Bảo Đảm Quyền Tự Do và An Toàn Cá Nhân Bằng Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu vnu ls bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân bằng pháp luật tố tụng hình sự việt nam, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Hân
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Văn Hiển
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Bảo Đảm Quyền Tự Do Và An Toàn Cá Nhân Bằng Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: Một số vấn đề lý luận chung và pháp luật quốc tế về bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân bằng pháp luật tố tụng hình sự
• 1.1. Một số vấn đề lý luận chung về bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân bằng pháp luật tố tụng hình sự
• 1.2. Khái niệm quyền tự do và an toàn cá nhân trong hệ thống các Quyền con người
• 1.3. Khái niệm quyền tự do và an toàn cá nhân trong pháp luật tố tụng hình sự
• 1.4. Khái niệm, đặc điểm của bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân bằng pháp luật tố tụng hình sự
• 1.5. Ý nghĩa của bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân bằng pháp luật tố tụng hình sự
• 1.6. Pháp luật quốc tế về bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân bằng pháp luật tố tụng hình sự
• 1.6.1. Một số văn bản pháp lý quốc tế về bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân bằng pháp luật tố tụng hình sự
• 1.6.2. Pháp luật tố tụng hình sự của một số nước trên thế giới về bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân
• 2. CHƯƠNG 2: Bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân bằng pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam và thực tiễn thi hành
• 2.1. Bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân bằng pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam
• 2.2. Bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân trong giai đoạn từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến trước khi ban hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988
• 2.3. Bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân trong giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 đến trước khi ban hành Bộ luật Tố tụng hình sự 2015
• 2.4. Bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân tại Bộ luật Tố tụng hình sự 2015
• 2.4.1. Quy định liên quan đến việc bất khả xâm phạm về thân thể, không bị bắt, giam, giữ trái pháp luật
• 2.4.2. Quy định liên quan đến việc bảo đảm cá nhân không bị tra tấn, đối xử, trừng phạt tàn ác, vô nhân đạo hay bị hạ nhục
• 2.4.3. Quy định liên quan đến việc bảo đảm quyền bào chữa của cá nhân
• 2.4.4. Quy định liên quan đến việc bảo đảm xét xử công bằng
• 2.5. Thực tiễn thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam trong việc bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân
• 3. CHƯƠNG 3: Hoàn thiện pháp luật và những giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam nhằm đảm bảo quyền tự do và an toàn cá nhân
• 3.1. Sự cần thiết của việc hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam nhằm bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân
• 3.2. Hoàn thiện các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam nhằm đảm bảo quyền tự do và an toàn cá nhân
• 3.2.1. Hoàn thiện quy định liên quan đến việc bất khả xâm phạm về thân thể, không bị bắt, giam, giữ trái pháp luật
• 3.2.2. Hoàn thiện quy định liên quan đến quyền bào chữa
• 3.2.3. Hoàn thiện quy định liên quan đến vấn đề xét xử công bằng
• 3.2.4. Hoàn thiện quy định khác có liên quan
• 3.3. Những giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam nhằm đảm bảo quyền tự do và an toàn cá nhân
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Đảm Quyền Tự Do và An Toàn Cá Nhân

Bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân là một trong những giá trị cốt lõi của quyền con người. Trong bối cảnh pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, việc bảo vệ những quyền này không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là yêu cầu cấp thiết trong việc xây dựng một xã hội công bằng và văn minh. Quyền tự do cá nhân được quy định rõ ràng trong các văn bản pháp lý quốc tế và trong Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam. Điều này thể hiện sự cam kết của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân, đồng thời cũng là một thách thức lớn trong thực tiễn thi hành pháp luật.

1.1. Khái Niệm Quyền Tự Do và An Toàn Cá Nhân

Quyền tự do và an toàn cá nhân được hiểu là quyền của mỗi cá nhân được sống trong môi trường không bị xâm phạm, không bị bắt giữ hoặc giam giữ trái pháp luật. Điều này được khẳng định trong Tuyên ngôn Nhân quyền Thế giới và Công ước Quốc tế về các quyền dân sự, chính trị. Quyền này không chỉ là một khái niệm pháp lý mà còn là một giá trị nhân văn, thể hiện sự tôn trọng và bảo vệ nhân phẩm của con người.

1.2. Ý Nghĩa Của Bảo Đảm Quyền Tự Do và An Toàn Cá Nhân

Bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng một xã hội dân chủ, nơi mà mọi cá nhân đều được tôn trọng và bảo vệ quyền lợi. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân mà còn tạo ra một môi trường pháp lý ổn định, góp phần vào sự phát triển bền vững của đất nước.

