phần mở đầu và kết luận, nội dung đề tài tập trung vào một số vấn đề chính sau: I. Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài II. Tổ chức dạy học văn học dân gian thông qua hoạt động trải nghiệm III. Tổ chức thực hiện IV.
Thẩm định hội đồng khoa học cấp trường B. PHẦN NỘI DUNG I. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Một số khái niệm cơ bản 1.
Hoạt động học tập Hoạt động là phạm trù cơ bản của tâm lí học, là phương thức tồn tại của con người trong thế giới xung quanh. Hoạt động là quá trình cá nhân thực hiện các qan hệ giữa họ với thế giới tự nhiên, xã hội, người khác và với bản thân. Nếu đối tượng của hoạt động trong quan hệ với con người với thế giới xung quanh là thế giới đồ vật thì đó là hoạt động có đối tượng. Còn đối tượng của hoạt động là con người thì quá trình tương tác đó gọi là giao tiếp.
Dưới góc độ tâm lí học, hoạt động được hiểu là quá trình tác động quâ lại giữa con người với thế giới xung quanh để tạo ra sản phẩm cả về phía thế giới và phía con người. Hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) là một loại hình hoạt động đặc thù của xã hội loài người nhằm truyền kinh nghiệm từ thế hệ này sang thế hệ khác, được tổ chức có mục đích, nhằm hình thành, phát triển toàn diện nhân cách con người. Hoạt động học tập là quá trình hoạt động có mục đích, có ý thức, có động cơ và mang tính tự giác của người học, dưới sự hỗ trợ, hướng dẫn, cố vấn của người dạy, nhằm đạt được mục tiêu học tập. Hoạt động học tập là quá trình diễn ra hoạt động nhận thức của người học, mà tư duy chính là một yếu tố cơ bản của loại hình hoạt động này.
Trải nghiệm Theo Từ điển Tiếng Việt (Tác giả Hoàng Phê): “Trải nghiệm là trải qua, kinh qua” [3; 1020], điều này được hiểu trải nghiệm là những gì con người từng kinh qua thực tế, thực hành, từng biết, từng chịu. Theo Wikipedia, trải nghiệm là tiến trình hay là quá trình hoạt động năng động để thu thập kinh nghiệm 4 skkn Trải nghiệm mang lại cho con người kinh nghiệm phong phú bởi khi trải nghiệm ta đã trải qua con đường “thử” và “sai”. Người trải nghiệm nhiều sẽ có nhiều kiến thức kinh nghiệm sống cho bản thân, giúp con người hình thành năng lực, phẩm chất sống. Trải nghiệm có nhiều dạng khác nhau, tùy thuộc vào các tiêu chí khác nhau như phạm vi diễn ra hoạt động, đặc điểm của hoạt động hay nội dung giáo dục thông qua hoạt động.
Học thông qua trải nghiệm là cách học mà người học tham gia trải nghiệm thực tế có mục đích và suy ngẫm, chiêm nghiệm về những gì đã trải nghiệm để từ đó tăng kiến thức, phát triển các kĩ năng; là tiến trình mà người học xây dựng kiến thức và ý nghĩa của kiến thức từ trải nghiệm thực tiến. “Học là một tiến trình, khi kiến thức được tạo ra thông qua sự biến đổi, chuyển hóa của trải nghiệm” (Kolb, 1984, tr. Sáng tạo Theo Từ điển Tiếng Việt: “Sáng tạo là tạo ra những giá trị mới về vật chất hoặc tinh thần; Tìm ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị gò bó, phụ thuộc vào cái đã có” (8; 847). Như vậy, sáng tạo chính là năng lực vận dụng những kiến thức đã biết trong tình huống mới mà không bị gò bó, phụ thuộc vào cái đã có.
Sáng tạo là năng lực cần thiết với mỗi người. Đặc biệt là trong thời kì kinh tế tri thức, toàn cầu hóa như hiện nay, đòi hỏi người lao động cần phải có sức sáng tạo cao. Sáng tạo mang lại những thành quả trong lao động, sản xuất, nghiên cứu, … nhằm phục vụ và nâng cao đời sống cho con người. Sáng tạo được diễn ra ở các độ tuổi với những đặc trưng khác nhau và các cấp độ khác nhau.
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể năm 2018 cho rằng: hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục trong đó từng học sinh được trực tiếp hoạt động thực tiễn trong nhà trường hoặc xã hội dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, quâ đó phát triển tình cảm, đạo đức, các kĩ năng và tích lũy kinh nghiệm riêng của cá nhân. Ở đây, hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong chương trình giáo dục mới ở THPT. Nhóm nghiên cứu thuộc trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội đưa ra một định nghĩa khác: Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được thham gia trực tiếp vào các hoạt động khác nhau của đời sống gia đình, nhà trường cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể của hoạt động, qua đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất, nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của học sinh. Khái niệm này khẳng định vai trò định hướng, chỉ đạo, hướng dẫn của nhà giáo dục: thầy cô giáo, cha mẹ học sinh, người phụ trách, … 5 skkn 1.
Vai trò của hoạt động trải nghiệm trong dạy học Ngữ văn ở trường THPT. Hoạt động trải nghiệm trong nhà trường phổ thông nói chung và trong dạy học Ngữ văn nói riêng có vai trò vô cùng quan trọng. Chính vì thế trong chương trình giáo dục phổ thông mới, kế hoạch giáo dục bao gồm các môn học, các chuyên đề học tập và hoạt động trải nghiệm. Trong đó hoạt động trải nghiệm trong giáo dục THPT hướng tới mục đích hình thành và phát triển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị, kỹ năng sống và những năng lực chung cần có ở con người trong xã hội hiện đại.
Hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm đa dạng, phong phú, linh hoạt, mềm dẻo, mở về không gian, thời gian, quy mô, đối tượng và số lượng, … Có nhiều lực lượng tham gia chỉ đạo, tổ chức hoạt động trải nghiệm ở nhiều mức độ khác nhau (giáo viên, phụ huynh, các tổ chức trong nhà trường, các tổ chức ngoài nhà trường…). Các hoạt động trải nghiệm chủ yếu là học sinh tự hoạt động, trải nghiệm nên thông qua đó, HS được phát huy vai trò chủ động, tích cực và sáng tạo trong hoạt động học tập của mình. Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Ngữ văn là xu thế trong dạy học hiện nay bởi sẽ khơi gợi được hứng thú, niềm đam mê trong học tập; giúp các em có điều kiện bộc lộ và phát triển những sở trường, năng lực, năng khiếu riêng của bản thân. Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học Ngữ văn là một trong những hoạt động dạy học cần thiết góp phần đáp ứng mục tiêu dạy học ở cấp trung học phổ thông là hướng đến đào tạo đội ngũ nhân lực lao động tự tin, năng động, sáng tạo, có năng lực hành động, năng lực giải quyết những vấn đề phức hợp trong cuộc sống.
Đồng thời góp phần đáp ứng mục tiêu chương trình giáo dục phổ thông mới, hướng đến hình thành và phát triển 5 phẩm chất và 10 năng lực cho học sinh. Tổ chức hoạt động trải nghiệm qua môn Ngữ văn là một trong những phương pháp dạy học tích cực, qua đó nhằm khuyến khích, động viên học sinh tích cực tự tìm hiểu, nghiên cứu để giải quyết vấn đề, tìm kiếm tri thức, khơi nguồn sáng tạo, … Từ đó hình thành những phẩm chất và kĩ năng sống, phát triển năng lực chủ thể của học sinh. Dạy học thông qua trải nghiệm sẽ giúp học sinh được chủ độn tham gia vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động: từ thiết kế hoạt động đến chuẩn bị thực hiện và đánh giá kết quả hoạt động phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân. Các em được trải nghiệm, được bày tỏ quản điểm, ý tưởng, được tự đánh giá và đánh giá kết quả của bản thân, của nhóm mình và của bạn bè.
Từ đó, hình thành và phát triển cho các em những giá trị sống và các năng lực cần thiết. Hoạt động trải nghiệm trong dạy học Văn học dân gian VHDG là những sáng tác nghệ thuật ngôn từ của nhân dân lao động, ra đời từ thuở xa xưa, được phổ biến chủ yếu bầng phương thức truyền miệng. VHDG có chức năng lưu giữ và truyền lại những tri thức về tự nhiên, xã hội, khám phá cấc 6 skkn phương diện khác nhau của cuộc sống, truyền tải những bài học nhân sinh cho các thế hệ, đồng thời thể hiện quan điểm thẩm mĩ mang tính cộng đồng qua những hình tượng nghệ thuật bình dị, sinh động, đầy sức gợi. VHDG còn là nơi bộc lộ tâm tư, tình cảm, tâm sự của tầng lớp nhân dân lao động bao đời nay.
VHDG có một số tính chất nổi bật sau: tính nguyên hợp; tính tập thể, tính truyền miệng; tính diễn xướng và tính dị bản. VHDG là kho báu tinh thần của một dân tộc, chứa đựng nhiều giá trị to lớn có ý nghĩa đối với muôn đời. Những câu chuyện “ngày xửa ngày xưa” với trí tưởng tượng bay bổng diệu kì, những câu ca ngọt ngào da diết, chan chứa yêu thương, những câu nói, những mẩu chuyện đời thường sâu sắc và hóm hỉnh vẫn còn mãi với thời gian và như vẫn đang hiện hữu trong cuộc sống hôm nay. Tổ chức HĐTN trong dạy học VHDG là điều cần thiết, bởi nó phù hợp với đặc trưng của VHDG; thông qua HĐTN, HS sẽ có hứng thú đi sâu tìm hiểu các sáng tác dân gian, qua đó sẽ khám phá được vẻ đẹp, sức sống và giá trị trường tồn của một mạch ngầm “tát mãi không cạn, gọi mãi không cùng”, nơi lưu giữ trí tuệ và tâm hồn của nhân dân trong suốt chiều dài lịch sử.
Qua HĐTN, các em sẽ thêm yêu, thêm trân trọng các tác phẩm VHDG, từ đó hình thành tinh thần tự hào những giá trị truyền thống của dân tộc, hình thành tình yêu quê hương, đất nước. Bên cạnh đó, tổ chức HĐTN trong dạy học VHDG cũng sẽ góp phần bồi dưỡng và phát triển các năng lực đặc thù của môn học như năng lực đọc hiểu, năng lực sử dụng ngôn ngữ, năng lực giao tiếp, năng lực thưởng thức và đánh giá văn chương, … Từ đó, HS có thể tham gia vào các quá trình giao tiếp văn học khác và giao tiếp đời sống có hiệu quả. Qua HĐTN cũng góp phần giúp HS làm phong phú hơn vốn sống, vốn hiểu biết xã hội. Giúp các em hình thành và phát triển nhân cách, năng lực bản thân, từ đó xây dựng niềm tin vào giá trị bản thân.