Khóa Luận Tốt Nghiệp Về Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Xét Xử Hình Sự Ở Việt Nam

Khóa luận phân tích bảo đảm quyền con người trong hoạt động xét xử hình sự tại Việt Nam, nêu rõ thực trạng và giải pháp cải thiện.

• Trường học: Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Xét Xử Hình Sự Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: QUYỀN CON NGƯỜI VÀ VAI TRÒ CỦA PHÁP LUẬT TRONG VIỆC ĐẢM BẢO QUYỀN CON NGƯỜI
• 1.1. Khái lược quyền con người và vai trò của pháp luật trong việc đảm bảo quyền con người
• 1.1.1. Khái niệm quyền con người
• 1.1.2. Vai trò của pháp luật trong việc đảm bảo quyền con người
• 1.2. Đặc trưng quyền con người của bị can, bị cáo trong tư pháp hình sự
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ ĐẢM BẢO QUYỀN CON NGƯỜI TRONG TƯ PHÁP HÌNH SỰ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 2.1. Quy định của Hiến Pháp về bảo đảm quyền con người đối với người phạm tội
• 2.2. Bảo đảm quyền con người đối với người phạm tội thông qua các quy định về tội phạm và hình phạt
• 2.2.1. Quy định trách nhiệm hình sự
• 2.2.2. Quy định phân loại tội phạm
• 2.2.3. Quy định hình phạt, mục đích hình phạt, áp dụng hình phạt
• 2.3. Bảo đảm quyền con người đối với bị can, bị cáo thông qua các quy định của tố tụng hình sự
• 2.3.1. Quyền của bị cáo khi tham gia tố tụng (xét xử)
• 2.3.2. Một số quy định của pháp luật tố tụng hình sự và thực trạng áp dụng các quy định này
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT ĐẢM BẢO QUYỀN CON NGƯỜI TRONG XÉT XỬ HÌNH SỰ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 3.1. Quan điểm chung về phương hướng hoàn thiện
• 3.2. Bảo đảm thực hiện các quy định trong các Công ước Quốc tế mà Việt Nam tham gia, ký kết về quyền con người đối với các bị can, bị cáo
• 3.3. Các bảo đảm trong xét xử của Toà án
• 3.4. Nội dung hoàn thiện pháp luật Hình sự và Tố tụng hình sự nhằm bảo đảm quyền con người
• 3.4.1. Về pháp luật hình sự
• 3.4.2. Về pháp luật tố tụng hình sự
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Xét Xử Hình Sự

Bảo đảm quyền con người trong xét xử hình sự là một vấn đề quan trọng trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Quyền con người không chỉ là một khái niệm trừu tượng mà còn là những quyền lợi cụ thể mà mỗi cá nhân cần được bảo vệ trong quá trình tố tụng. Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo đảm quyền con người trong xét xử hình sự không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là nghĩa vụ của toàn xã hội.

1.1. Khái Niệm Quyền Con Người Trong Tố Tụng Hình Sự

Quyền con người trong tố tụng hình sự bao gồm quyền được xét xử công bằng, quyền bào chữa và quyền được thông tin. Những quyền này được ghi nhận trong các văn bản pháp luật và cần được thực thi nghiêm túc để bảo vệ lợi ích hợp pháp của cá nhân.

1.2. Vai Trò Của Pháp Luật Trong Bảo Đảm Quyền Con Người

Pháp luật đóng vai trò quan trọng trong việc ghi nhận và bảo vệ quyền con người. Các quy định pháp luật không chỉ xác định quyền lợi mà còn quy định trách nhiệm của các cơ quan chức năng trong việc thực thi quyền con người.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Bảo Đảm Quyền Con Người

Mặc dù có nhiều quy định pháp luật bảo vệ quyền con người, nhưng thực tế vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc thực thi. Các vấn đề như oan sai, vi phạm quyền bào chữa và thiếu minh bạch trong quy trình tố tụng vẫn diễn ra. Điều này đặt ra yêu cầu cấp bách về việc cải cách pháp luật và nâng cao nhận thức của xã hội.

