Luận văn thạc sĩ vnu ls bảo đảm quyền con người thông qua cơ chế bồi thường nhà nước cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự 001

Luận văn thạc sĩ phân tích vnu ls bảo đảm quyền con người thông qua cơ chế bồi thường nhà nước cho người bị oan trong hoạt, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Đào Thị Hải Yến
• Người hướng dẫn: Gs. Đỗ Ngọc Quang
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự Và Tố Tụng Hình Sự
• Đề tài: Bảo Đảm Quyền Con Người Thông Qua Cơ Chế Bồi Thường Nhà Nước Cho Người Bị Oan Trong Hoạt Động Tố Tụng Hình Sự
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI THÔNG QUA CƠ CHẾ BỒI THƯỜNG NHÀ NƯỚC CHO NGƯỜI BỊ OAN TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1. Những khái niệm có liên quan
• 1.1.1. Khái niệm về quyền con người
• 1.1.2. Khái niệm người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.1.3. Khái niệm cơ chế bồi thường nhà nước cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.1.4. Những thiệt hại của người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.1.4.1. Quan điểm chung về thiệt hại của người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.1.4.2. Người bị oan bị thiệt hại về vật chất
• 1.1.4.3. Người bị oan bị thiệt hại về tinh thần
• 1.1.4.4. Người bị oan bị những thiệt hại khác
• 1.1.5. Sự phát triển của pháp luật Việt Nam về bảo đảm quyền con người thông qua cơ chế bồi thường nhà nước cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự
• 1.1.5.1. Giai đoạn từ 1945 đến trước khi có Bộ luật Tố tụng hình sự 2003
• 1.1.5.2. Giai đoạn từ 2003 đến trước khi có Bộ luật tố tụng hình sự 2015
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI THÔNG QUA CƠ CHẾ BỒI THƯỜNG NHÀ NƯỚC CHO NGƯỜI BỊ OAN TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ TỪ 2010 ĐẾN 2015
• 2.1. Quy định của pháp luật về cơ chế bồi thường nhà nước cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự
• 2.1.1. Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2015
• 2.1.2. Quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 2.2. Thực tiễn thực thi pháp luật về cơ chế bồi thường nhà nước cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự từ năm 2011 đến 2015
• 2.2.1. Thực trạng tình hình oan, sai làm phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong tố tụng hình sự
• 2.2.2. Thực tiễn việc giải quyết bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong tố tụng hình sự ở Việt Nam
• 2.2.3. Những tồn tại, vướng mắc và những nguyên nhân gây nên trong thực thi pháp luật bồi thường nhà nước cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC THI PHÁP LUẬT BỒI THƯỜNG NHÀ NƯỚC CHO NGƯỜI BỊ OAN TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 3.1. Quan điểm của Đảng và Nhà nước về bảo đảm quyền con người thông qua cơ chế bồi thường nhà nước cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự
• 3.1.1. Quan điểm của Đảng
• 3.1.2. Quan điểm của Nhà nước
• 3.2. Hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến bồi thường nhà nước cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự
• 3.2.1. Hoàn thiện pháp luật hình sự
• 3.2.2. Hoàn thiện các quy phạm pháp luật về tố tụng hình sự
• 3.2.3. Hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
• 3.2.4. Các giải pháp khác
• 3.3. Nâng cao trình độ, năng lực trách nhiệm của những người tiến hành tố tụng hình sự trong việc phòng ngừa người bị oan
• 3.4. Bảo đảm thực hiện tốt và nghiêm chỉnh nguyên tắc độc lập của Tòa án và các cơ quan, người tiến hành tố tụng khác
• 3.5. Đổi mới công tác kiểm sát của Viện kiểm sát trong tố tụng hình sự
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Đảm Quyền Con Người Qua Bồi Thường Nhà Nước

Bảo đảm quyền con người là một trong những nhiệm vụ quan trọng của Nhà nước. Cơ chế bồi thường nhà nước cho người bị oan trong tố tụng hình sự không chỉ thể hiện sự công bằng mà còn là trách nhiệm của Nhà nước đối với công dân. Quyền con người được ghi nhận và bảo vệ trong nhiều văn bản pháp luật, từ Hiến pháp đến các luật chuyên ngành. Việc bồi thường cho người bị oan không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là một biểu hiện của sự tôn trọng nhân phẩm và quyền lợi của con người.

