Chương 1: Hình tượng người anh hùng trong sử thi Êđê Chương 2: Hình tượng người anh hùng trong sử thi Mnông Chương 3: So sánh hình tượng nhân vật anh hùng trong sử thi Êđê và sử thi Mnông _ CHUONG I: HINH TƯỢNG NHÂN VAT ANH HUNG TRONG SU THI EDE 1. So lược về đặc điểm sinh hoạt xã hội và văn hoá của người Edé Edé là cộng đồng có gần 195.000 người có địa bàn cu trú tương đối tập trung ở tỉnh Đắc Lắc và miền tây hai tỉnh Khánh Hoà, Phú Yên. Ngoài ra, còn có các nhóm địa phương như Kpa, Adham, Bih, Ktul.với những tên gọi khác như Rađê, Dé, Kpa, Ktul. Người Edé làm ray là chính, riêng nhóm Bih làm ruộng nước theo lối cổ xưa có trâu dam đất thay cho việc cày xới.
Người Êđê không đi vào cải tiến những công cụ làm ray mà tập trung vào thay đôi các khâu canh tác dé giữ gìn cải tạo đất như luân canh, xen canh. Khai thác những đặc điểm khác biệt của tiêu khí hậu chăng hạn như khi phơi ray thì gặp năng, tria lúa thì có mưa.Người dân Êđê có rất nhiều hiểu biết về những biến đổi thời tiết hang năm, về đất dai, cây cỏ, muông thú. Mặc dù đó mới chi là những tri thức ở dạng kinh nghiệm dân gian. Mặt khác, ở trình độ phát triển tư duy của mình, người Êđê vẫn quan niệm rằng những thành bại của nghề nương rẫy là do thần linh, hồn lúa.
Vì vậy, song song với việc canh tác nương rẫy, người Êđê còn tiến hành các lễ nghi nông nghiệp, tìm sự trợ giúp của thần linh với ước mong về mùa màng bội thu sung túc. Canh tác nương rẫy theo kiểu luân canh đã hình thành cho người Êđê một thói quen di chuyển thường xuyên. Cũng như những dân tộc làm nương rẫy khác, từ xa xưa người Edé cư trú nửa năm ở ngoai nương, nửa năm ở trong buôn. Đến khi có thiên tai, đất đai khan hiểm, người Êđê còn di chuyên cả buôn làng đến một nơi ở mới.
Tại đây họ chặt phá cây làm nhà, đốt rừng làm nương. Chính lối canh tác đó đã khiến cho đồng bao Êđê một tập quán sinh hoạt du canh du cư, tự do, tạm bợ, tùy tiện. Ngoài trồng trọt, người Êđê còn làm những việc như săn bắt, hái lượm, đánh cá, dệt. Sống giữa thiên nhiên, núi rừng hoang dã, người Êđê từ xa xưa có nghề săn bắn, thuần phục voi.
Ngoài ra họ hái lượm, san bắt những thứ rau quả, măng nam, cá tôm, một số côn trùng ăn được. Ngoài nhu cau sinh nhai, đó còn là cách dé họ quay về với thế giới thiên nhiên thân thuộc của mình. Ngày nay, cùng với sự phát triển kinh tế của xã hội, người Êđê cũng có những thay đổi trong đời sống lao động của mình đó là việc mở rộng những ngành nghề mới. Trồng cà phê hiện được coi là một nghề quan trọng của đồng bao Êđê.
Trong số những dân tộc thiêu số ở nước ta, Êđê là dân tộc có đời song tinh thần phong phú. Trong sinh hoạt của người Êđê vẫn bảo lưu tan dư của xã hội tiền giai cấp: lấy buôn làng làm đơn vị tổ chức xã hội nhỏ nhất. Đứng đầu buôn là Khoa pin Ea, người chủ bến nước cũng là chủ buôn. Tuy vậy cùng với sự phát triển của xã hội, quyền lực của các Khoa ngày càng giảm, thường chỉ cúng bến nước và tiến hành một số nghỉ thức tâm linh khác.