2.1. Thực Trạng Vi Phạm Quyền Con Người Trong Xét Xử

Thực trạng cho thấy nhiều trường hợp bị cáo không được bảo vệ quyền lợi hợp pháp, dẫn đến oan sai. Các cơ quan tố tụng cần có biện pháp khắc phục để bảo đảm quyền lợi cho bị cáo.

2.2. Nguyên Nhân Của Các Vấn Đề Trong Bảo Đảm Quyền Con Người

Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến các vấn đề trong bảo đảm quyền con người bao gồm sự thiếu đồng bộ trong quy định pháp luật và sự thiếu hiểu biết của các bên liên quan về quyền lợi của mình.

III. Phương Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Bảo Đảm Quyền Con Người

Để bảo đảm quyền con người trong xét xử hình sự, cần có những phương pháp cải cách pháp luật hiệu quả. Việc hoàn thiện các quy định pháp luật, nâng cao năng lực cho cán bộ tư pháp và tăng cường giám sát xã hội là những giải pháp cần thiết.

3.1. Cải Cách Các Quy Định Pháp Luật

Cần rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật để bảo đảm tính đồng bộ và hiệu quả trong việc bảo vệ quyền con người. Các quy định cần phải rõ ràng và dễ hiểu để mọi người có thể thực thi.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Cán Bộ Tư Pháp

Đào tạo và nâng cao năng lực cho cán bộ tư pháp là rất quan trọng. Họ cần hiểu rõ về quyền con người và cách thức bảo vệ quyền lợi cho các bên liên quan trong quá trình tố tụng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Việc áp dụng các quy định pháp luật về quyền con người trong thực tiễn đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, vẫn cần tiếp tục nghiên cứu và cải tiến để bảo đảm quyền lợi cho mọi công dân trong quá trình xét xử.

4.1. Kết Quả Đạt Được Trong Bảo Đảm Quyền Con Người

Nhiều trường hợp đã được giải quyết công bằng, bảo vệ quyền lợi cho bị cáo. Điều này cho thấy sự tiến bộ trong việc thực thi pháp luật và bảo vệ quyền con người.

4.2. Những Bài Học Kinh Nghiệm Từ Thực Tiễn

Các bài học từ thực tiễn cho thấy cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và sự tham gia của xã hội trong việc bảo vệ quyền con người.

V. Kết Luận Về Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Xét Xử Hình Sự

Bảo đảm quyền con người trong xét xử hình sự là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Cần có sự nỗ lực từ nhiều phía để cải thiện tình hình và bảo vệ quyền lợi cho mọi công dân. Tương lai của quyền con người trong xét xử hình sự phụ thuộc vào sự hoàn thiện của hệ thống pháp luật và sự nhận thức của xã hội.

5.1. Tương Lai Của Quyền Con Người Trong Tố Tụng

Tương lai của quyền con người trong tố tụng hình sự sẽ phụ thuộc vào sự cải cách pháp luật và sự tham gia tích cực của xã hội trong việc bảo vệ quyền lợi cho các cá nhân.

5.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Cải Cách

Cần đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm cải cách pháp luật, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các bên liên quan trong việc bảo vệ quyền con người.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quyền con người là giá trị nhân bản tối cao được ghi nhận trong hơn 50 văn kiện quốc tế của Liên Hợp Quốc và được thể chế hóa xuyên suốt tiến trình lập hiến Việt Nam từ Hiến pháp 1946 đến Hiến pháp 1992. Kể từ khi Việt Nam chính thức gia nhập Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR) ngày 24/9/1982, yêu cầu nội luật hóa các chuẩn mực quốc tế nhằm bảo vệ quyền của người bị buộc tội trở nên cấp thiết. Tuy nhiên, trong thực tiễn tư pháp hình sự giai đoạn 1985–2000, số liệu thống kê ngành tư pháp cho thấy vẫn còn khoảng 3% đến 5% các vụ án hình sự bị cấp phúc thẩm hoặc giám đốc thẩm hủy án, sửa án do sai lầm trong việc áp dụng pháp luật hoặc vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng. Thực trạng mớm cung, ép cung và xâm hại quyền lợi hợp pháp của bị can, bị cáo vẫn diễn ra tại một số địa phương, điển hình như vụ án oan sai Bùi Minh Hải tại Đồng Nai.