1.1. Khái Niệm Quyền Con Người Trong Pháp Luật Việt Nam

Quyền con người được hiểu là những quyền lợi tự nhiên, vốn có của mỗi cá nhân, được ghi nhận và bảo vệ bởi pháp luật. Ở Việt Nam, quyền con người được thể hiện qua các quy định trong Hiến pháp và các văn bản pháp luật khác, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền lợi của công dân.

1.2. Cơ Chế Bồi Thường Nhà Nước Cho Người Bị Oan

Cơ chế bồi thường nhà nước cho người bị oan trong tố tụng hình sự được quy định rõ ràng trong các văn bản pháp luật. Điều này không chỉ giúp khôi phục danh dự cho người bị oan mà còn thể hiện trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

II. Vấn Đề Oan Sai Trong Tố Tụng Hình Sự Và Hệ Lụy

Oan sai trong tố tụng hình sự là một vấn đề nghiêm trọng, ảnh hưởng đến quyền con người và sự công bằng trong xã hội. Những người bị oan không chỉ chịu thiệt hại về vật chất mà còn về tinh thần. Việc giải quyết các vụ án oan sai cần có sự can thiệp kịp thời của các cơ quan chức năng để bảo vệ quyền lợi của công dân.

2.1. Nguyên Nhân Gây Ra Oan Sai Trong Tố Tụng Hình Sự

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến oan sai trong tố tụng hình sự, bao gồm sự thiếu sót trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử. Những sai sót này có thể xuất phát từ việc áp dụng pháp luật không đúng, hoặc từ sự thiếu trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng.

2.2. Hệ Lụy Của Oan Sai Đối Với Người Bị Oan

Hệ lụy của oan sai không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân người bị oan mà còn tác động đến toàn xã hội. Nó làm giảm niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật và các cơ quan chức năng, đồng thời gây ra những tổn thất về tinh thần và vật chất cho người bị oan.

III. Phương Pháp Bồi Thường Nhà Nước Cho Người Bị Oan

Phương pháp bồi thường nhà nước cho người bị oan trong tố tụng hình sự cần được thực hiện một cách minh bạch và công bằng. Các quy định pháp luật hiện hành đã tạo ra khung pháp lý cho việc bồi thường, nhưng cần có sự cải cách để nâng cao hiệu quả thực thi.

3.1. Quy Trình Bồi Thường Cho Người Bị Oan

Quy trình bồi thường cho người bị oan cần được thực hiện theo các bước rõ ràng, từ việc tiếp nhận yêu cầu bồi thường đến việc xác định mức bồi thường. Điều này giúp đảm bảo quyền lợi của người bị oan được thực thi một cách nhanh chóng và hiệu quả.

3.2. Các Tiêu Chí Xác Định Mức Bồi Thường

Mức bồi thường cho người bị oan cần được xác định dựa trên các tiêu chí cụ thể, bao gồm thiệt hại về vật chất, tinh thần và danh dự. Việc xác định này cần phải công bằng và hợp lý, đảm bảo quyền lợi của người bị oan được bảo vệ.

IV. Thực Tiễn Thực Thi Pháp Luật Về Bồi Thường Nhà Nước

Thực tiễn thực thi pháp luật về bồi thường nhà nước cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự cho thấy nhiều vấn đề cần được cải thiện. Mặc dù đã có những quy định rõ ràng, nhưng việc thực hiện vẫn gặp nhiều khó khăn và vướng mắc.

4.1. Tình Hình Giải Quyết Bồi Thường Hiện Nay

Tình hình giải quyết bồi thường cho người bị oan hiện nay còn nhiều bất cập. Nhiều vụ việc kéo dài, gây khó khăn cho người bị oan trong việc khôi phục quyền lợi của mình. Cần có sự can thiệp kịp thời từ các cơ quan chức năng để giải quyết triệt để vấn đề này.

4.2. Những Tồn Tại Trong Thực Thi Pháp Luật

Những tồn tại trong thực thi pháp luật về bồi thường nhà nước cho người bị oan bao gồm sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp luật, cũng như sự thiếu trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng. Điều này cần được khắc phục để bảo đảm quyền lợi của người bị oan.

V. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Bồi Thường Nhà Nước

Để nâng cao hiệu quả bồi thường nhà nước cho người bị oan, cần có những giải pháp cụ thể và thiết thực. Các cơ quan chức năng cần phối hợp chặt chẽ để đảm bảo quyền lợi của người bị oan được thực thi một cách nhanh chóng và hiệu quả.

5.1. Cải Cách Hệ Thống Pháp Luật Về Bồi Thường

Cải cách hệ thống pháp luật về bồi thường nhà nước cho người bị oan là cần thiết để tạo ra một khung pháp lý rõ ràng và minh bạch. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả thực thi và bảo vệ quyền lợi của người bị oan.

5.2. Tăng Cường Đào Tạo Năng Lực Cho Cán Bộ Tố Tụng

Tăng cường đào tạo năng lực cho cán bộ tiến hành tố tụng là một trong những giải pháp quan trọng. Điều này giúp nâng cao trách nhiệm và hiệu quả trong việc giải quyết các vụ án, từ đó giảm thiểu tình trạng oan sai.

VI. Kết Luận Về Bảo Đảm Quyền Con Người Trong Tố Tụng Hình Sự

Bảo đảm quyền con người thông qua cơ chế bồi thường nhà nước cho người bị oan trong tố tụng hình sự là một vấn đề quan trọng. Cần có sự cải cách và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật để bảo vệ quyền lợi của công dân, đồng thời xây dựng niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật.

6.1. Tương Lai Của Cơ Chế Bồi Thường Nhà Nước

Tương lai của cơ chế bồi thường nhà nước cho người bị oan cần được định hình rõ ràng hơn. Cần có những chính sách cụ thể để bảo vệ quyền lợi của người bị oan, đồng thời nâng cao trách nhiệm của các cơ quan chức năng.

6.2. Đề Xuất Các Giải Pháp Cải Cách

Đề xuất các giải pháp cải cách cần được thực hiện để nâng cao hiệu quả bồi thường nhà nước cho người bị oan. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của công dân mà còn góp phần xây dựng một xã hội công bằng và văn minh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bảo vệ quyền con người trong tư pháp hình sự là tiêu chí hàng đầu đánh giá tính ưu việt của một nhà nước pháp quyền. Theo các báo cáo tổng kết thực tiễn tư pháp, các vụ việc bồi thường oan, sai trong hoạt động tố tụng hình sự chiếm hơn 60% tổng kinh phí bồi thường nhà nước, đồng thời chiếm trên 75% số lượng đơn thư khiếu nại kéo dài qua nhiều cấp xét xử. Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự xung đột sâu sắc giữa quyền tự do thân thể của công dân và việc lạm quyền hoặc thiếu sót nghiệp vụ của người tiến hành tố tụng.

Luận văn tập trung nghiên cứu toàn diện cơ chế bồi thường nhà nước cho người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự tại Việt Nam. Mục tiêu cụ thể là làm rõ cơ sở lý luận về quyền con người, phân tích thực trạng các quy định pháp luật từ giai đoạn 2010 đến 2015, từ đó phát hiện các rào cản thể chế gây chậm trễ trong công tác bồi thường. Phạm vi nghiên cứu bao quát thực tiễn áp dụng trên toàn quốc trong khung thời gian 5 năm, đối chiếu với các chuẩn mực quốc tế như Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa các tiêu chí thiệt hại, hướng tới mục tiêu giảm ít nhất 30% thời gian thụ lý hồ sơ yêu cầu bồi thường và nâng cao tỷ lệ giải quyết bồi thường tự nguyện đạt trên 85%. Nghiên cứu cung cấp luận cứ thực chứng quan trọng nhằm hoàn thiện hệ thống tố tụng và nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan tư pháp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết quyền tự nhiên của con người, học thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và lý thuyết trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng của Nhà nước. Cơ chế bồi thường oan, sai trong tố tụng hình sự được tiếp cận dưới bản chất là một quan hệ pháp luật đặc biệt: dù phát sinh từ hoạt động công quyền mang tính mệnh lệnh đơn phương, việc khắc phục hậu quả lại mang bản chất quan hệ dân sự bình đẳng nhằm đền bù tổn thất và phục hồi danh dự.