II. Thách Thức Trong Việc Bảo Đảm Quyền Tự Do và An Toàn Cá Nhân

Mặc dù đã có nhiều quy định pháp luật nhằm bảo vệ quyền tự do và an toàn cá nhân, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều thách thức. Các vụ việc xâm phạm quyền lợi của công dân vẫn diễn ra, đặc biệt là trong quá trình điều tra và xử lý các vụ án hình sự. Những vấn đề như bức cung, nhục hình, hay việc giam giữ trái pháp luật vẫn là những vấn đề nhức nhối trong xã hội.

2.1. Vấn Đề Bức Cung và Nhục Hình

Bức cung và nhục hình là những hành vi vi phạm nghiêm trọng quyền con người, gây tổn hại đến nhân phẩm và danh dự của cá nhân. Những hành vi này không chỉ vi phạm pháp luật mà còn đi ngược lại với các nguyên tắc cơ bản của tố tụng hình sự, làm giảm niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

2.2. Tình Trạng Giam Giữ Trái Pháp Luật

Giam giữ trái pháp luật là một trong những vấn đề nghiêm trọng trong việc bảo đảm quyền tự do cá nhân. Nhiều trường hợp cá nhân bị bắt giữ mà không có lý do chính đáng, không được thông báo về quyền lợi của mình, dẫn đến việc xâm phạm nghiêm trọng đến quyền tự do và an toàn cá nhân.

III. Phương Pháp Bảo Đảm Quyền Tự Do và An Toàn Cá Nhân

Để bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật, nâng cao nhận thức của cán bộ, công chức trong việc thực thi pháp luật là rất cần thiết. Đồng thời, cần có sự giám sát chặt chẽ từ các cơ quan chức năng và sự tham gia của cộng đồng.

3.1. Hoàn Thiện Quy Định Pháp Luật

Cần phải rà soát và hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến quyền tự do và an toàn cá nhân, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong thực tiễn. Việc này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống tư pháp.

3.2. Tăng Cường Đào Tạo và Nâng Cao Nhận Thức

Đào tạo và nâng cao nhận thức cho cán bộ, công chức về quyền con người và các quy định pháp luật liên quan là rất quan trọng. Điều này giúp họ hiểu rõ hơn về trách nhiệm của mình trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân, từ đó thực hiện tốt hơn nhiệm vụ của mình.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu

Việc áp dụng các quy định pháp luật trong thực tiễn là rất quan trọng để bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân. Các nghiên cứu cho thấy rằng, việc thực hiện đúng các quy định này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống tư pháp.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Quyền Tự Do Cá Nhân

Nghiên cứu cho thấy rằng, việc bảo đảm quyền tự do cá nhân đã có những bước tiến đáng kể trong thời gian qua. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết để đảm bảo quyền lợi của công dân được thực thi một cách đầy đủ và hiệu quả.

4.2. Ứng Dụng Các Giải Pháp Trong Thực Tiễn

Các giải pháp đã được đề xuất cần được áp dụng một cách đồng bộ và hiệu quả trong thực tiễn. Việc này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn góp phần nâng cao niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Quyền Tự Do và An Toàn Cá Nhân

Bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân là một trong những nhiệm vụ quan trọng của Nhà nước. Trong tương lai, cần tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật, nâng cao nhận thức của cộng đồng và tăng cường giám sát để bảo vệ quyền lợi của công dân một cách tốt nhất.

5.1. Tương Lai Của Quyền Tự Do Cá Nhân

Tương lai của quyền tự do cá nhân phụ thuộc vào sự nỗ lực của cả hệ thống chính trị và xã hội. Cần có những chính sách cụ thể để bảo vệ quyền lợi của công dân, đồng thời nâng cao ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân trong việc bảo vệ quyền lợi của chính mình.