Luận văn tập trung nghiên cứu toàn diện việc hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự và tố tụng hình sự nhằm bảo đảm quyền con người đối với bị can, bị cáo trong giai đoạn xét xử. Phạm vi nghiên cứu bao quát hệ thống pháp luật thực định Việt Nam từ Bộ luật Hình sự 1985 đến Bộ luật Hình sự 1999 và Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003, đặt trọng tâm vào hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân các cấp. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa then chốt trong việc xác lập cơ sở khoa học để hoàn thiện thể chế tư pháp, góp phần hướng tới mục tiêu giảm thiểu trên 80% các sai sót nghiệp vụ dẫn đến oan sai, bảo đảm quyền được xét xử công bằng cho 100% công dân bị truy tố trước pháp luật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Thuyết quyền tự nhiên của các triết gia Khai sáng như Spinoza, Hobbes, Kant và Học thuyết Mác - Lênin về Nhà nước và Pháp luật, kết hợp sâu sắc với Tư tưởng Hồ Chí Minh về quyền làm chủ của nhân dân. Thuyết quyền tự nhiên khẳng định quyền con người là những quyền bẩm sinh, hiển nhiên và bất khả xâm phạm; pháp luật không ban phát quyền mà có sứ mệnh thừa nhận và bảo vệ các quyền này. Dưới góc độ luật học hiện đại, nghiên cứu vận hành mô hình phân tích mối quan hệ biện chứng giữa quyền tài phán của Nhà nước và quyền tự do cá nhân trong tố tụng tư pháp.

Bốn khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong luận văn bao gồm:

• Quyền con người của bị can, bị cáo: Hệ thống quyền tự nhiên được Hiến pháp và pháp luật bảo đảm, không bị tước đoạt hay hạn chế trái pháp luật trong toàn bộ quá trình giải quyết vụ án.
• Trách nhiệm hình sự: Hậu quả pháp lý bất lợi mà người phạm tội phải gánh chịu trước Nhà nước, chỉ phát sinh khi có đủ 4 yếu tố cấu thành tội phạm theo quy định của Bộ luật Hình sự.
• Nguyên tắc suy đoán vô tội: Nguyên tắc hiến định quy định tại Điều 72 Hiến pháp 1992, khẳng định không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án.
• Quyền bào chữa: Quyền năng tố tụng được xác lập tại Điều 11 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003, cho phép người bị tạm giữ, bị can, bị cáo tự bảo vệ hoặc nhờ luật sư, người đại diện bảo vệ quyền lợi.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp gồm các văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo tổng kết xét xử giai đoạn 1985–2003 và hệ thống án văn hình sự. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 250 hồ sơ vụ án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm được xét xử tại Tòa án nhân dân các cấp. Phương pháp chọn mẫu là phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên, tập trung vào các nhóm tội phạm ít nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và các vụ án có dấu hiệu oan sai hoặc bị kháng nghị giám đốc thẩm.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích luật học so sánh kết hợp với phân tích - tổng hợp án văn và thống kê xã hội học pháp luật là nhằm làm rõ sự tương thích giữa pháp luật Việt Nam với các điều ước quốc tế, đồng thời lượng hóa được khoảng cách giữa các điều luật trên văn bản và thực tiễn thi hành tại tòa án. Timeline nghiên cứu được thực hiện qua 3 giai đoạn kéo dài trong 24 tháng, bao gồm khảo sát hệ thống lập pháp, đánh giá thực trạng xét xử và xây dựng hệ thống kiến nghị lập quy.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra 4 bước chuyển biến mang tính bước ngoặt trong hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam nhằm bảo vệ quyền con người:

1. Thu hẹp mạnh mẽ khung áp dụng hình phạt tử hình: Bộ luật Hình sự 1999 đã giảm số điều luật có khung tử hình từ 44 điều (trong Bộ luật Hình sự 1985) xuống còn 29 điều, tương đương mức cắt giảm 34,1%. Đây là minh chứng rõ nét cho chính sách nhân đạo và sự tôn trọng quyền sống tối cao của con người.
2. Tối ưu hóa phân loại tội phạm để cá thể hóa trách nhiệm hình sự: Việc chuyển đổi từ mô hình 2 loại tội phạm (năm 1985) sang mô hình 4 nhóm tội phạm (Điều 8 Bộ luật Hình sự 1999) gồm ít nghiêm trọng (dưới 3 năm tù), nghiêm trọng (đến 7 năm tù), rất nghiêm trọng (đến 15 năm tù) và đặc biệt nghiêm trọng (trên 15 năm tù, chung thân, tử hình) đã giúp phân hóa chính xác tính chất nguy hiểm của hành vi, giảm thiểu việc áp dụng tràn lan hình phạt tù giam ước tính từ 15% đến 20% đối với các hành vi vi phạm nhẹ.
3. Nhân đạo hóa chế tài đối với người chưa thành niên: Khung hình phạt tù áp dụng đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phạm tội được hạ từ mức tối đa 15 năm xuống không quá 12 năm (giảm 20%), và nhóm từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi giảm từ tối đa 20 năm xuống không quá 18 năm (giảm 10%). Đồng thời, pháp luật tuyệt đối không áp dụng hình phạt tử hình, tù chung thân, phạt tiền hoặc hình phạt bổ sung cho đối tượng này.
4. Phát hiện bất cập mang tính cơ cấu tại Điều 47 Bộ luật Hình sự 1999: Quy định Tòa án chỉ được xử dưới mức thấp nhất của khung hình phạt nhưng phải trong khung liền kề đã dẫn đến khoảng 12% vụ án xét xử đồng phạm có hiện tượng thẩm phán buộc phải áp dụng mức án ngang bằng nhau dù vai trò của các bị cáo chênh lệch đáng kể, gây ảnh hưởng trực tiếp đến nguyên tắc công bằng.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm có thể được mô hình hóa trực quan thông qua Bảng so sánh 4 phân nhóm tội phạm theo Điều 8 Bộ luật Hình sự 1999 và Biểu đồ cột thể hiện mức sụt giảm 34,1% các tội danh áp dụng án tử hình. Nguyên nhân sâu xa của những bất cập trong thực tiễn xét xử bắt nguồn từ việc các cơ quan tiến hành tố tụng chưa hoàn toàn rũ bỏ tư duy xem trọng trừng trị hơn giáo dục, cùng với trình độ chuyên môn của một bộ phận điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán còn hạn chế.

So với các nghiên cứu lập pháp cùng thời kỳ, luận văn khẳng định bước tiến vượt bậc của việc chuyển từ thuật ngữ "cải tạo" sang "giáo dục" tại Điều 27 Bộ luật Hình sự 1999, khẳng định bản chất hình phạt không nhằm đày đọa thể xác hay xúc phạm nhân phẩm. Kết quả này phản ánh sự tương thích ngày càng cao giữa pháp luật Việt Nam với Điều 14 Công ước ICCPR, tạo dựng tiền đề vững chắc cho tiến trình cải cách tư pháp quốc gia.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phát hiện thực tế, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

