chương I, Điều 11 với tên gọi “Bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo” quy định: “Người bị tạm giữ, bị can, bị cáo có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa. Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án có nhiệm vụ bảo đảm cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo thực hiện quyền bào chữa của họ theo quy định của Bộ luật này”. Bộ luật tố tụng hình sự có định nghĩa “bị can là người đã bị khởi tố về hình sự” (theo khoản 1, Điều 49) và “bị cáo là người đã bị Tòa án quyết định đưa ra xét xử” (khoản 1, Điều 50). 14 Đối với bị can, quyền đầu tiên của họ là quyền được biết mình bị khởi tố về tội gì.
Ngay sau khi khởi tố bị can, cơ quan ra quyết định khởi tố bị can phải gửi quyết định và giải thích quyền và nghĩa vụ cho bị can. Kể từ thời điểm nhận được quyết định khởi tố, một người trở thành bị can và đồng thời họ có quyền đưa ra những chứng cứ và những yêu cầu trước cơ quan điều tra. Việc hỏi cung bị can được tiến hành ngay sau khi có quyết định khởi tố bị can. Trước khi hỏi cung, trách nhiệm của điều tra viên là phải đọc quyết định khởi tố bị can và giải thích cho bị can biết rõ quyền và nghĩa vụ của họ.
Trong khi hỏi cung bị can có thể thú nhận một phần hay toàn bộ tội lỗi của mình tuy nhiên lời nhận tội của bị can chỉ có thể được coi là chứng cứ khi nó phù hợp với những chứng cứ khác; pháp luật nghiêm cấm các cơ quan tiến hành tố tụng dùng lời nhận tội của bị can, bị cáo làm chứng cứ duy nhất để kết tội (Điều 54 Bộ luật Tố tụng hình sự). Để đảm bảo cho bị can thực hiện được quyền bào chữa, mỗi lần hỏi cung đều phải lập biên bản. Sau khi hỏi cung điiều tra viên đọc lại cho bị can nghe hoặc bị can tự đọc. Nếu việc hỏi cung được ghi âm thì sau hỏi cung phải phát lại để điều tra viên và bị can cùng nghe.
Để tạo điều kiện cho bị can đưa ra chứng cứ, lời khai và những lời giải thích, bị can có thể được tự viết lời khai của mình. Để đảm bảo quyền bào chữa của bị can, pháp luật quy định bị can được trực tiếp tham gia vào một số hành vi tố tụng trong quá trình điều tra, thu thập chứng cứ. Bị can có quyền tiếp xúc với tất cả các tài liệu điều tra sau khi kết thúc điều tra. Quyền năng tố tụng này của bị can có vai trò rất quan trọng trong việc thực hiện quyền bào chữa.
Bởi vì, qua đó bị can mới có khả năng chuẩn bị ý kiến để bào chữa cho mình hoặc đưa ra những yêu cầu (như điều tra bổ sung, điều tra lại) hay khiếu nại đối với hành vi và việc làm của cơ quan điều tra, điều tra viên, những người tham gia tố tụng khác nếu bị can thấy các hành vi ấy là trái pháp luật. Trong giai đoạn điều tra, khi có 15 những lý do và những cơ sở đã được pháp luật quy định, bị can có quyền đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch. Đối với bị cáo, quyền con người của họ là vấn đề hết sức nhạy cảm và có một số đặc trưng sau: Là người bị Toà án quyết định đưa ra xét xử trên cơ sở kết luận điều tra và cáo trạng của viện kiểm sát quyền con người của bị cáo dễ có nguy cơ xâm hại từ phía các cơ quan tiến hành tố tụng. " Sự xâm hại đó có thể do trình độ non kém trong tổ chức quản lý, do năng lực làm việc hoặc do thiếu tinh thần trách nhiệm và cũng có thể do một bộ phận công chức thoái hoá biến chất, vô đạo đức" [48,49].
Đồng thời một số cán bộ có thẩm quyền chưa nắm vững pháp luật và tính thiếu chặt chẽ, cụ thể của pháp luật cũng là những nguyên nhân dẫn đến việc xâm hại quyền con người. Trong thực tiễn cuộc sống, với cách thức tổ chức thật uy nghiêm một phiên toà, vị thế của bị cáo thường là yếu hơn so với các cơ quan tiến hành tố tụng. "Có vụ ngay tại công đường mà Thẩm phán, công tố cũng công khai mớm cung, đe doạ. nếu ngoan cố sẽ tăng hình phạt để ép buộc bị cáo nhận tội không đúng sự thật" [61,60].
Do chỗ vị thế của họ như vậy nên cũng có vụ người tiến hành tố tụng hỏi to tiếng làm bị cáo sợ nên cứ gật đầu hoặc dạ. Nghiêm trọng hơn là có trường hợp, việc tổ chức phiên toà chưa dân chủ nên đã kết tội oan bị cáo, như vụ Bùi Minh Hải bị Toà án nhân dân tỉnh Đồng Nai xử phạt tù chung thân về tội giết người và hiếp dâm nhưng chính tên Tèo mới là thủ phạm gây ra vụ án này. Tại cơ quan điều tra Bùi Minh Hải khai nhận tội (???) nhưng tại phiên toà bị cáo không nhận tội, song Hội đồng xét xử vẫn buộc tội bị cáo. Hơn ai hết, bị cáo là người có nguy cơ cao bị tước một hoặc một số quyền.
