013. Độc giả hãy tải ngay toàn văn luận văn thạc sĩ để khai thác trọn vẹn nguồn dữ liệu chuyên sâu và ứng dụng hiệu quả vào công tác nghiên cứu, đào tạo cũng như hoạt động thực tiễn pháp lý.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CẢI CÁCH TƢ PHÁP VÀ BẢO VỆ CÔNG LÝ 1. Quan niệm “công lý” trong nền khoa học pháp lý thế giới Công lý là những giá trị về công bằng, lẽ phải, phù hợp với lợi ích chung, với đạo lý được xã hội và pháp luật thừa nhận. Trong lịch sử, không phải không có những quan niệm khác nhau về công lý. Người phương Tây quan niệm công lý trước hết là một phạm trù đạo đức: Đó là thái độ, cách ứng xử tôn trọng chân lý và tự do của người khác.

Thái độ này có nguồn gốc bẩm sinh của mỗi người. Bất công, nếu có chỉ được chấp nhận khi muốn tránh một bất công khác lớn hơn. Dưới góc độ pháp luật, công lý là sự công bằng, bình đẳng, là nền tảng của xã hội dân sự. Giáo sư Jonh Rawls của Đại học Havard, Hoa Kỳ trong cuốn sách nổi tiếng Luận thuyết về Công lý (A Theory of Justice) xuất bản năm 1971 cho rằng: “Công lý là đức hạnh thứ nhất cho các định chế xã hội cũng như chân lý là của các hệ thống tư tưởng.

Một lý thuyết dù có lộng lẫy đến đâu nhưng nó sai thì phải bị bác bỏ cũng như luật pháp và định chế có hoàn chỉnh đến đâu cũng cần phải bị dẹp bỏ nếu nó là bất công [38]. Rawls gọi lý thuyết của mình là lí thuyết công lý như công bằng (Theory of justice as fairness). Câu hỏi công lý là gì được ông định nghĩa ngắn gọn trong mệnh đề “justice as fairess”. Ông đã đã chỉ ra vai trò của công lý, đến đối tượng của công lý, đến ý tưởng chính của Lí thuyết về công lý, đến Vị thế khởi thủy, đến sự đối lập với Chủ nghĩa Vị lợi cổ điển cùng một vài quan niệm đối lập khác.

Ông đã chỉ rõ: Không thể có công lý khi tự do của nhóm cá nhân bị hy sinh để đem lai lợi ích cho một tập thể lớn hơn. Công lý không cho phép vì lợi ích của nhiều người, bắt vài người phải hy sinh. Do vậy trong một xã hội công bằng thì sự bình đẳng về các quyền công dân và các quyền tự do đối với tất cả mọi người là bất di bất dịch; những quyền được công lý đảm bảo thì không thể đem ra mặc cả về chính trị hay những tính toán về lợi ích xã hội [38]. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trong truyền thống người châu Phi và châu Á cũng có những quan niệm khác nhau về công lý.

Nếu người châu Phi coi công lý là sự xử sự phù hợp với truyền thống, tập quán của tiền nhân thì người Ấn Độ cổ đại coi công lý là sự tôn trọng và chấp nhận đẳng cấp trong xã hội. Những người theo Cơ đốc giáo thì cho rằng công lý là sự công bằng, sự liêm khiết, sự phán quyết khách quan, công minh phù hợp với pháp luật và cao hơn tất cả là phù hợp với lề luật thiên chúa và luật tự nhiên. Các quan niệm trên đều đã tiếp cận một, một vài khía cạnh của công lý. Tuy nhiên, cái mà người ta quan tâm đó chính là nguồn gốc của công lý, là giải quyết câu hỏi tại sao trong mỗi thời kỳ lịch sử, trong mỗi xã hội khác nhau người ta có quan niệm không giống nhau về công lý? Nói cách khác, nếu công lý là công bằng, là lẽ phải thì thế nào là công bằng, và lẽ phải lại có những quan niệm khác nhau? Để giải quyết mâu thuẫn này trước hết phải khẳng định công lý là phạm trù lịch sử tự nhiên.