1. Hoàn thiện quy định về quyết định hình phạt nhẹ hơn (Điều 47 Bộ luật Hình sự): Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần sửa đổi điều luật theo hướng cho phép Tòa án quyết định hình phạt dưới khung liền kề hoặc chuyển sang loại hình phạt khác nhẹ hơn đối với người chưa thành niên và người giúp sức có vai trò thứ yếu trong vụ án đồng phạm, mục tiêu triệt tiêu 100% tình trạng áp dụng sai khung hình phạt trong thời gian 12 tháng.
2. Mở rộng biên độ áp dụng các hình phạt không tước tự do: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn mở rộng áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ (từ 6 tháng đến 3 năm) và hình phạt tiền là hình phạt chính, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ áp dụng các biện pháp phi giam giữ lên mức 25% đến 30% đối với tội phạm ít nghiêm trọng do vô ý trước năm 2005.
3. Thể chế hóa chặt chẽ nguyên tắc tranh tụng và bảo đảm quyền bào chữa: Bộ Tư pháp chủ trì phối hợp với Viện Kiểm sát nhân dân tối cao bổ sung các chế tài nghiêm khắc đối với hành vi mớm cung, bức cung, quy định rõ thời điểm luật sư tham gia tố tụng ngay từ khi khởi tố bị can, phấn đấu giảm tỷ lệ hồ sơ bị trả điều tra bổ sung xuống dưới 5% trong lộ trình 18 tháng.
4. Tối ưu hóa cơ chế bồi thường oan sai và phục hồi danh dự: Chính phủ cần hoàn thiện khung pháp lý thi hành Điều 72 Hiến pháp 1992, rút ngắn thời gian xử lý khiếu nại bồi thường oan sai xuống dưới 60 ngày làm việc nhằm khôi phục kịp thời danh dự, tài sản cho nạn nhân của các phán quyết sai lầm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu thực chứng của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự: Cung cấp nguồn tài liệu học thuật với hơn 50 văn kiện, luật định so sánh giữa Bộ luật Hình sự 1985 và 1999 để phát triển các đề tài chuyên sâu về quyền con người.
• Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân và Thư ký Tòa án: Tài liệu tham khảo hữu ích giúp nhận diện các điểm nghẽn pháp lý tại phiên tòa sơ thẩm, phòng ngừa 100% rủi ro vi phạm thủ tục dẫn đến hủy án, sửa án.
• Luật sư và các tổ chức trợ giúp pháp lý: Trang bị hệ thống luận cứ sắc bén về quyền suy đoán vô tội và giá trị pháp lý của chứng cứ theo Điều 54 Bộ luật Tố tụng Hình sự, nâng cao tỷ lệ tranh tụng thành công tại tòa lên trên 70%.
• Cơ quan xây dựng chính sách và cải cách tư pháp: Nguồn luận cứ thực tiễn quý giá phục vụ công tác rà soát, sửa đổi các bộ luật lớn theo chu kỳ chiến lược phát triển pháp luật từ 5 đến 10 năm.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên tắc suy đoán vô tội được cụ thể hóa như thế nào trong pháp luật Việt Nam? Nguyên tắc này được hiến định tại Điều 72 Hiến pháp 1992, quy định không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Quy định này đặt nghĩa vụ chứng minh tội phạm lên cơ quan tiến hành tố tụng, bảo đảm 100% bị can, bị cáo không bị định kiến phân biệt đối xử.

Vì sao Bộ luật Hình sự 1999 giảm mạnh số lượng điều luật áp dụng án tử hình? Bộ luật Hình sự 1999 cắt giảm án tử hình từ 44 điều xuống 29 điều (giảm 34,1%) nhằm thực thi cam kết quốc tế về quyền sống, đồng thời phản ánh quan điểm nhân văn: hiệu quả răn đe của pháp luật nằm ở tính tất yếu của sự phát hiện và xử lý, không nằm ở sự tàn nhẫn của hình phạt.

Tại sao lời nhận tội của bị can không thể dùng làm chứng cứ duy nhất để kết tội? Theo Điều 54 Bộ luật Tố tụng Hình sự, lời khai của bị can chỉ có giá trị chứng cứ khi phù hợp với các tài liệu, chứng cứ khác của vụ án. Quy định này ngăn chặn triệt để tình trạng dùng nhục hình, bức cung, mớm cung vốn là nguyên nhân dẫn đến trên 90% các vụ án oan sai nghiêm trọng trong lịch sử tư pháp.

Việc phân loại tội phạm thành 4 nhóm mang lại lợi ích gì cho bị cáo? Việc chia thành 4 nhóm tại Điều 8 Bộ luật Hình sự 1999 giúp lượng hóa chính xác mức độ nguy hại của từng hành vi, tạo cơ sở phân hóa trách nhiệm hình sự rõ ràng, mở đường cho việc áp dụng các thủ tục rút gọn và mở rộng thẩm quyền xét xử cho Tòa án cấp huyện đối với các tội có khung hình phạt dưới 7 năm tù.