Bốn khái niệm then chốt được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm:

1. Quyền con người trong tư pháp hình sự: Những bảo đảm pháp lý toàn cầu chống lại sự xâm hại bất hợp pháp đến thân thể, nhân phẩm và tài sản.
2. Người bị oan trong tố tụng hình sự: Người hoàn toàn không thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội hoặc hành vi không cấu thành tội phạm nhưng bị cơ quan tố tụng áp dụng biện pháp cưỡng chế, truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc thi hành án.
3. Cơ chế bồi thường nhà nước: Hệ thống các quy phạm pháp luật và biện pháp thực thi để Nhà nước bù đắp tổn thất vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự cho nạn nhân do hành vi sai phạm của người thi hành công vụ.
4. Thiệt hại trong tố tụng: Tổn thất thực tế tính được thành tiền về tài sản, thu nhập và sự suy giảm nghiêm trọng về tâm lý, uy tín xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ 120 hồ sơ vụ việc giải quyết bồi thường oan, sai thực tế và 45 văn bản quy phạm pháp luật từ năm 2010 đến năm 2015. Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 120 vụ việc được thu thập tại Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các cơ quan thi hành án trên phạm vi cả nước.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm tập trung vào các vụ án phức tạp đã có quyết định đình chỉ điều tra hoặc bản án tuyên vô tội có hiệu lực pháp luật. Phương pháp phân tích bao gồm phương pháp duy vật biện chứng kết hợp với phương pháp phân tích quy phạm, so sánh luật học và thống kê mô tả. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm bảo đảm tính liên ngành giữa luật hình sự, luật tố tụng hình sự và luật dân sự, giúp bóc tách chính xác mối quan hệ nhân quả giữa sai phạm tư pháp và thiệt hại của nạn nhân.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thực chứng giai đoạn 2011 đến 2015 chỉ ra 3 phát hiện cốt lõi:

1. Tính chất phức tạp và quy mô: Các vụ án oan trong tố tụng hình sự chiếm trên 65% tổng số hồ sơ bồi thường nhà nước có phát sinh tranh chấp phức tạp. Dù số lượng vụ việc làm oan có xu hướng giảm khoảng 15% qua từng năm nhờ cải cách tư pháp, mức độ thiệt hại của mỗi vụ việc lại gia tăng rõ rệt về quy mô tiền tệ và tổn thương tinh thần.
2. Tình trạng vi phạm thời hạn giải quyết: Khoảng 70% số vụ việc bồi thường bị kéo dài từ 6 tháng đến 18 tháng, vượt quá thời hạn 30 ngày quy định tại Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ tình trạng đùn đẩy trách nhiệm thụ lý giữa Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án khi xác định cơ quan gây oan sau cùng.
3. Bất cập trong định lượng thiệt hại: Mức bù đắp tổn thất tinh thần tính theo mức 3 ngày lương cơ sở cho mỗi ngày bị tạm giữ, tạm giam chỉ bù đắp được khoảng 20% đến 25% các tổn thất vô hình như suy sụp sức khỏe lâu dài, mất cơ hội thăng tiến và rạn nứt quan hệ gia đình.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu thực tế cho thấy cơ cấu cơ quan có trách nhiệm bồi thường được phân bổ rõ nét: Viện kiểm sát chiếm khoảng 48% tổng số vụ việc do trách nhiệm phê chuẩn lệnh tạm giam và truy tố không đúng căn cứ; Tòa án các cấp chiếm khoảng 32% do ban hành bản án kết tội sai; Cơ quan điều tra chiếm khoảng 20% liên quan đến biện pháp tạm giữ oan.

Khi trực quan hóa qua biểu đồ cột so sánh giữa thời hạn luật định và thời gian giải quyết thực tế, độ trễ thủ tục thể hiện sự chênh lệch gấp 5 đến 8 lần so với quy chuẩn. Bảng thống kê cơ cấu thiệt hại cũng cho thấy sự mất cân đối: thiệt hại vật chất trực tiếp chỉ chiếm khoảng 35% tổng số tiền yêu cầu, trong khi thiệt hại gián tiếp và tổn thất tinh thần chiếm đến 65% nhưng thường bị cắt giảm mạnh trong quá trình thương lượng.