Hợp thành buôn là các gia đình, đại gia đình theo chế độ mẫu hệ. Trong xã hội Êđê truyền thống dòng họ đóng vai trò hết sức quan trọng.Trong quan hệ kết hôn, người Êđê duy trì tập tục nối dây giữa chị em vợ và anh em chồng(chuê nuê), khi người chồng chết, người vợ có quyền đòi nhà chồng có một người em chồng dé nối noi. Cũng theo đó, người vợ chết người chồng có thé đòi hỏi một người em vợ dé nối nòi. Trong xã hội Êđê truyền thông, đời sống hiện thực của con người luôn gắn bó chặt chẽ với tín ngưỡng, nghỉ lễ.
Các thần linh, những lực lượng chi phối đến đời sống hiện thực của con người. Con người muốn có được sự bình yên, sản xuất và chiến đấu với các bộ lạc khác được thuận lợi phải câu xin đê tìm sự che chở của các dang siêu nhiên. Trong sinh hoạt của xã hội Êđê, các hoạt động lễ nghi tín ngưỡng chiếm vị trí hết sức quan trọng. Vai trò của những thầy cúng, thầy bói được đặc biệt đề cao.
Ngoài ra, còn phải kế đến những nghệ nhân dân gian gọi là Pôkhan (người kể Khan), Pô Mtul Ching (người sửa chiéng). Môi trường sinh hoạt hội hè vui chơi ở các dân tộc Tây Nguyên, hoà với lời ca tiếng hát, hầu như không thể thiếu được tiếng chiêng. Nhạc chiêng chiếm vị trí quan trọng xứng đáng trong sinh hoạt văn hoá tỉnh thần của nhân dân Tây Nguyên. Tiéng chiêng gắn với sinh hoạt cộng đồng của buôn làng: mừng năm mới, mừng công việc làm ăn no đủ sau một năm.Tiếng chiêng làm người ta rạo rực trước cuộc sống, tự hào vì truyền thống oanh liệt mà cha ông đã gây dựng.
Tiếng chiêng gắn với bước đi trong cuộc đời mỗi con người từ lúc sinh thành cho tới khi nằm xuống với các nghi lễ: thổi tai, bỏ mả. Tiếng chiêng bước vào văn học dân gian với những hình ảnh ví von, mỹ lệ: “Nhà Dam săn dai như một tiếng chiêng ngân” và trở thành một biéu tượng văn hoá. Có nhiều khi, chiêng lại là nguyên nhân của các cuộc giao tranh giữa các buôn làng bởi đó là một tài sản lớn, thé hiện sự giàu có, sang trọng. Tiếng chiêng là niềm kiêu hãnh vì sự giàu mạnh của buôn làng.
Người dân tộc xưa kia không lẫy vàng bạc làm thước đo cho sự giàu có mà ước tính băng chiêng ché, trâu bò. Vì còn phát triển ở trình độ tiền chữ viết, nền văn hoá của người Êđê về cơ bản vẫn là văn hoá dân gian. Kho tàng văn hoá của đồng bào nơi đây bao gồm khá nhiều thê loại như truyện thơ, ngụ ngôn và đặc biệt là những tác phẩm sử thi- khan được truyền miệng từ đời này sang đời khác như Đam Săn, Đăm Di, Xinh Nhã.Khan của người Êđê là những tác phâm văn học dân gian được các nhà nghiên cứu phát hiện sớm nhất trong số những di sản văn hoá còn lại của đồng bào dân tộc Tây Nguyên. Nhân vật anh hùng trong sử thi Edé là người tù trưởng hùng mạnh Với chủ đê chính mô tả các cuộc chiên tranh liên miên kéo dài giữa các buôn làng, bộ tộc, âm hưởng chính cua sử thi Êđê là âm hưởng ngợi ca chiến công vang đội của những người anh hùng- những người tù trưởng hùng mạnh giàu có.