5.2. Định Hướng Phát Triển Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự

Định hướng phát triển pháp luật tố tụng hình sự cần phải tập trung vào việc bảo vệ quyền lợi của công dân, đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong quá trình tố tụng. Điều này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống tư pháp và bảo vệ quyền con người.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống tư pháp hình sự hiện đại, việc bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân là thước đo hàng đầu cho tính dân chủ của một nhà nước pháp quyền. Theo các thống kê tư pháp, trong giai đoạn thực thi Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, tình trạng lạm dụng biện pháp tạm giam đã chiếm khoảng 70% đến 80% tổng số các vụ án hình sự thụ lý, tiềm ẩn nhiều nguy cơ xâm phạm trực tiếp đến quyền con người. Đứng trước yêu cầu thể chế hóa Hiến pháp năm 2013 với 36 điều quy định rõ ràng về quyền con người và quyền công dân (từ Điều 14 đến Điều 49), vấn đề nghiên cứu cơ chế bảo vệ quyền tự do thân thể và an toàn cá nhân của những người tham gia tố tụng trở nên vô cùng cấp bách.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận nền tảng, đối chiếu các chuẩn mực nhân quyền quốc tế với thực tiễn lập pháp Việt Nam, đồng thời đánh giá toàn diện quá trình thi hành các quy định tố tụng hình sự qua ba giai đoạn lịch sử chính: trước năm 1988, giai đoạn thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988, năm 2003 và bước đột phá tại Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian tài phán hình sự tại Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2020, có mở rộng so sánh với pháp luật của một số quốc gia như Trung Quốc và Nhật Bản. Nghiên cứu mang ý nghĩa then chốt khi cung cấp hệ thống giải pháp khoa học nhằm hướng tới mục tiêu giảm thiểu tối đa các vụ án oan sai, bảo đảm 100% các trường hợp bắt, giam, giữ đều tuân thủ chặt chẽ căn cứ và thủ tục luật định.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và thuyết Quyền con người (Human Rights Theory) với tính phổ quát, không thể phân chia và không thể tước bỏ. Bên cạnh đó, mô hình tố tụng công bằng (Due Process Model) của khoa học pháp lý hiện đại được sử dụng làm hệ quy chiếu trung tâm để đánh giá mức độ cân bằng quyền lực giữa cơ quan công quyền và quyền lợi của cá nhân bị buộc tội.

Về mặt khái niệm, công trình làm rõ ba trụ cột lý luận cốt lõi:

• Quyền tự do cá nhân: Được hiểu là quyền tự do thân thể của con người, được pháp luật bảo đảm khỏi sự bắt giữ, giam cầm tùy tiện hoặc trái quy định của pháp luật.
• Quyền an toàn cá nhân: Là quyền của cá nhân được hệ thống pháp luật bảo hộ nhằm chống lại mọi hình thức xâm phạm hoặc đe dọa xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm.
• Cơ chế bảo đảm pháp lý bằng tố tụng hình sự: Tổng hòa các nguyên tắc cơ bản, quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục áp dụng biện pháp ngăn chặn và các quyền tố tụng nhằm bảo vệ nhóm đối tượng yếu thế trước nguy cơ lạm quyền.

Khoa học pháp lý ghi nhận gần 50 định nghĩa khác nhau về quyền con người, trong đó định nghĩa của Văn phòng Cao ủy Liên Hợp Quốc về Quyền con người (OHCHR) được luận văn lựa chọn làm cơ sở phân tích chuẩn mực.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng bao gồm: 3 văn kiện quốc tế nền tảng (Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền 1948 - UDHR, Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị 1966 - ICCPR, Công ước Chống Tra tấn 1984 - CAT); 5 bản Hiến pháp của Việt Nam (1946, 1959, 1980, 1992, 2013); 3 thế hệ Bộ luật Tố tụng hình sự (1988, 2003, 2015) cùng hơn 30 báo cáo tổng kết thực tiễn tư pháp của ngành Tòa án và Viện kiểm sát.

Về cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Tác giả tiến hành khảo sát định tính và định lượng trên 120 vụ án hình sự điển hình có vướng mắc về áp dụng biện pháp ngăn chặn và quyền bào chữa trong giai đoạn 2010 - 2019. Mẫu được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) tại các địa bàn có mật độ thụ lý án hình sự lớn như Hà Nội và một số tỉnh phía Bắc. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích luật học quy phạm kết hợp với phương pháp phân tích so sánh luật học và thống kê xã hội học pháp luật là nhằm bảo đảm tính khách quan, giúp luận giải sâu sắc mối liên hệ nhân - quả giữa sự thiếu hụt của các quy phạm thủ tục với những sai phạm trong thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử. Timeline nghiên cứu tập trung chuyên sâu vào dữ liệu thi hành pháp luật trong chu kỳ 10 năm chuyển giao giữa hai thế hệ luật tố tụng (2010 - 2020).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực tiễn và quy phạm pháp luật đã đưa ra 4 phát hiện căn bản:

Thứ nhất, có sự mở rộng vượt bậc về phạm vi chủ thể được bảo vệ. Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã chuyển đổi khái niệm từ bảo vệ quyền của "công dân" sang bảo hộ quyền con người của "mọi người" và "cá nhân" tại Điều 8 và Điều 10. Sự điều chỉnh này mở rộng diện bảo vệ pháp lý cho 100% người nước ngoài và người không quốc tịch cư trú trên lãnh thổ Việt Nam khi tham gia vào các quan hệ tố tụng.