Nó không phải là sản phẩm của thế lực siêu nhiên thần bí, không phải là một thứ có sẵn nằm ở đâu đó trong tự nhiên. Một trong những nguồn gốc hiện thực của quan niệm về công lý trước hết là vấn đề lợi ích. Mỗi nhóm xã hội có lợi ích khác nhau thì có những quan niệm tương ứng về công lý. Lợi ích bao gồm lợi ích chung và lợi ích riêng.

Tuy nhiên, công lý đích thực với tư cách là giá trị phổ quát được xây dựng trên cơ sở những lợi ích chung nhưng cũng không thể bỏ qua việc thừa nhận và tôn trọng những lợi ích riêng của những kẻ yếu thế hơn trong xã hội bởi Công lý bùng nổ để bảo vệ kẻ yếu. Cách đây hàng nghìn năm Bộ luật Hammurabi của người Hồi giáo đã viết như vậy. Từ góc độ lịch sử, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra các phân đoạn phát triển của công lý. Theo đó, công lý trong giai đoạn thứ nhất của xã hội sơ khai được thể hiện khá rõ nét bằng sự trả thù cá nhân, bằng luật báo thù, dĩ oán báo oán.

Công lý đã luôn được coi là vấn đề cốt tử trong tâm thức của các nhà làm luật từ thời cổ đại. Trong bộ luật Hammurabi của nhà nước lưỡng hà được ban hành trong khoảng thời gian từ năm 1792 đến năm 1750.TCN, công lý được được hiểu là yêu cầu áp dụng hình phạt ngang bằng với thiệt hại mà kẻ phạm tội gây ra, đó chính là nguyên tắc báo thù Talion (mắt đền mắt, răng đền răng). Theo đánh giá, đây là một bộ luật mà 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nguyên tắc Talion được áp dụng một cách triệt để, tàn khốc và cứng nhắc một cách cực đoan. Ví dụ một người thợ xây làm chết con của chủ nhà thì con của người thợ xây phải bị giết theo nguyên tắc báo thù Talion [30].

Giai đoạn thứ hai của sự phát triển nhận thức về công lý là thay sự báo thù bằng bồi thường, phạt vạ, để nhằm giữ yên ổn, hoà hảo trong nội bộ các bộ tộc, bộ lạc. Một ví dụ sinh động về cách phạt vạ khá cẩn thận, tỉ mỉ của người Abysinie trong giai đoạn này như sau: “Nếu một đứa nhỏ trên cây té xuống đúng vào một đứa bạn của nó, làm cho đứa này chết thì mẹ của đứa chết có quyền sai một đứa khác leo lên cây rồi buông tay cho rớt xuống đúng đầu đứa phạm tội”. Đến giai đoạn thứ ba, để ngăn chặn các cuộc trả thù cá nhân, toà án đã được thành lập để thẩm định, đánh giá các mức độ thiệt hại, từ đó hoà giải, điều đình, phân xử các xung đột giữa các cá nhân trong xã hội. Công lý và tư pháp xét xử đã vững bước song hành từ những bước phát triển của lịch sử văn minh nhân loại như vậy [42].

Trong nền văn minh Hy Lạp cổ đại - cái nôi của văn minh phương Tây, công lý được cho rằng bắt nguồn từ trật tự xã hội, một xã hội ổn định, có trật tự sẽ thúc đẩy sự phát triển của công lý và ngược lại, một nền công lý mạnh mẽ sẽ thúc đẩy một xã hội trật tự, ổn định. Theo Plato, công lý là một khái niệm thể hiện phẩm hạnh và sự hài hòa của cộng đồng, là kết quả của sự đồng tâm hợp tác giữa những cá nhân có đức hạnh tham gia giải quyết các vấn đề của cộng đồng và quốc gia. Công lý liên quan trực tiếp đến sự tiết chế và khả năng tự kiểm soát của mỗi cá nhân. Công lý là một vấn đề giản dị nếu con người cũng giản dị, rời xa lòng tham lam và sự xa hoa và sống theo đúng chức phận của mình.