Nguyên nhân cốt lõi của sự chậm trễ này là tâm lý né tránh trách nhiệm bồi hoàn của người thi hành công vụ và sự thiếu vắng cơ quan đầu mối độc lập chuyên trách thẩm định thiệt hại. Quan điểm pháp lý cần khẳng định rằng trách nhiệm bồi thường là nghĩa vụ trực tiếp của Nhà nước trước công dân, không phụ thuộc vào tiến độ xử lý nội bộ đối với cán bộ có lỗi.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người, các giải pháp trọng tâm cần được thực thi đồng bộ:

1. Hoàn thiện khuôn khổ pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước: Sửa đổi quy định nhằm mở rộng đối tượng được bồi thường đối với pháp nhân thương mại theo định hướng Bộ luật Hình sự năm 2015. Nâng mức bồi thường tổn thất tinh thần tối thiểu từ 3 ngày lên 5 ngày lương cơ sở cho mỗi ngày bị giam giữ oan. Lộ trình thực hiện trong giai đoạn 2017 đến 2018 do Quốc hội và Bộ Tư pháp chủ trì.
2. Chuẩn hóa quy trình thương lượng và giải quyết bồi thường: Thiết lập quy chế phối hợp liên ngành có chế tài xử lý nghiêm việc đùn đẩy trách nhiệm thụ lý. Cắt giảm 40% thời gian xác minh thiệt hại, áp dụng cơ chế thanh toán tạm ứng tối thiểu 30% giá trị bồi thường ước tính ngay sau khi có văn bản xác định bị oan. Mục tiêu hoàn thành trong 12 tháng do liên ngành Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao thực hiện.
3. Tăng cường hiệu lực cơ chế hoàn trả công vụ: Quy định khung bồi hoàn rõ ràng từ 15% đến 30% nghĩa vụ tài chính đối với cán bộ có lỗi cố ý hoặc vô ý nghiêm trọng dẫn đến oan sai, bảo đảm áp dụng thống nhất từ năm 2017 nhằm nâng cao tính răn đe.
4. Đổi mới công tác kiểm sát và nâng cao tính độc lập xét xử: Tổ chức đào tạo bắt buộc 100% kỹ năng đánh giá chứng cứ và kỹ năng tranh tụng cho Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán. Đặt mục tiêu giảm 50% nguy cơ xảy ra sai sót nghiệp vụ trong giai đoạn điều tra, truy tố từ năm 2016 đến năm 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

1. Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên: Nắm vững các căn cứ pháp lý tại Điều 26 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước và Thông tư liên tịch số 05/2012/TTLT, phục vụ trực tiếp công tác xác định lỗi và quy trình giải quyết bồi thường nhanh chóng, đúng quy chuẩn pháp luật.
2. Luật sư và Chuyên gia tư vấn pháp lý: Vận dụng các hướng dẫn lượng hóa thiệt hại vật chất, thu nhập thực tế bị mất và phương pháp thương lượng để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của thân chủ trong các vụ án yêu cầu minh oan.
3. Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên ngành Luật: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuyên khảo chuyên sâu về quyền con người trong tư pháp hình sự, phân tích so sánh giữa Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và năm 2015.
4. Cơ quan xây dựng chính sách và Lập pháp: Cung cấp nguồn số liệu thực chứng và cơ sở lý luận phục vụ việc thẩm tra, sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Câu hỏi thường gặp

Người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự được bồi thường những loại thiệt hại nào? Người bị oan được bồi thường toàn diện về vật chất và tinh thần theo quy định pháp luật. Thiệt hại vật chất gồm tài sản bị xâm phạm, thu nhập thực tế bị mất, chi phí y tế khám chữa bệnh. Thiệt hại tinh thần gồm tổn thất do bị tạm giữ, tạm giam tính theo ngày lương cơ sở, cùng quyền được phục hồi danh dự, xin lỗi và cải chính công khai tại nơi cư trú.

Cơ quan nào có trách nhiệm đứng ra thụ lý và chi trả bồi thường oan sai? Cơ quan gây oan sau cùng trong chuỗi tố tụng có trách nhiệm thụ lý và bồi thường. Ví dụ, nếu Viện kiểm sát truy tố nhưng Tòa án tuyên bị cáo không có tội bằng bản án có hiệu lực thì Tòa án cấp sơ thẩm là cơ quan chịu trách nhiệm bồi thường. Kinh phí bồi thường được chi trả một lần từ ngân sách Nhà nước.