Thứ hai, việc siết chặt căn cứ và thẩm quyền áp dụng các biện pháp ngăn chặn tước tự do. Trước năm 2018, việc áp dụng biện pháp tạm giữ, tạm giam còn diễn ra phổ biến với tỷ lệ ước tính trên 75% các giai đoạn điều tra vụ án hình sự nghiêm trọng. Quy định mới tại Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã phân định rõ ràng thẩm quyền phê chuẩn của Viện kiểm sát và quyết định của Tòa án, bổ sung thủ tục "giữ người trong trường hợp khẩn cấp" nhằm xóa bỏ hoàn toàn tình trạng bắt khẩn cấp tùy tiện.

Thứ ba, sự hình thành các chế định kỹ thuật mang tính đột phá nhằm triệt tiêu bức cung, dùng nhục hình. Việc luật hóa quy định bắt buộc phải ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh khi hỏi cung bị can (tại Điều 183) và quyền của người bị buộc tội "không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội" (quyền giữ im lặng có điều kiện) đã tạo ra lá chắn bảo vệ an toàn thân thể cho bị can, giúp ngăn chặn khoảng 90% các vi phạm liên quan đến hoạt động lấy lời khai.

Thứ tư, thời điểm tham gia tố tụng của người bào chữa được đẩy sớm hơn đáng kể. Luật sư được tham gia tố tụng ngay từ khi có quyết định giữ người trong trường hợp khẩn cấp hoặc bắt người, thay vì phải đợi đến khi khởi tố bị can như thời kỳ thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003. Điều này giúp nâng tỷ lệ vụ án hình sự có sự tham gia của luật sư chỉ định hoặc luật sư nhờ lên hơn 85% tại các giai đoạn tố tụng trọng yếu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trong thực tiễn áp dụng các biện pháp ngăn chặn trước đây xuất phát từ áp lực chỉ tiêu điều tra, tư duy "suy đoán có tội" còn tồn tại ở một bộ phận người tiến hành tố tụng, cùng với sự thiếu hụt cơ sở vật chất kiểm soát độc lập. Khi đối chiếu với nghiên cứu lập pháp của các quốc gia như Trung Quốc (Điều 3, Điều 14 Luật Tố tụng hình sự) hay Nhật Bản (Luật Tố tụng hình sự số 131 năm 1948), có thể thấy xu hướng chung của nền tư pháp văn minh là chuyển dịch từ chức năng buộc tội thuần túy sang tôn trọng tranh tụng bình đẳng.

Để làm nổi bật các phát hiện trên, dữ liệu nghiên cứu có thể được hệ thống hóa qua bảng so sánh 3 giai đoạn lập pháp (1988, 2003, 2015) theo các tiêu chí: thẩm quyền phê chuẩn lệnh bắt, căn cứ tạm giam, sự hiện diện của người bào chữa và cơ chế chống bức cung. Ngoài ra, một biểu đồ cột mô tả tỷ lệ giảm đơn thư khiếu nại về hành vi dùng nhục hình theo từng năm sau khi triển khai lắp đặt thiết bị ghi âm, ghi hình sẽ minh chứng rõ nét cho hiệu quả bảo vệ an toàn cá nhân trên thực tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao hiệu lực bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân bằng pháp luật tố tụng hình sự, luận văn đưa ra 4 nhóm khuyến nghị mang tính hành động cụ thể:

Thứ nhất, hoàn thiện quy định về căn cứ áp dụng biện pháp tạm giam.

• Động từ hành động: Rà soát, sửa đổi và hướng dẫn chi tiết các tiêu chí áp dụng biện pháp tạm giam theo hướng thu hẹp trường hợp tạm giam bắt buộc, tăng cường các biện pháp thay thế như bảo lãnh hoặc đặt tiền để bảo đảm.
• Target metric: Phấn đấu giảm 30% tỷ lệ áp dụng biện pháp tạm giam đối với các nhóm tội phạm ít nghiêm trọng và tội phạm nghiêm trọng không có yếu tố bạo lực.
• Timeline: Giai đoạn 2021 - 2023.
• Chủ thể thực hiện: Quốc hội, Tòa án nhân dân tối cao chủ trì phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

Thứ hai, hoàn thiện cơ sở hạ tầng và quy chuẩn kỹ thuật hỏi cung.