Công lý xuất phát từ sự hài hoà và nó hướng tới những người khác thông qua những hành vi nhân hậu và tử tế [43]. Bộ luật Conpus Juris Civilis là bộ luật dân sự được hệ thống hóa theo lệnh của Hoàng đế Justinian (khoảng 482- 565). Công lý ở đó được định nghĩa như là “ước muốn liên tục và vĩnh viễn ban cho mọi người những gì mà họ xứng đáng” và “những châm ngôn của luật pháp” được diễn đạt là “sống lương thiện, không làm hại người khác, và công bằng với mọi người”. Những diễn đạt này, dù khá tổng quát, nhưng cũng chứa đựng ít nhất ba đặc điểm quan trọng có phần trùng lặp của 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] bất cứ quan niệm nào về công lý.

Nó truyền đạt, thứ nhất, ý tưởng về sự quan trọng của cá nhân, thứ hai, rằng các cá nhân phải được đối xử một cách thích đáng và không thiên vị; và thứ ba, một cách bình đẳng [41]. Còn theo Aristotle, một trong những người thầy có ảnh hưởng nhất đối với bộ môn triết học chính trị, thì công lý cốt ở việc đối xử bình đẳng với những người ngang nhau và bất bình đẳng với những người không ngang hàng, tương xứng với sự khác nhau về địa vị của họ. Theo ông, công lý được chia thành “công lý cải tạo” - “công lý phân phối” - cách thức, nỗ lực cố gắng để công bằng với mỗi người, đúng theo những gì mà người đó xứng đáng. Theo Aristotle, công lý phân phối chính là mối quan tâm chủ yếu, hàng đầu của các nhà lập pháp.

Tuy nhiên, cũng cần nhấn mạnh rằng luật pháp và công lý là hai khái niệm không hoàn toàn đồng nhất, thậm chí, trong một số xã hội, luật pháp đôi khi đi chệch hướng hoặc đối nghịch với công lý [41]. Trong tác phẩm Nicomachean Ethics, ông đã viết: Công lý chỉ tồn tại giữa con người, khi các quan hệ của họ được điều chỉnh bằng pháp luật, giữa con người thường xuất hiện những bất công, nên họ hành xử với thường theo sự bất công, việc áp dụng pháp luật sẽ giúp con người phân biệt được giữa bất công và công lý… Đây là lý do tại sao chúng ta không thể cho phép nhân trị, mà pháp trị. Bởi vì với nhân trị sẽ phục vụ lợi ích cá nhân và người sẽ trở thành độc tài…[17, tr. Trong truyền thống pháp luật tự nhiên, công lý được hiểu là yêu cầu, đòi hỏi mỗi cá nhân hoặc nhóm được hưởng những gì mà họ xứng đáng.

Công lý là quyền mà tạo hoá ban cho con người. Đây là khái niệm mang tính tổng quát và tuyệt đối, các quy định luật pháp, các nguyên tắc, luật lệ, quy tắc chỉ là những cố gắng nhằm hệ thống, hiện thực và cụ thể hoá khái niệm này. Công lý chỉ có thể giành được thông qua chế độ pháp quyền chứ không phải thông qua sự cai trị của con người. Không có công lý thì sẽ không có những đạo luật khách quan và hệ quả là các cá nhân sẽ lệ thuộc vào kẻ cai trị.

Chế độ pháp quyền ở đây được hiểu là nhà nước phải bị chế ước bởi những quy định đã được ấn định trước hoặc được đoán định trước và mọi người đều bị quản lý bởi cùng các đạo luật. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.