Mở đầu truyện rất linh hoạt: giới thiệu sự xuất hiện của người có tài lạ nhưng thường gắn liền với những yếu tố thần kì (Bốn anh tài, Hai ông tướng đá rãi) hoặc giới thiệu về cô gái (Kén rể tài, Ba chàng thiện nghệ), yêu quái… Diễn biến truyện những biến cố bắt đầu và không ngừng xảy ra (một hoặc nhiều biến cố) nhằm thử thách để người dũng sĩ bộc lộ tài năng, ý chí và phẩm chất. Kết thúc truyện thường có hậu. Cụ thể là người dũng sĩ vượt qua mọi khó khăn, trở ngại, thử thách, có được sự ngưỡng mộ tuyệt đối của tất cả mọi người, chinh phục được người đẹp và sống hạnh phúc. Họ nhận được những phần thưởng xứng đáng.
Đặc biệt, kết cấu truyện có sự kết hợp của nhiều yếu tố thần thoại, nhiều nghi lễ cổ như: tục bắt cóc phụ nữ (Kén rể tài)… Ra đời tương đối muộn trong hệ thống truyện cổ tích thần kỳ nên kiểu truyện về người dũng sĩ tài giỏi bồi đắp nhiều yếu tố của xã hội phong kiến (tục kén rể trong Ba chàng thiện nghệ). Nhưng nhìn chung vẫn nằm trong khuôn khổ của truyện cổ tích thần kỳ vì sự xuất hiện đậm đặc của các yếu tố hoang đường và kiểu kết thúc có hậu. Kết cấu truyện phản ánh ước mơ, khát vọng chinh phục thiên nhiên cũng như những khó khăn, trở ngại trong cuộc sống, khát vọng về một xã hội công bằng của người xưa. Trình tự cốt truyện của kiểu truyện này thường tuân theo ba bước: Ra đời thần kỳ, ăn khoẻ, có sức mạnh vô địch - lần lượt trải qua thử thách một mình hay liên minh để trừ ác diệt tà làm việc nghĩa - cứu được cộng đồng, 15 đem lại sự bình yên, hạnh phúc cho cộng đồng và được đền ơn bằng cưới vợ đẹp, giàu có, làm vua quan.
Với trình tự này ta có thể thấy kiểu truyện người kỳ tài vẫn tuân thủ theo mô hình chung của truyện cổ tích thần kỳ: “nhân vật chính xuất hiện - gặp thử thách - chiến thắng thử thách - thay đổi số phận”. Các sự kiện trong truyện có sự liên kết chặt chẽ với nhau tạo nên một kết cấu hoàn chỉnh. Không chỉ mang ý nghĩa về hình thức, sự liên kết theo lôgic của cốt truyện còn có ý nghĩa về mặt nội dung, thể hiện được quan niệm thẩm mỹ của nhân dân và niềm tự hào của họ đối với những nhân vật kỳ tài. Nhân vật Nhân vật được xem là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng, hay nói một cách cụ thể hơn, nhân vật là: “hình tượng nghệ thuật về con người, là một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ.
Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống con người” [1;tr249]. Nhân vật trong truyện cổ tích là biểu hiện của tư duy phân loại. Thông thường nhân vật trong truyện được chia thành hai hướng rạch ròi: thiện - ác, lớp người dưới - lớp người trên, không có nhân vật phức tạp vừa tốt, vừa xấu. Nhân vật cổ tích là một yếu tố của cốt truyện gắn với cách cấu tạo của cốt truyện.
Từ nội hàm của khái niệm, chúng tôi soi chiếu vào thực tế tư liệu và xác định hệ thống nhân vật của kiểu truyện người kỳ tài. Nhân vật là con người, được nhận diện chủ yếu qua hành động (ăn khỏe, làm khỏe, bơi giỏi…). Bên cạnh đó đặc điểm ngoại hình nhân vật và cách thức tổ chức quan hệ giữa các tuyến nhân vật, cũng góp phần không nhỏ trong việc bộc lộ nội dung phản ánh hiện thực của kiểu truyện. Từ kết quả khảo sát, chúng tôi định dạng các kiểu nhân vật trong kiểu truyện, tỉ lệ xuất hiện và đặc điểm khái quát của hình tượng như sau: 16 1.