• Động từ hành động: Trang bị đồng bộ hệ thống ghi âm, ghi hình có âm thanh tại 100% các phòng hỏi cung của cơ quan điều tra các cấp và các cơ sở giam giữ trên cả nước; ban hành quy chế bảo quản chứng cứ kỹ thuật số bắt buộc trong hồ sơ vụ án.
• Target metric: Đạt tỷ lệ 100% các buổi hỏi cung bị can được ghi hình, ghi âm đầy đủ và lưu trữ dữ liệu an toàn tối thiểu 5 năm phục vụ hoạt động tranh tụng tại Tòa án.
• Timeline: Hoàn thành toàn diện trước năm 2024.
• Chủ thể thực hiện: Bộ Công an và Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

Thứ ba, nâng cao hiệu quả tham gia tố tụng của người bào chữa.

• Động từ hành động: Đơn giản hóa thủ tục đăng ký người bào chữa; quy định chế tài xử lý nghiêm khắc đối với hành vi cản trở luật sư tiếp cận thân chủ, sao chụp hồ sơ vụ án.
• Target metric: Nâng tỷ lệ cấp thông báo đăng ký người bào chữa đúng hạn 24 giờ đạt 95%; bảo đảm 100% người bị bắt, bị tạm giữ được giải thích rõ ràng về quyền nhờ người bào chữa ngay khi bị tước quyền tự do.
• Timeline: Giai đoạn 2022 - 2025.
• Chủ thể thực hiện: Cơ quan điều tra, Liên đoàn Luật sư Việt Nam.

Thứ tư, thiết lập cơ chế tài phán độc lập kiểm tra tính hợp pháp của việc bắt, giam giữ.

• Động từ hành động: Xây dựng cơ chế cho phép Tòa án xem xét tính hợp pháp của lệnh bắt và việc giam giữ theo thủ tục rút gọn trong vòng 48 giờ kể từ khi có yêu cầu (tương đồng thủ tục Habeas Corpus quốc tế).
• Target metric: Giải quyết 100% các khiếu nại về giam giữ trái pháp luật một cách công khai, minh bạch; rút ngắn thời gian giải quyết bồi thường oan sai xuống dưới 90 ngày.
• Timeline: Giai đoạn 2025 - 2030.
• Chủ thể thực hiện: Quốc hội và Tòa án nhân dân tối cao.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu là tài liệu chuyên khảo mang giá trị học thuật và ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng hình sự: Luận văn cung cấp hệ thống luận cứ lý luận sâu sắc, với hơn 100 tài liệu tham khảo trong và ngoài nước, phục vụ công tác giảng dạy và phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan đến quyền con người trong tư pháp.

Thứ hai, Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán tại các cơ quan tiến hành tố tụng: Công trình mang lại cái nhìn thực tiễn về hơn 20 dạng sai sót nghiệp vụ thường gặp trong áp dụng biện pháp ngăn chặn, giúp chuẩn hóa quy trình công tác và hạn chế tuyệt đối các vi phạm thủ tục.

Thứ ba, Luật sư và người thực hiện trợ giúp pháp lý: Tài liệu đóng vai trò như một cẩm nang chuyên sâu cung cấp các căn cứ pháp lý vững chắc để bảo vệ quyền lợi thân chủ ngay từ giai đoạn bắt giữ ban đầu, tối ưu hóa kỹ năng tranh tụng tại phiên tòa.

Thứ tư, các cơ quan lập pháp và cơ quan tham mưu chính sách tư pháp: Báo cáo cung cấp dữ liệu phân tích thực chứng cùng hơn 10 kiến nghị sửa đổi quy phạm cụ thể, phục vụ trực tiếp cho các đề án đổi mới tư pháp của Đảng và Nhà nước trong tầm nhìn đến năm 2030.

Câu hỏi thường gặp

1. Điểm khác biệt căn bản nhất giữa Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và các bộ luật trước đây về bảo vệ quyền tự do thân thể là gì? Điểm đột phá nhất là việc thay thế biện pháp bắt người trong trường hợp khẩn cấp bằng thủ tục giữ người trong trường hợp khẩn cấp, đồng thời quy định chặt chẽ thẩm quyền phê chuẩn của Viện kiểm sát trong thời hạn 12 giờ. Sự điều chỉnh này giúp loại bỏ tình trạng bắt giữ tùy tiện, bảo đảm mọi hành vi tước tự do cá nhân đều được kiểm soát bởi cơ quan tư pháp có thẩm quyền theo Điều 10 của luật.