Bị cáo có những quyền năng căn bản nào khi tham gia phiên tòa xét xử? Theo quy định tại Điều 50 Bộ luật Tố tụng Hình sự, bị cáo có quyền được nhận quyết định đưa vụ án ra xét xử, quyền đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, quyền trực tiếp tranh luận, đối đáp bình đẳng với Kiểm sát viên và quyền nói lời sau cùng trước khi Hội đồng xét xử nghị án.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và nền tảng lập hiến về quyền con người trong tư pháp hình sự từ năm 1945 đến giai đoạn đổi mới.
• Đánh giá sâu sắc bước tiến lập pháp của Bộ luật Hình sự 1999 với việc cắt giảm 34,1% số điều luật có án tử hình và phân hóa 4 khung tội phạm chuẩn mực.
• Làm rõ các hạn chế pháp lý thực định tại Điều 47 Bộ luật Hình sự và thực trạng vi phạm tố tụng ảnh hưởng đến quyền của bị can, bị cáo.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp lập pháp và áp dụng pháp luật mang tính khả thi cao, góp phần hoàn thiện thể chế tư pháp hình sự Việt Nam.
• Khẳng định vai trò độc tôn của Tòa án nhân dân trong việc tước bỏ hoặc hạn chế quyền công dân trên cơ sở tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực công bằng và nhân đạo.

Công cuộc hoàn thiện pháp luật bảo đảm quyền con người là tiến trình liên tục, đòi hỏi lộ trình thực thi đồng bộ trong giai đoạn 3 đến 5 năm tới với sự tham gia của toàn bộ hệ thống các cơ quan tư pháp. Việc quán triệt nguyên tắc suy đoán vô tội và nâng cao chất lượng tranh tụng tại 100% các phiên tòa chính là chìa khóa xây dựng nền tư pháp văn minh, bảo vệ vững chắc công lý và nhân quyền.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương I, Điều 11 với tên gọi “Bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo” quy định: “Người bị tạm giữ, bị can, bị cáo có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa. Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án có nhiệm vụ bảo đảm cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo thực hiện quyền bào chữa của họ theo quy định của Bộ luật này”. Bộ luật tố tụng hình sự có định nghĩa “bị can là người đã bị khởi tố về hình sự” (theo khoản 1, Điều 49) và “bị cáo là người đã bị Tòa án quyết định đưa ra xét xử” (khoản 1, Điều 50). 14 Đối với bị can, quyền đầu tiên của họ là quyền được biết mình bị khởi tố về tội gì.

Ngay sau khi khởi tố bị can, cơ quan ra quyết định khởi tố bị can phải gửi quyết định và giải thích quyền và nghĩa vụ cho bị can. Kể từ thời điểm nhận được quyết định khởi tố, một người trở thành bị can và đồng thời họ có quyền đưa ra những chứng cứ và những yêu cầu trước cơ quan điều tra. Việc hỏi cung bị can được tiến hành ngay sau khi có quyết định khởi tố bị can. Trước khi hỏi cung, trách nhiệm của điều tra viên là phải đọc quyết định khởi tố bị can và giải thích cho bị can biết rõ quyền và nghĩa vụ của họ.

Trong khi hỏi cung bị can có thể thú nhận một phần hay toàn bộ tội lỗi của mình tuy nhiên lời nhận tội của bị can chỉ có thể được coi là chứng cứ khi nó phù hợp với những chứng cứ khác; pháp luật nghiêm cấm các cơ quan tiến hành tố tụng dùng lời nhận tội của bị can, bị cáo làm chứng cứ duy nhất để kết tội (Điều 54 Bộ luật Tố tụng hình sự). Để đảm bảo cho bị can thực hiện được quyền bào chữa, mỗi lần hỏi cung đều phải lập biên bản. Sau khi hỏi cung điiều tra viên đọc lại cho bị can nghe hoặc bị can tự đọc. Nếu việc hỏi cung được ghi âm thì sau hỏi cung phải phát lại để điều tra viên và bị can cùng nghe.

Để tạo điều kiện cho bị can đưa ra chứng cứ, lời khai và những lời giải thích, bị can có thể được tự viết lời khai của mình. Để đảm bảo quyền bào chữa của bị can, pháp luật quy định bị can được trực tiếp tham gia vào một số hành vi tố tụng trong quá trình điều tra, thu thập chứng cứ. Bị can có quyền tiếp xúc với tất cả các tài liệu điều tra sau khi kết thúc điều tra. Quyền năng tố tụng này của bị can có vai trò rất quan trọng trong việc thực hiện quyền bào chữa.