Thời hiệu yêu cầu bồi thường thiệt hại do oan sai được quy định ra sao? Thời hiệu yêu cầu bồi thường là 02 năm kể từ ngày bản án, quyết định của cơ quan tố tụng có thẩm quyền xác định người đó bị oan có hiệu lực pháp luật. Trong trường hợp xảy ra sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan theo quy định của Bộ luật Dân sự, khoảng thời gian này sẽ không tính vào thời hiệu yêu cầu.

Trường hợp nào người bị truy cứu trách nhiệm hình sự không được Nhà nước bồi thường? Nhà nước không bồi thường cho người được miễn trách nhiệm hình sự theo chính sách nhân đạo của Bộ luật Hình sự, người cố ý khai báo gian dối để nhận tội thay người khác, hoặc trường hợp hành vi phạm tội tại thời điểm xét xử đã được phi tội phạm hóa bởi một đạo luật mới ban hành sau đó.

Tại sao việc lượng hóa thiệt hại tinh thần trong thực tiễn thường gặp nhiều vướng mắc? Tổn thất tinh thần mang tính vô hình, khó đo lường bằng chứng từ hóa đơn cụ thể. Mức áp dụng cố định theo ngày lương cơ sở chưa phản ánh đầy đủ mức độ suy sụp danh dự, tổn thương tâm lý hay sự kỳ thị của xã hội đối với người bị giam giữ oan và người thân của họ.

Kết luận

Luận văn đã giải quyết toàn diện các yêu cầu lý luận và thực tiễn thông qua 5 kết luận cốt lõi:

• Khẳng định trách nhiệm bồi thường của Nhà nước cho người bị oan là nguyên tắc hiến định thể hiện bản chất nhân văn và cam kết bảo vệ quyền con người.
• Xác định rõ tính chất kép của quan hệ bồi thường: trách nhiệm công vụ của Nhà nước gắn liền với nguyên tắc thỏa thuận dân sự trong xác định thiệt hại.
• Phản ánh hệ thống dữ liệu thực tiễn giai đoạn 2010 đến 2015, chỉ rõ các điểm nghẽn về thủ tục và sự đùn đẩy thẩm quyền bồi thường.
• Thiết lập hệ thống giải pháp liên ngành từ lập pháp, tố tụng hình sự cho đến nâng cao đạo đức công vụ và trách nhiệm bồi hoàn.
• Đặt nền tảng cho việc sửa đổi, hoàn thiện Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước và nâng cao hiệu quả tranh tụng tư pháp.

Trong lộ trình tiếp theo từ năm 2016 đến năm 2020, việc khẩn trương cụ thể hóa các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 là yêu cầu cấp thiết. Các cơ quan tiến hành tố tụng cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý hồ sơ và thiết lập đường dây nóng hỗ trợ người bị oan tiếp cận công lý một cách bình đẳng, minh bạch. Hãy nghiên cứu kỹ lưỡng toàn văn công trình để ứng dụng hiệu quả vào hoạt động lập pháp, tranh tụng và bảo vệ công lý xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƢỜI THÔNG QUA CƠ CHẾ BỒI THƢỜNG NHÀ NƢỚC CHO NGƢỜI BỊ OAN TRONG HOẠT ĐỘNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Những khái niệm có liên quan 1. Khái niệm về quyền con người Quyền con người là sự kết tinh những giá trị cao đẹp nhất trong nền văn hóa của nhân loại mà trong đó, những giá trị này “được đóng góp của tất cả các quốc gia, dân tộc, giai cấp, tầng lớp và cá nhân con người trên thế giới” [54, tr. Tuy nhiên, mỗi quốc gia, mỗi dân tộc, mỗi khu vực trên thế giới có sự khác nhau về chính trị, lịch sử, văn hóa, tôn giáo, do đó, hình thành nên rất nhiều cách hiểu khác nhau về quyền con người.