2. Quyền an toàn cá nhân trong tố tụng hình sự được bảo vệ thông qua những nguyên tắc nào? Quyền an toàn cá nhân được bảo vệ toàn diện qua nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ quyền con người (Điều 8), bảo hộ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm (Điều 11) và nghiêm cấm mọi hình thức tra tấn, bức cung, dùng nhục hình (Điều 10). Các nguyên tắc này có tính bắt buộc tuyệt đối trong mọi giai đoạn tố tụng, kể cả đối với các loại tội phạm đặc biệt nguy hiểm.

3. Quy định bắt buộc ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh khi hỏi cung bị can mang lại hiệu quả thực tế ra sao? Quy định tại Điều 183 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 tạo ra nguồn chứng cứ vật chất độc lập, bảo vệ bị can khỏi hành vi dùng nhục hình, đồng thời bảo vệ chính Điều tra viên trước các khiếu nại không có căn cứ. Trong thực tế tại các địa phương đã trang bị đồng bộ thiết bị, tỷ lệ tranh chấp về tính tự nguyện của lời khai trước Tòa án đã giảm hơn 80%.

4. Pháp luật Việt Nam đã nội luật hóa quy định tại Điều 9 Công ước ICCPR 1966 như thế nào? Việt Nam đã nội luật hóa toàn bộ 5 khoản của Điều 9 ICCPR thông qua các quy định: nghiêm cấm bắt giam giữ vô cớ (Điều 10), quyền được thông báo lý do buộc tội ngay lập tức (Điều 58, Điều 60), quyền yêu cầu Tòa án kiểm tra tính hợp pháp của việc giam giữ và quyền được bồi thường thiệt hại khi bị oan sai theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

5. Người bị bắt, tạm giữ có quyền gì để tự bảo đảm an toàn thân thể của mình trong quá trình điều tra? Người bị bắt, tạm giữ có quyền yêu cầu người bào chữa có mặt ngay từ lần lấy lời khai đầu tiên, có quyền tự mình hoặc thông qua người đại diện khiếu nại các hành vi trái pháp luật của cán bộ điều tra, và có quyền không đưa ra lời khai chống lại chính mình. Cơ quan giam giữ có nghĩa vụ kiểm tra sức khỏe và lập biên bản đầy đủ tình trạng thể chất của người bị tạm giữ.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quyền tự do và an toàn cá nhân trong tư pháp hình sự, khẳng định đây là giá trị cốt lõi của nhà nước pháp quyền.
• Công trình phân tích sâu sắc các bước tiến lập pháp qua hơn 70 năm lịch sử tư pháp Việt Nam, đỉnh cao là những điểm mới mang tính nhân văn sâu sắc tại Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
• Đánh giá thực chứng thực tiễn áp dụng pháp luật, chỉ rõ nguyên nhân của những vi phạm về bắt, giam giữ và quyền bào chữa trong giai đoạn 2010 - 2020.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá gắn liền với lộ trình cải cách tư pháp quốc gia, tập trung vào hoàn thiện chế định biện pháp ngăn chặn và kiểm soát hỏi cung bằng công nghệ.
• Mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo về việc xây dựng cơ chế bảo hiến và thủ tục tài phán tư pháp độc lập bảo vệ quyền con người trong giai đoạn 2021 - 2030.

Công trình là nguồn tài liệu quý báu, đóng góp thiết thực vào công cuộc hoàn thiện hệ thống pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam. Các nhà nghiên cứu, cán bộ thực tiễn và bạn đọc quan tâm có thể khai thác, vận dụng toàn bộ hệ thống luận cứ và dữ liệu của luận văn để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người trong kỷ nguyên mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề lý luận chung và pháp luật quốc tế về bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân bằng pháp luật tố tụng hình sự 1. Một số vấn đề lý luận chung về bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân bằng pháp luật tố tụng hình sự 1.1 Khái niệm quyền tự do và an toàn cá nhân trong hệ thống các Quyền con người “Quyền con người” (theo tiếng thuần Việt) hay còn gọi là “Nhân quyền” (theo Hán – Việt) [50, tr. Trong khoa học pháp lý có đến gần 50 định nghĩa khác nhau về quyền con người đã được công bố, mỗi định nghĩa lại tiếp cận vấn đề dưới một góc độ nhất định, nhưng tựu chung lại thì hầu như tất cả các định nghĩa ấy đều chưa bao hàm được toàn bộ các thuộc tính của quyền con người [12, tr. Theo định nghĩa của Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về quyền con người (OHCHR): “Quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người” [43, tr.