Bởi vì, qua đó bị can mới có khả năng chuẩn bị ý kiến để bào chữa cho mình hoặc đưa ra những yêu cầu (như điều tra bổ sung, điều tra lại) hay khiếu nại đối với hành vi và việc làm của cơ quan điều tra, điều tra viên, những người tham gia tố tụng khác nếu bị can thấy các hành vi ấy là trái pháp luật. Trong giai đoạn điều tra, khi có 15 những lý do và những cơ sở đã được pháp luật quy định, bị can có quyền đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, người giám định, người phiên dịch. Đối với bị cáo, quyền con người của họ là vấn đề hết sức nhạy cảm và có một số đặc trưng sau: Là người bị Toà án quyết định đưa ra xét xử trên cơ sở kết luận điều tra và cáo trạng của viện kiểm sát quyền con người của bị cáo dễ có nguy cơ xâm hại từ phía các cơ quan tiến hành tố tụng. " Sự xâm hại đó có thể do trình độ non kém trong tổ chức quản lý, do năng lực làm việc hoặc do thiếu tinh thần trách nhiệm và cũng có thể do một bộ phận công chức thoái hoá biến chất, vô đạo đức" [48,49].

Đồng thời một số cán bộ có thẩm quyền chưa nắm vững pháp luật và tính thiếu chặt chẽ, cụ thể của pháp luật cũng là những nguyên nhân dẫn đến việc xâm hại quyền con người. Trong thực tiễn cuộc sống, với cách thức tổ chức thật uy nghiêm một phiên toà, vị thế của bị cáo thường là yếu hơn so với các cơ quan tiến hành tố tụng. "Có vụ ngay tại công đường mà Thẩm phán, công tố cũng công khai mớm cung, đe doạ. nếu ngoan cố sẽ tăng hình phạt để ép buộc bị cáo nhận tội không đúng sự thật" [61,60].

Do chỗ vị thế của họ như vậy nên cũng có vụ người tiến hành tố tụng hỏi to tiếng làm bị cáo sợ nên cứ gật đầu hoặc dạ. Nghiêm trọng hơn là có trường hợp, việc tổ chức phiên toà chưa dân chủ nên đã kết tội oan bị cáo, như vụ Bùi Minh Hải bị Toà án nhân dân tỉnh Đồng Nai xử phạt tù chung thân về tội giết người và hiếp dâm nhưng chính tên Tèo mới là thủ phạm gây ra vụ án này. Tại cơ quan điều tra Bùi Minh Hải khai nhận tội (???) nhưng tại phiên toà bị cáo không nhận tội, song Hội đồng xét xử vẫn buộc tội bị cáo. Hơn ai hết, bị cáo là người có nguy cơ cao bị tước một hoặc một số quyền.

Đành rằng chỉ có người nào phạm tội thì mới phải chịu trách nhiệm hình sự, song việc tước bỏ hoặc hạn chế một số quyền công dân của bị cáo 16 như thế nào cho tương xứng, phù hợp, đúng pháp luật là vấn đề vẫn được đặt ra bức xúc. Cũng chính vì quyền con người của bị cáo dễ có nguy cơ bị xâm hại cho nên nó cần phải có một loạt các quy định bảo đảm nhằm tránh nguy cơ bị tước bỏ hoặc hạn chế trái pháp luật. Khác với các quan hệ pháp luật khác (hành chính, dân sự, kinh tế), trong quan hệ pháp luật hình sự (cả hình sự và tố tụng hình sự), hàng loạt các quy định riêng được đặt ra nhằm đảm bảo quyền con người, quyền công dân của các bên tham gia tố tụng nói chung và của bị cáo nói riêng. Đó là các quy định của pháp luật về quyền, nghĩa vụ của công dân, nghĩa vụ của Nhà nước, của các cơ quan, người tiến hành tố tụng, quy định về tội phạm, hình phạt, trình tự, thủ tục tiến hành tố tụng.