Nhân vật chính Nhân vật chính trong truyện cổ tích thường được biết đến với đặc điểm nguồn gốc thấp hèn (nhân vật bất hạnh) hoặc ra đời thần kỳ (nhân vật kỳ tài). Có thể thấy trong kiểu truyện người kỳ tài nhân vật chính đại đa số có nguồn gốc xuất thân thần kỳ. Mang chức năng nhân vật thiện có phẩm chất tốt đẹp, người kỳ tài là đại diện tiêu biểu cho lý tưởng đạo đức và lý tưởng thẩm mỹ của nhân dân, giúp họ thể hiện một cách sâu sắc nhất sự ngưỡng mộ với những nhân vật thần kỳ, đồng thời thể hiện một niềm tin vào cuộc sống, vào một xã hội công bằng lý tưởng. Thứ nhất, về xuất thân của nhân vật chính trong kiểu truyện này, đa số họ là những con người có nguồn gốc thần kỳ.
Họ có thể là những vị thần đầu thai xuống hạ giới như trong truyện “Anh em sinh năm - Việt”: “Bấy giờ có một vị thiên thần muốn mượn cô gái đồng trinh làm chỗ đầu thai, mới nhân lúc cô gái ra vườn vãn cảnh, hiện làm một bông hoa có năm cánh rất đẹp. Cô gái thích quá, ngắt lấy ngắm nghía hồi lâu rồi bỗng dưng bỏ vào miệng nuốt đi. Từ đó cô gái tự nhiên không chồng mà chửa”. Hay như truyện “Chín chàng trai kỳ tài - Mông”: “Một người vợ bị chồng la rầy vì đã già mà không hề chửa đẻ, một hôm buồn quá lên rừng.
Gặp tiên, tiên cho chín tấm bánh dầy dặn mỗi năm ăn một. Không ngờ đưa về ngon miệng ăn tất. Sau đó đẻ được một lúc chín đứa con trai khỏe mạnh”… Hoặc cũng có thể là những con người bình thường nhưng có sức khỏe và vóc dáng như những vị thần như trong truyện “Hai ông tướng đá rãi - Việt”: “Dưới thời nhà Lý, có một ông vua nhân một hôm đi du ngoạn về miền núi xứ Đoài, tự nhiên thấy ở sườn núi nứt ra một khe rộng, rồi từ trong đi ra hai người to lớn lạ thường, mỗi người vác trên vai một phiến đá tảng như cái bồ, coi bộ không có tý gì là mệt nhọc”… Có thể thấy dù xuất hiện dưới hình thức nào thì tài năng và sức khỏe 17 phi thường của những nhân vật kỳ tài cũng được đề cao. Họ không chỉ mang trong mình tài năng phi thường mà còn có những phẩm chất đạo đức đáng kính trọng.
Họ thường có tính cách hiền lành và thật thà, chấp nhận giúp đỡ người khác và đương đầu với mọi thử thách khó khăn để khẳng định khả năng của mình (Ba chàng thiện nghệ, Kén rể tài…). Nhân vật trong truyện cổ tích được xây dựng như những nhân vật chức năng, theo kiểu đơn tính cách và tuyệt đối hóa, đã tốt thì tốt từ đầu đến cuối. Tính cách của nhân vật kỳ tài trong kiểu truyện thực chất là sự nhấn mạnh và đề cao những phẩm chất đạo đức tốt đẹp mà nhân dân muốn hướng tới trong đời sống thực tế, đồng thời bộc lộ lý tưởng thẩm mỹ, khát vọng cải tạo xã hội của họ. Thứ hai là về đặc điểm ngoại hình của nhân vật.
Các nhân vật kỳ tài thường xuất hiện với ngoại hình to lớn, hơn người. Như trong truyện “Hai ông tướng đá rãi - Việt”: “Dưới thời nhà Lý, có một ông vua nhân một hôm đi du ngoạn về miền núi xứ Đoài, tự nhiên thấy ở sườn núi nứt ra một khe rộng, rồi từ trong đi ra hai người to lớn lạ thường…”. Truyện “Lê Như Hổ - Việt”: “Ở làng Tiên Châu bây giờ thuộc về tỉnh Hưng Yên, ngày trước có một anh học trò họ Lê. Người anh to cao, ăn khỏe như hổ, bởi thế người ta gọi là Như Hổ”.