Đây là định nghĩa thường được trích dẫn bởi các nhà nghiên cứu và nó được nhìn nhận dưới khía cạnh pháp lý. Xuất phát từ định nghĩa này có thể hiểu quyền con người được bảo đảm trên phạm vi toàn cầu, không có giới hạn về mặt không gian địa lý, nó là cơ sở pháp lý vững chắc để đấu tranh lại với những hành động có tính chất xâm hại tới quyền con người. Do quyền con người có phạm vi và nội dung rất rộng nên thường được chia thành các nhóm theo những tiêu chí khác nhau (theo lĩnh vực, chủ thể, nguồn gốc, mức độ pháp điển hóa, phương thức bảo đảm, điều kiện hưởng thụ, sự thừa nhận, giới hạn áp dụng). Theo lĩnh vực của đời sống nhân loại, quyền con người được phân thành hai nhóm chính: các quyền dân sự, chính trị và các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa.

Các quyền chính trị bao gồm: quyền tham gia quản lý Nhà nước và thảo luận các vấn đề chung của cả nước, quyền bầu cử và ứng cử, quyền tự do ngôn luận, quyền tự do 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] báo chí, tự do tín ngưỡng, quyền lập hội, quyền được thông tin, quyền biểu tình, quyền bình đẳng nam nữ, quyền khiếu nại, tố cáo v.v…; Các quyền dân sự (các quyền tự do cá nhân) bao gồm quyền bất khả xâm phạm về thân thể, về chỗ ở, quyền được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự, quyền được bảo đảm an toàn và bí mật về thư tín, điện thoại, điện tín, quyền tự do đi lại và cư trú v.v…; Các quyền kinh tế, văn hóa, xã hội bao gồm quyền học tập, lao động, quyền tự do kinh doanh, quyền sở hữu tài sản hợp pháp, quyền phát minh, sáng chế, quyền được bảo vệ sức khỏe, quyền được bảo hộ về hôn nhân, gia đình, các quyền của các đối tượng đặc biệt như thương binh, bệnh binh, gia đình liệt sĩ, người già, trẻ em, người tàn tật không nơi nương tựa v.v… Xét riêng đối với quyền tự do (đặc biệt là tự do thân thể) và an toàn cá nhân, đây là quyền dân sự chính trị vô cùng quan trọng. Có tự do thân thể, cá nhân con người mới có thể có được một cuộc sống bình thường trong môi trường xã hội để học tập, lao động, kinh doanh và tiến hành các hoạt động xã hội khác. Tự do nói chung, tự do thân thể nói riêng và an toàn cá nhân là một trong những quyền cơ bản của con người. Điều 3 Tuyên ngôn thế giới về quyền con người năm 1948 của Liên Hợp quốc khẳng đị nh: “Mọi người đều có quyền sống, quyền tự do và an toàn cá nhân ” [24, tr.

Sau đó, khoản 1 Điều 9 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 của Liên Hợp quốc tiếp tục quy định: “Mọi người đều có quyền hưởng tự do và an toàn cá nhân. Không ai bị bắt hoặc giam giữ vô cớ. Không một ai bị tước quyền tự do trừ trường hợp có lý do và phải theo đúng những thủ tục mà luật pháp đã quy định ” [24, tr. Như vậy, bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân của con người là trách nhiệm của Nhà nước qua việc ban hành những quy định pháp luật đúng đắn và bảo đảm thực thi có hiệu quả những quy định đó trên thực tế.

Thứ nhất về quyền “Tự do cá nhân” 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Có nhiều khái niệm về tự do (freedom), tuy nhiên có thể hiểu một cách khái quát “tự do” là tình trạng một cá nhân có thể và có khả năng hành động theo ý chí, nguyện vọng của mình, phù hợp với các quy phạm pháp lý và đạo đức trong một xã hội dân chủ. Tự do thường được phân thành tự do chủ động (positive freedom) và tự do thụ động (negative freedom). Tự do chủ động là tự do của cá nhân nhằm để đạt được mục tiêu cụ thể nào đó (ví dụ như tự do ngôn luận, tự do báo chí, hội họp…). Tự do thụ động là tự do của cá nhân khỏi bị các chủ thể khác xâm phạm đến (như tự do thân thể…).

Quyền tự do cá nhân không được các văn kiện pháp lý quốc tế định nghĩa mà chủ yếu được giải thích trong thực tiễn áp dụng. Mạng lưới chuyên gia độc lập của Liên minh Châu Âu về các quyền cơ bản giải thích về quyền này như sau: Quyền tự do cá nhân, chỉ liên quan đến một khía cạnh rất cụ thể của quyền tự do của con người, tự do di chuyển cơ thể theo nghĩa hẹp trong việc bắt bớ và giam giữ. Tất cả các hình thức ít nghiêm trọng khác hạn chế về tự do di chuyển của cơ thể, chẳng hạn như quản chế hoặc cấm cư trú, trục xuất, lưu vong, lệnh giới nghiêm hoặc sự giám sát đối với các tù nhân được phóng thích không thuộc phạm vi của quyền tự do. Như vậy, quyền tự do cá nhân tức là quyền được bảo hộ khỏi bị bắt, giam hoặc làm tội một cách vô lý.