Đành rằng chỉ có người nào phạm tội thì mới phải chịu trách nhiệm hình sự, song việc tước bỏ hoặc hạn chế một số quyền công dân của bị cáo 16 như thế nào cho tương xứng, phù hợp, đúng pháp luật là vấn đề vẫn được đặt ra bức xúc. Cũng chính vì quyền con người của bị cáo dễ có nguy cơ bị xâm hại cho nên nó cần phải có một loạt các quy định bảo đảm nhằm tránh nguy cơ bị tước bỏ hoặc hạn chế trái pháp luật. Khác với các quan hệ pháp luật khác (hành chính, dân sự, kinh tế), trong quan hệ pháp luật hình sự (cả hình sự và tố tụng hình sự), hàng loạt các quy định riêng được đặt ra nhằm đảm bảo quyền con người, quyền công dân của các bên tham gia tố tụng nói chung và của bị cáo nói riêng. Đó là các quy định của pháp luật về quyền, nghĩa vụ của công dân, nghĩa vụ của Nhà nước, của các cơ quan, người tiến hành tố tụng, quy định về tội phạm, hình phạt, trình tự, thủ tục tiến hành tố tụng.
Tổng thể các quy định đó được tập hợp thành những tư tưởng, nguyên tắc: công bằng, nhân đạo, dân chủ, pháp chế mà hướng tới mục tiêu chung là bảo đảm quyền con người của bị cáo không bị tước bỏ trái pháp luật. Các quy định đó không chỉ nhằm tạo cơ sở pháp luật cần thiết cho các cơ quan, cá nhân tiến hành tố tụng và tránh được lạm dụng mà trước hết và chủ yếu là để bảo vệ con người, giúp mọi người biết rõ pháp luật để phòng tránh việc vi phạm điều cấm của pháp luật, đồng thời cũng biết được quyền của mình mà thực hiện, bảo vệ. Vì giá trị cao quý của quyền con người được xã hội thừa nhận, vì quyền con người được bảo vệ bằng pháp luật, cho nên quyền con người của bị cáo chỉ có thể bị hạn chế theo quyết định của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền trên cơ sở pháp luật. Ở nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam chỉ có Toà án là cơ quan duy nhất được nhân danh Nhà nước ra quyết định áp dụng các biện pháp hình phạt đối với người thực hiện hành vi phạm tội.
Ngoài Toà án, không một cá nhân hay tổ chức nào có quyền được tước bỏ các quyền của bị cáo. Sự phán quyết của Toà án phải dựa trên cơ sở pháp luật và chỉ tuân theo 17 pháp luật. "Khi quyết định hình phạt, Toà án phải tuân theo trình tự và các điều kiện áp dụng các loại hình phạt cụ thể và chỉ có thể tuyên những hình phạt được quy định trong luật" [71,36]. Như vậy, quyền con người của bị can, bị cáo là vấn đề rất nhạy cảm, dễ có nguy cơ xâm hại, cho nên pháp luật bằng những quy định của mình tạo ra các điều kiện, trình tự khác nhau, một mặt buộc các cơ quan, cá nhân có thẩm quyền tuân theo, mặt khác tạo cơ sở vững chắc cho bị can, bị cáo bảo vệ quyền, lợi ích của mình.
18 CHƢƠNG 2 QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ ĐẢM BẢO QUYỀN CON NGƢỜI TRONG TƢ PHÁP HÌNH SỰ Ở NƢỚC TA HIỆN NAY Để bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo, pháp luật đưa ra một loạt các quy định buộc các bên tiến hành và tham gia tố tụng phải tuân thủ. Pháp luật bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự là tổng thể các qui phạm pháp luật qui định về tội phạm, hình phạt và xét xử hình sự cùng các quy định khác nhằm bảo đảm cho các quyền và lợi ích hợp pháp của bị can, bị cáo và các bên có liên quan không bị xâm hại trái pháp luật. Như vậy, việc bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự phải được thể hiện trên tất cả các phương diện vừa nêu. Nó không dừng lại ở việc qui định tội phạm, hình phạt mà còn qui định việc xét xử các vụ án hình sự.
Có nghĩa là nó phải được bảo đảm ở trong cả lĩnh vực lập pháp và áp dụng pháp luật, ở cả trong luật nội dung và luật hình thức. Ở đó, quyền, nghĩa vụ của các bên tiến hành và tham gia tố tụng được khẳng định, sự thật của vụ án và trách nhiệm hình sự phải được xác định một cách khách quan, chính xác nhất. Ở đó, quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm hại phải được khôi phục lại, người phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự tương ứng với tính chất, mức độ nguy hiểm do họ gây ra. Quy định của Hiến Pháp về bảo đảm quyền con ngƣời đối với ngƣời phạm tội Cách mạng tháng Tám vừa mới thành công, ngay tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã yêu cầu tổ chức cuộc bầu cử đầu tiên càng sớm, càng tốt với mục đích để nhân dân thực hiện quyền tự do chính trị của mình bầu ra một Quốc hội, và Quốc hội này có quyền thông qua một bản Hiến pháp ghi nhận quyền tự do và dân chủ cho nhân dân.
Người 19 chỉ rõ: “Nước ta đã bị chế độ quân chủ cai trị rồi đến chế độ thực dân không kém phần chuyên chế nên nước ta không có Hiến pháp, nhân dân ta không được hưởng quyền tự do dân chủ. Chúng ta phải có Hiến pháp dân chủ”.1 Trong quan niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, quyền con người đã gắn liền với bản văn Hiến pháp.