Có thé kế đến những Dam Di, Khing Ju, Xing Nhã.những người tù trưởng giàu có, đẹp dé, là tập trung khát vọng của cả một cộng đồng. Đặc biệt, trong đó, Đam Săn là hình mẫu tiêu biểu nhất, kết tỉnh những đặc điểm, hình thức, phẩm chất của một người anh hùng. Ra đời trong bối cảnh xã hội đã tương đối ôn đỉnh về mặt thiết chế nhưng trong lòng nó đang nảy sinh những tư tưởng mới đi ngược lại tập tục cũ. Người tù trưởng giàu mạnh là ước mơ của cả một cộng đồng.
Đại diện cho một lớp người mới xuất hiện, trỗi dậy trong xã hội- không chịu gò theo tục, khuôn khổ, những nhân vật anh hùng luôn đi ngược lại những sắp đặt của trời của buôn làng. Đối với họ chỉ có ước muốn của bản thân duy nhất một lý tưởng, một thứ quyền lực mạnh mẽ là động cơ cho mọi hành động, mọi sự lựa chon. Ho không chịu bắt ky ai, hay bat ctr diéu gi ngăn can dù đó là ông trời. Họ tự hào vi chính sự giàu mạnh, tài năng của bản thân.
Qua hình tượng Đăm Săn, tác giả dân gian muốn nói đến một sự thay đôi trong nhận thức của con người, một khát vọng được vượt ra khỏi lề thói cũ, tập tục cũ. Người tù trưởng hùng mạnh giàu có được thê hiện qua sự trù phú, giàu có của buôn làng. Hình dung về cảnh tượng ngôi làng của Dam Săn: “Dân làng đông như đàn hươu đàn kiến.Bến nước vòi ở dưới dat đồng, ở trên dat vàng. Các chang trai di lại ngực chạm ngực, các cô gái di lại vu sát vú.
Buôn làng to lớn giàu có, buôn phía dong, làng phía tây, không có buôn làng nào băng” II Thông thường sau khi giành chiến thắng, đánh bại kẻ thù, các tù trưởng Êđê bắt tay vào chăm lo xây dựng buôn làng giàu có đẹp đẽ. Họ chia đất, làm làng mới. Trong sử thi đã có nhiều đoạn khắc hoạ cảnh buôn làng lao động sôi nôi, tươi vui, đạt tới mức độ sinh động: “Họ bắt con voi đuôi ngà dài rộng, những loại voi biết kêu và ngà chạm đất. Con voi đực họ bắc bành hoa, con voi cái thắng bành mây, con voi gái bắc bành tra.Chàng Dam Di gọi dân làng ra di.
Ho theo đường cong, đường queo, dáo mác như bông lau lách cung nỏ như nhánh cây, ống tên như trái mướp. Người đông như kiến như mối, một trăm người di trước, một nghìn người di sau. Trên cái nền của cuộc sống lao động, người anh hùng hiện lên với vai trò trung tâm, dep dé va gần gũi với bao thé hệ người nghe. Tình yêu lao động, mơ ước cuộc sống yên 6n, sung túc là khát vọng chính đáng của bất cứ một dân tộc nào trên thế giới này.
Khát vọng đó được gửi gắm qua những bản anh hùng ca, qua hình tượng những người tù trưởng giàu mạnh, tài gi01. Tài giỏi trong việc cai quản buôn làng, chỉ bảo cho nhân dân săn bắt, khai phá tự nhiên, người tù trưởng càng nổi bật hơn nữa trong các cuộc giao tranh với kẻ thù. Với tỉnh thần thượng võ của người Tây Nguyên, sức mạnh va tài thao lược chính là một phẩm chất quan trọng nhất khi đánh giá về người anh hùng. Do là nơi dé thi triển hết sức mạnh, ý chí và cả lòng can đảm của con người.
Đăm Săn bảy lần đi giành lại vợ từ tay các tù trưởng khác. Hết lần này qua lần khác, chàng luôn chiến thắng thật oanh liệt. Chiến công trong lao động của những người anh hùng là một phan quan trọng b6 sung vào với chiến công của họ ở chiến trận, làm tròn vẹn hình tượng người anh hùng trong sử thi. Bên cạnh cái hùng tráng của cuộc chiến là sự trù phú, no ấm của cuộc sống núi rừng và con người Tây Nguyên.