Hay truyện “Chàng Ná - Hrê”: “Da Ná đen bóng như bồ hóng, mắt Ná to và sáng, ngực Ná nở tròn, căng như chiếc nỏ lên dây…” Có thể thấy đặc điểm ngoại hình của nhân vật chính luôn được tác giả chú tâm đến và giới thiệu ngay từ những trang đầu tiên. Từ những đặc điểm ngoại hình đặc biệt cao to vạm vỡ như vậy đã hứa hẹn cho người đọc thấy được những sức khỏe phi thường và tài năng đặc biệt của nhân vật chính. Hầu hết trong các truyện thuộc kiểu truyện người kỳ tài nhân vật đều xuất hiện với đặc điểm ngoại hình đặc biệt, thường là cao to vạm vỡ hơn người, nhưng cũng có những trường hợp nhân vật chính xuất hiện với ngoại hình nhỏ bé và mang trong mình sức khỏe phi thường: “Ngày xưa, có một chú bé, tuy bé người nhưng ăn một lúc 18 hết chín chõ xôi…” (Cẩy Khây - Tày); “Xưa có hai vợ chồng tuổi đã già, bà vợ mới có thai. Được ít lâu ông chồng chết.
Đến tháng đẻ, bà vợ sinh được một đứa con trai. Đứa bé tay chân ngắn cũn cỡn. Bà mẹ chưa biết đặt tên con là gì mới gọi luôn là thằng Lùn. Lớn lên, Lùn rất khỏe…” (Chàng Lùn - Dao)… Có thể thấy dù xuất hiện dưới ngoại hình như thế nào thì các nhân vật chính cũng được tác giả dân gian đề cao, lý tưởng hóa về sức khỏe và tài năng.
Ngoại hình được xem như một chiếc đòn bẩy để làm nổi bật nên nét tài năng hơn người của họ. Hơn thế nữa, kiểu truyện người kỳ tài gần gũi với thể loại thần thoại cho nên đặc điểm ngoại hình, diện mạo của nhân vật chính có nhiều nét của cộng đồng anh hùng trong thần thoại. Họ vẫn mang những nét tư tưởng của thần thoại: là đại diện cho sức mạnh của cộng đồng, của dân tộc vì vậy nên ngoại hình thường tương xứng với sức mạnh. Thứ ba, về hành động của nhân vật trong kiểu truyện người kỳ tài.
Với kiểu truyện này hành động chính là đặc điểm quan trọng nhất, nó là thứ để phân biệt với các kiểu truyện khác. Đi kèm với xuất thân thần kỳ những nhân vật kỳ tài còn có hành động phi thường như ăn khỏe, làm khỏe, bơi giỏi, lặn giỏi, thổi khèn giỏi, chữa bệnh giỏi…Trong truyện “Lê Như Hổ” nhân vật Lê Như Hổ xuất hiện với khả năng ăn rất khỏe: “Từ lúc Hổ biết làm văn bài, mỗi bữa cha mẹ cho ăn một nồi bảy cơm. Nhưng chỉ được nửa năm trong nhà hết veo cả gạo, phải cho anh chàng đi gửi rể”…” Hổ ngồi một mình tỳ tỳ chén hết cả một bung lớn tướng cơm”; không chỉ vậy ông còn là một người làm rất khỏe: “Anh chàng vươn vai rồi cầm dao xuống ruộng, chỉ một buổi phát luôn ba mẫu cỏ. Hổ phát nhanh đến nỗi cá chạy không kịp, chết trôi nổi đầy đồng, bắt không biết bao nhiêu mà kể”… Hay như trong truyện “Ba chàng thiện nghệ” cả ba chàng trai xuất hiện trong truyện đều có tài riêng không ai bằng: “Một người tự xưng bắn giỏi có thể bắn bất cứ một vật gì dù khó đến đâu, và dù xa bao nhiêu.