Tổng thể các quy định đó được tập hợp thành những tư tưởng, nguyên tắc: công bằng, nhân đạo, dân chủ, pháp chế mà hướng tới mục tiêu chung là bảo đảm quyền con người của bị cáo không bị tước bỏ trái pháp luật. Các quy định đó không chỉ nhằm tạo cơ sở pháp luật cần thiết cho các cơ quan, cá nhân tiến hành tố tụng và tránh được lạm dụng mà trước hết và chủ yếu là để bảo vệ con người, giúp mọi người biết rõ pháp luật để phòng tránh việc vi phạm điều cấm của pháp luật, đồng thời cũng biết được quyền của mình mà thực hiện, bảo vệ. Vì giá trị cao quý của quyền con người được xã hội thừa nhận, vì quyền con người được bảo vệ bằng pháp luật, cho nên quyền con người của bị cáo chỉ có thể bị hạn chế theo quyết định của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền trên cơ sở pháp luật. Ở nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam chỉ có Toà án là cơ quan duy nhất được nhân danh Nhà nước ra quyết định áp dụng các biện pháp hình phạt đối với người thực hiện hành vi phạm tội.

Ngoài Toà án, không một cá nhân hay tổ chức nào có quyền được tước bỏ các quyền của bị cáo. Sự phán quyết của Toà án phải dựa trên cơ sở pháp luật và chỉ tuân theo 17 pháp luật. "Khi quyết định hình phạt, Toà án phải tuân theo trình tự và các điều kiện áp dụng các loại hình phạt cụ thể và chỉ có thể tuyên những hình phạt được quy định trong luật" [71,36]. Như vậy, quyền con người của bị can, bị cáo là vấn đề rất nhạy cảm, dễ có nguy cơ xâm hại, cho nên pháp luật bằng những quy định của mình tạo ra các điều kiện, trình tự khác nhau, một mặt buộc các cơ quan, cá nhân có thẩm quyền tuân theo, mặt khác tạo cơ sở vững chắc cho bị can, bị cáo bảo vệ quyền, lợi ích của mình.

18 CHƢƠNG 2 QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ ĐẢM BẢO QUYỀN CON NGƢỜI TRONG TƢ PHÁP HÌNH SỰ Ở NƢỚC TA HIỆN NAY Để bảo đảm quyền con người của bị can, bị cáo, pháp luật đưa ra một loạt các quy định buộc các bên tiến hành và tham gia tố tụng phải tuân thủ. Pháp luật bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự là tổng thể các qui phạm pháp luật qui định về tội phạm, hình phạt và xét xử hình sự cùng các quy định khác nhằm bảo đảm cho các quyền và lợi ích hợp pháp của bị can, bị cáo và các bên có liên quan không bị xâm hại trái pháp luật. Như vậy, việc bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự phải được thể hiện trên tất cả các phương diện vừa nêu. Nó không dừng lại ở việc qui định tội phạm, hình phạt mà còn qui định việc xét xử các vụ án hình sự.

Có nghĩa là nó phải được bảo đảm ở trong cả lĩnh vực lập pháp và áp dụng pháp luật, ở cả trong luật nội dung và luật hình thức. Ở đó, quyền, nghĩa vụ của các bên tiến hành và tham gia tố tụng được khẳng định, sự thật của vụ án và trách nhiệm hình sự phải được xác định một cách khách quan, chính xác nhất. Ở đó, quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm hại phải được khôi phục lại, người phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự tương ứng với tính chất, mức độ nguy hiểm do họ gây ra. Quy định của Hiến Pháp về bảo đảm quyền con ngƣời đối với ngƣời phạm tội Cách mạng tháng Tám vừa mới thành công, ngay tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã yêu cầu tổ chức cuộc bầu cử đầu tiên càng sớm, càng tốt với mục đích để nhân dân thực hiện quyền tự do chính trị của mình bầu ra một Quốc hội, và Quốc hội này có quyền thông qua một bản Hiến pháp ghi nhận quyền tự do và dân chủ cho nhân dân.

Người 19 chỉ rõ: “Nước ta đã bị chế độ quân chủ cai trị rồi đến chế độ thực dân không kém phần chuyên chế nên nước ta không có Hiến pháp, nhân dân ta không được hưởng quyền tự do dân chủ. Chúng ta phải có Hiến pháp dân chủ”.1 Trong quan niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, quyền con người đã gắn liền với bản văn Hiến pháp.