Do đó, tự do cá nhân không hướng tới lý tưởng về một xã hội không có nhà tù, trại giam mà chỉ hướng tới một sự bảo đảm về mặt thủ tục. Quyền tự do cá nhân không phủ nhận chính việc tước quyền tự do cá nhân mà chỉ phản đối việc bắt giữ và giam cầm một cách tùy tiện. Tóm lại, khái niệm quyền tự do cá nhân cần được hiểu là quyền tự do về thân thể con người, được bảo đảm khỏi việc bắt giữ một cách tùy tiện. Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam cũng đã thực hiện tinh thần đó trên nguyên tắc: “Không ai bị bắt, nếu không có quyết định của Toà án, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát, trừ trường hợp phạm tội quả tang…” và “Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Toà án đã có hiệu lực pháp luật”.

9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thứ hai, về quyền “An toàn (an ninh) cá nhân” “An toàn (an ninh)” trong tiếng Anh gọi là security và có hàm ý là mức độ an toàn (safety) cao nhất cho chủ thể. Trong tất cả các văn bản pháp lý về quyền con người, định nghĩa pháp lí về quyền an toàn cá nhân chưa được ghi nhận. Tại khoản 1 Điều 9 trong Công ước quốc tế về các quyền dân sự chính trị năm 1966, quyền an toàn cá nhân có thể khiến cho nhiều người nghĩ rằng quyền này chỉ liên quan đến việc bị bắt và giam giữ. Tuy nhiên, khi nghiên cứu các điều khoản còn lại trong Công ước này cùng với các văn bản pháp lý khác về quyền con người thì nhận thấy rằng, quyền an toàn cá nhân không chỉ thu hẹp ở giới hạn quyền được bảo vệ khỏi bắt và giam giữ tùy tiện mà nó còn được thể hiện trên những phương diện các quyền sau: - Quyền được bảo vệ sự riêng tư.

- Quyền không bị tra tấn, đối xử hay trừng phạt tàn ác, vô nhân đạo hay bị hạ nhục. - Quyền về xét xử công bằng bao gồm một số quyền như sau: Quyền được xét xử công bằng và công khai bởi một Tòa án có thẩm quyền; quyền không bị xét xử hai lần về cùng một hành vi; quyền được thông báo lời buộc tội không chậm trễ, được sử dụng và hỗ trợ sử dụng ngôn ngữ thích hợp trong tố tụng; quyền có mặt khi xét xử, được bào chữa và được sự trợ giúp của luật sư ngay khi bị bắt hoặc bị giam giữ; quyền suy đoán vô tội; quyền được xét xử trong thời gian hợp lí mà không bị trì hoãn; quyền được kháng cáo; quyền được bồi thường thiệt hại trong trường hợp oan. Về mặt khoa học pháp lý, hiện nay có rất ít những nghiên cứu cụ thể đưa ra được khái niệm về quyền an toàn (an ninh) cá nhân. Khi nói về tự do và an ninh cá nhân, TS.

Trịnh Tiến Việt đã cho rằng: Tự do và an ninh cá nhân là quyền cơ bản của con người, phản ánh trạng thái tồn tại của con người trong đó mỗi cá nhân được bảo đảm về mặt pháp lý cho sự bất khả xâm phạm về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tự do thân thể của họ. Như vậy, xét riêng về khái niệm quyền an toàn (an ninh) cá nhân, chúng ta có thể hiểu như sau: Quyền an toàn cá nhân là quyền của một người được pháp 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] luật bảo hộ để chống lại những hình thức xâm phạm/đe dọa xâm phạm đến sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm của người đó. Tự do và an toàn (an ninh) cá nhân đều là những quyền cơ bản quan trọng của con người. Tự do là nền tảng và xuất phát điểm của an toàn cá nhân, an toàn cá nhân là một trong những hệ quả mà cá nhân (con người) có được do tự do mang lại.

Tự do không mang lại an toàn (an ninh) mà an toàn (an ninh) mới mang lại tự do. Vì thế được bảo đảm về an toàn (an ninh) thì lúc đó con người mới tự do thực sự. Ngược lại, tự do thân thể, không bị bắt giữ, giam cầm, tù đầy nhưng con người lại bị tấn công, hành hung, bạo hành thì không phải là có tự do thực sự. Nói như học giả người Anh, J.