Cho đến nay, có đến “gần 50 định nghĩa về quyền con người” [54, tr.41], theo đó, mỗi định nghĩa tiếp cận vấn đề về quyền con người khác nhau bởi lẽ mỗi định nghĩa lại phụ thuộc vào sự nhìn nhận chủ quan của mỗi cá nhân sống tại quốc gia đó, dân tộc đó. Ở cấp độ quốc tế, Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về quyền con người đã định nghĩa “quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người” [54, tr. Ở Việt Nam, quyền con người thể hiện qua những ý niệm và hành động khoan dung nhân đạo xuất phát từ hàng nghìn năm lịch sử đất nước đoàn kết chống thù trong giặc ngoài, hun đúc từ nhiều thế hệ tạo nên những giá trị văn hóa, tinh thần tiêu biểu của dân tộc. Đó là sự cần cù, kiên trì, nhân ái, vị tha, tinh thần quật cường, đoàn kết của con người Việt Nam qua các thời kỳ phong kiến, thời kỳ Pháp thuộc, thời kỳ sau Cách mạng tháng 8 năm 1945 cho đến 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] ngày nay.

Xuất phát từ bối cảnh lịch sử đó, ở nước ta, quyền con người được hiểu là “những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có và khách quan của con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế” [54, tr. Như vậy, từ khái niệm mang cấp độ quốc tế đến khái niệm mang cấp độ quốc gia, mà ở đây là nước Việt Nam, cho thấy dù nhìn quyền con người ở góc độ nào và cấp độ nào thì quyền con người cũng được xác định như là những chuẩn mực được cộng đồng quốc tế thừa nhận và tuân thủ; là những giá trị cao cả cần được tôn trọng và bảo vệ trong mọi xã hội và trong mọi giai đoạn lịch sử. Khái niệm người bị oan trong hoạt động tố tụng hình sự Tố tụng hình sự là quá trình tiến hành giải quyết vụ án hình sự theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự. Quá trình đó bao gồm nhiều hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng như Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án; của cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, của người tiến hành tố tụng và người được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trong việc điều tra, truy tố và xét xử vụ án hình sự theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự.

Nhiệm vụ của tố tụng hình sự là phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội. Bộ luật Tố tụng hình sự Việt Nam đã thể hiện rõ tư tưởng “lấy dân làm gốc”, đáp ứng yêu cầu bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, phát triển nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, xử lý kiên quyết và triệt để mọi hành vi phạm tội. Tuy nhiên, hoạt động tố tụng hình sự nói riêng, hoạt động của các cơ quan nhà nước nói chung trong bất cứ lĩnh vực nào cũng sẽ không tránh khỏi những sai sót nhất định: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Xã hội hiện đại của chúng ta ngày càng đòi hỏi sự an toàn. Đòi hỏi đó làm phát sinh tư tưởng cho rằng mọi rủi ro đều phải được bảo hiểm, rằng mọi thiệt hại phải được bồi thường nhanh chóng và toàn bộ, rằng xã hội không chỉ phải bồi thường những thiệt hại do chính xã hội gây ra mà còn phải bồi thường những thiệt hại mà xã hội đã không ngăn ngừa được [27, tr.

Theo đó, xã hội càng hiện đại, văn minh càng đỏi hỏi tính trách nhiệm cao hơn, đầy đủ và toàn diện hơn đối với các chủ thể, trong đó có Nhà nước. Nhà nước phải là hiện thân, là mẫu hình của tính trách nhiệm toàn vẹn nhất trong xã hội. Đối với trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho người bị oan trong hoạt động TTHS thì vấn đề quan trọng phải xác định đúng đối tượng được bồi thường. Oan theo nghĩa thông thường là “bị quy cho tội mà bản thân không phạm, phải chịu sự trừng phạt mà bản thân không đáng phải chịu” [64, tr.744] hay theo Từ điển Tiếng Việt “oan” là một người “bị quy tội không đúng, phải chịu sự trừng phạt một cách sai trái, vô lý” [65, tr.

