Chương 1: Một số vấn đề lý luận chung và pháp luật quốc tế về bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân bằng pháp luật tố tụng hình sự 1. Một số vấn đề lý luận chung về bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân bằng pháp luật tố tụng hình sự 1.1 Khái niệm quyền tự do và an toàn cá nhân trong hệ thống các Quyền con người “Quyền con người” (theo tiếng thuần Việt) hay còn gọi là “Nhân quyền” (theo Hán – Việt) [50, tr. Trong khoa học pháp lý có đến gần 50 định nghĩa khác nhau về quyền con người đã được công bố, mỗi định nghĩa lại tiếp cận vấn đề dưới một góc độ nhất định, nhưng tựu chung lại thì hầu như tất cả các định nghĩa ấy đều chưa bao hàm được toàn bộ các thuộc tính của quyền con người [12, tr. Theo định nghĩa của Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về quyền con người (OHCHR): “Quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người” [43, tr.
Đây là định nghĩa thường được trích dẫn bởi các nhà nghiên cứu và nó được nhìn nhận dưới khía cạnh pháp lý. Xuất phát từ định nghĩa này có thể hiểu quyền con người được bảo đảm trên phạm vi toàn cầu, không có giới hạn về mặt không gian địa lý, nó là cơ sở pháp lý vững chắc để đấu tranh lại với những hành động có tính chất xâm hại tới quyền con người. Do quyền con người có phạm vi và nội dung rất rộng nên thường được chia thành các nhóm theo những tiêu chí khác nhau (theo lĩnh vực, chủ thể, nguồn gốc, mức độ pháp điển hóa, phương thức bảo đảm, điều kiện hưởng thụ, sự thừa nhận, giới hạn áp dụng). Theo lĩnh vực của đời sống nhân loại, quyền con người được phân thành hai nhóm chính: các quyền dân sự, chính trị và các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa.
Các quyền chính trị bao gồm: quyền tham gia quản lý Nhà nước và thảo luận các vấn đề chung của cả nước, quyền bầu cử và ứng cử, quyền tự do ngôn luận, quyền tự do 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com báo chí, tự do tín ngưỡng, quyền lập hội, quyền được thông tin, quyền biểu tình, quyền bình đẳng nam nữ, quyền khiếu nại, tố cáo v.v…; Các quyền dân sự (các quyền tự do cá nhân) bao gồm quyền bất khả xâm phạm về thân thể, về chỗ ở, quyền được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự, quyền được bảo đảm an toàn và bí mật về thư tín, điện thoại, điện tín, quyền tự do đi lại và cư trú v.v…; Các quyền kinh tế, văn hóa, xã hội bao gồm quyền học tập, lao động, quyền tự do kinh doanh, quyền sở hữu tài sản hợp pháp, quyền phát minh, sáng chế, quyền được bảo vệ sức khỏe, quyền được bảo hộ về hôn nhân, gia đình, các quyền của các đối tượng đặc biệt như thương binh, bệnh binh, gia đình liệt sĩ, người già, trẻ em, người tàn tật không nơi nương tựa v.v… Xét riêng đối với quyền tự do (đặc biệt là tự do thân thể) và an toàn cá nhân, đây là quyền dân sự chính trị vô cùng quan trọng. Có tự do thân thể, cá nhân con người mới có thể có được một cuộc sống bình thường trong môi trường xã hội để học tập, lao động, kinh doanh và tiến hành các hoạt động xã hội khác. Tự do nói chung, tự do thân thể nói riêng và an toàn cá nhân là một trong những quyền cơ bản của con người. Điều 3 Tuyên ngôn thế giới về quyền con người năm 1948 của Liên Hợp quốc khẳng đị nh: “Mọi người đều có quyền sống, quyền tự do và an toàn cá nhân ” [24, tr.
Sau đó, khoản 1 Điều 9 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 của Liên Hợp quốc tiếp tục quy định: “Mọi người đều có quyền hưởng tự do và an toàn cá nhân. Không ai bị bắt hoặc giam giữ vô cớ. Không một ai bị tước quyền tự do trừ trường hợp có lý do và phải theo đúng những thủ tục mà luật pháp đã quy định ” [24, tr. Như vậy, bảo đảm quyền tự do và an toàn cá nhân của con người là trách nhiệm của Nhà nước qua việc ban hành những quy định pháp luật đúng đắn và bảo đảm thực thi có hiệu quả những quy định đó trên thực tế.
Thứ nhất về quyền “Tự do cá nhân” 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có nhiều khái niệm về tự do (freedom), tuy nhiên có thể hiểu một cách khái quát “tự do” là tình trạng một cá nhân có thể và có khả năng hành động theo ý chí, nguyện vọng của mình, phù hợp với các quy phạm pháp lý và đạo đức trong một xã hội dân chủ. Tự do thường được phân thành tự do chủ động (positive freedom) và tự do thụ động (negative freedom). Tự do chủ động là tự do của cá nhân nhằm để đạt được mục tiêu cụ thể nào đó (ví dụ như tự do ngôn luận, tự do báo chí, hội họp…). Tự do thụ động là tự do của cá nhân khỏi bị các chủ thể khác xâm phạm đến (như tự do thân thể…).