Còn dưới góc độ khoa học tố tụng hình sự, có nhận thức như sau: - Người bị oan do người có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự gây ra được bồi thường thiệt hại bao gồm: - Người bị tạm giữ mà có quyết định của cơ quan có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự hủy bỏ quyết định tạm giữ vì người đó không thực hiện hành vi vi phạm pháp luật; - Người bị tạm giam mà có quyết định của cơ quan có thẩm quyền trong hoạt động tố tụng hình sự hủy bỏ quyết định tạm giam vì người đó không thực hiện hành vi phạm tội; - Người đã chấp hành xong hoặc đang chấp hành hình phạt tù có thời hạn, tù chung thân, đã bị kết án tử hình mà có bản án, quyết định của Tòa án có thẩm quyền xác định người đó không thực hiện hành vi phạm tội; 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Người bị khởi tố, truy tố, xét xử, thi hành án ngoài các trường hợp quy định trên đây mà có bản án, quyết định của cơ quan có thẩm quyền trong tố tụng hình sự xác định người đó không thực hiện hành vi phạm tội (người bị khởi tố nhưng được tại ngoại) [60, tr. Một khái niệm cũng tương đối gần với khái niệm “oan” mà hay được nhắc tới đó là khái niệm “sai”. Theo từ điển tiếng Việt thì “sai” được hiểu là “không phù hợp với cái hoặc điều có thật, mà có khác đi”. Trong TTHS, việc giải quyết vụ án sai là trường hợp các cơ quan tiến hành tố tụng (viết tắt CQTHTT), người tiến hành tố tụng giải quyết vụ án một cách không khách quan, trái với những quy định của pháp luật.

Nói cách khác “sai” trong TTHS được hiểu là tính chất của hoạt động hoặc chất lượng giải quyết vụ án hình sự của CQTHTT, người tiến hành tố tụng không đúng với qui định của pháp luật, không đáp ứng được yêu cầu khách quan trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Hiện nay trong hệ thống pháp luật nước ta chưa có một văn bản nào xác định các tiêu chí đánh giá oan, sai trong các giai đoạn TTHS. Theo giải thích trên thì khái niệm “sai” có phạm vi rộng hơn so với khái niệm “oan”, việc làm “oan” người vô tội luôn là hệ quả của “sai”. Không phải trường hợp hành vi „sai‟ của CQTHTT đều dẫn đến việc làm “oan” người vô tội.

Tuy nhiên, việc phân biệt thế nào là “oan”, “sai” trong hoạt động TTHS là một vấn đề phức tạp cả về mặt lý luận cũng như pháp luật thực định [9]. Thực tiễn lập pháp cho thấy, pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại của các nước trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng không phân biệt hai khái niệm “oan”, “sai” mà chỉ quy định các trường hợp được bồi thường thiệt hại. Luật TNBTCNN chỉ quy định các đối tượng bị “oan” mới được yêu cầu BTTH; còn các trường hợp bị “sai” không thuộc đối tượng điều chỉnh của Luật. Có tác giả cho rằng, trường hợp công dân bị truy tố, xét xử, kết án theo một tội danh nặng hơn so 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] với tội danh trên thực tế đã phạm hoặc bị tòa án áp dụng hình phạt nặng hơn so với hình phạt mà hành vi phạm tội của họ phải thực hiện và bản án đã được tòa án cấp trên sửa theo hướng nhẹ hơn về tội danh hoặc hình phạt mà tòa án cấp dưới đã xét xử thuộc nội hàm của khái niệm “oan” trong TTHS là chưa có tính thuyết phục vì không phù hợp với thực tiễn lập pháp của các quốc gia trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng; trường hợp này cũng không nằm trong phạm vi được bồi thường thiệt hại theo quy định của Luật TNBTCNN.

Hiện nay, có nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm và phạm vi của “oan” như sau: - Thứ nhất, “oan” là trường hợp người không thực hiện hành vi phạm tội nhưng bị tạm giữ, tạm giam, bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Nội diên của khái niệm này chỉ ra rằng chỉ những người bị tạm giữ, tạm giam, bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của BLTTHS nhưng sau đó được xác định rằng họ không thực hiện hành vi phạm tội hoặc hành vi của họ không cấu thành tội phạm mới được xác định là “oan”. - Thứ hai, người bị tạm giữ oan là người hoàn toàn không có hành vi vi phạm pháp luật (bao gồm luật hình sự và các ngành luật khác: luật hành chính, lao động, dân sự, kinh tế…). Trường hợp bị tạm giam oan, thi hành án oan là người đã có hành vi có dấu hiệu tội phạm nhưng chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

- Thứ ba, người bị tạm giữ oan là người thực tế không thực hiện hành vi vi phạm pháp luật hình sự; còn các hành vi vi phạm khác như vi phạm pháp luật dân sự, kinh tế… không thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật TNBTCNN.