Quyền tự do cá nhân không được các văn kiện pháp lý quốc tế định nghĩa mà chủ yếu được giải thích trong thực tiễn áp dụng. Mạng lưới chuyên gia độc lập của Liên minh Châu Âu về các quyền cơ bản giải thích về quyền này như sau: Quyền tự do cá nhân, chỉ liên quan đến một khía cạnh rất cụ thể của quyền tự do của con người, tự do di chuyển cơ thể theo nghĩa hẹp trong việc bắt bớ và giam giữ. Tất cả các hình thức ít nghiêm trọng khác hạn chế về tự do di chuyển của cơ thể, chẳng hạn như quản chế hoặc cấm cư trú, trục xuất, lưu vong, lệnh giới nghiêm hoặc sự giám sát đối với các tù nhân được phóng thích không thuộc phạm vi của quyền tự do. Như vậy, quyền tự do cá nhân tức là quyền được bảo hộ khỏi bị bắt, giam hoặc làm tội một cách vô lý.
Do đó, tự do cá nhân không hướng tới lý tưởng về một xã hội không có nhà tù, trại giam mà chỉ hướng tới một sự bảo đảm về mặt thủ tục. Quyền tự do cá nhân không phủ nhận chính việc tước quyền tự do cá nhân mà chỉ phản đối việc bắt giữ và giam cầm một cách tùy tiện. Tóm lại, khái niệm quyền tự do cá nhân cần được hiểu là quyền tự do về thân thể con người, được bảo đảm khỏi việc bắt giữ một cách tùy tiện. Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam cũng đã thực hiện tinh thần đó trên nguyên tắc: “Không ai bị bắt, nếu không có quyết định của Toà án, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát, trừ trường hợp phạm tội quả tang…” và “Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Toà án đã có hiệu lực pháp luật”.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ hai, về quyền “An toàn (an ninh) cá nhân” “An toàn (an ninh)” trong tiếng Anh gọi là security và có hàm ý là mức độ an toàn (safety) cao nhất cho chủ thể. Trong tất cả các văn bản pháp lý về quyền con người, định nghĩa pháp lí về quyền an toàn cá nhân chưa được ghi nhận. Tại khoản 1 Điều 9 trong Công ước quốc tế về các quyền dân sự chính trị năm 1966, quyền an toàn cá nhân có thể khiến cho nhiều người nghĩ rằng quyền này chỉ liên quan đến việc bị bắt và giam giữ. Tuy nhiên, khi nghiên cứu các điều khoản còn lại trong Công ước này cùng với các văn bản pháp lý khác về quyền con người thì nhận thấy rằng, quyền an toàn cá nhân không chỉ thu hẹp ở giới hạn quyền được bảo vệ khỏi bắt và giam giữ tùy tiện mà nó còn được thể hiện trên những phương diện các quyền sau: - Quyền được bảo vệ sự riêng tư.
- Quyền không bị tra tấn, đối xử hay trừng phạt tàn ác, vô nhân đạo hay bị hạ nhục. - Quyền về xét xử công bằng bao gồm một số quyền như sau: Quyền được xét xử công bằng và công khai bởi một Tòa án có thẩm quyền; quyền không bị xét xử hai lần về cùng một hành vi; quyền được thông báo lời buộc tội không chậm trễ, được sử dụng và hỗ trợ sử dụng ngôn ngữ thích hợp trong tố tụng; quyền có mặt khi xét xử, được bào chữa và được sự trợ giúp của luật sư ngay khi bị bắt hoặc bị giam giữ; quyền suy đoán vô tội; quyền được xét xử trong thời gian hợp lí mà không bị trì hoãn; quyền được kháng cáo; quyền được bồi thường thiệt hại trong trường hợp oan. Về mặt khoa học pháp lý, hiện nay có rất ít những nghiên cứu cụ thể đưa ra được khái niệm về quyền an toàn (an ninh) cá nhân. Khi nói về tự do và an ninh cá nhân, TS.
Trịnh Tiến Việt đã cho rằng: Tự do và an ninh cá nhân là quyền cơ bản của con người, phản ánh trạng thái tồn tại của con người trong đó mỗi cá nhân được bảo đảm về mặt pháp lý cho sự bất khả xâm phạm về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tự do thân thể của họ. Như vậy, xét riêng về khái niệm quyền an toàn (an ninh) cá nhân, chúng ta có thể hiểu như sau: Quyền an toàn cá nhân là quyền của một người được pháp 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com luật bảo hộ để chống lại những hình thức xâm phạm/đe dọa xâm phạm đến sức khỏe, tính mạng, danh dự, nhân phẩm của người đó. Tự do và an toàn (an ninh) cá nhân đều là những quyền cơ bản quan trọng của con người. Tự do là nền tảng và xuất phát điểm của an toàn cá nhân, an toàn cá nhân là một trong những hệ quả mà cá nhân (con người) có được do tự do mang lại.
Tự do không mang lại an toàn (an ninh) mà an toàn (an ninh) mới mang lại tự do. Vì thế được bảo đảm về an toàn (an ninh) thì lúc đó con người mới tự do thực sự. Ngược lại, tự do thân thể, không bị bắt giữ, giam cầm, tù đầy nhưng con người lại bị tấn công, hành hung, bạo hành thì không phải là có tự do thực sự. Nói như học giả người Anh, J.