đặt vấn đề nghièn cứu trách nhiệm của con người, của mỗi nhóm xã hội trona việc tàn phá môi trường; chỉ ra rằng sự tước đoạt lợi thế sử dụng tài nguvên của nhóm này trước nhóm khác là nguyên nhân trực tiếp, nguvên nhân xã hội của sự phá hoại mòi trường. Cách tiếp cận này cũng nghiên cứu các thiết chế xã hội đế điều chinh hành vi cúa con người đôi với môi trường. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. XUNG ĐỘT MÔI TRƯỜNG: 1.
C Á C K H Á I N IỆ M VỀ XƯNG Đ Ộ T M Ô I T R Ư Ờ N G (X Đ M T '): XĐMT là một khái niệm mới bắt đầu xuất hiện vào những thập kỷ cuối của thế kỷ 20 khi nhữna vấn đề khai thác quá mức làm cạn kiệt nguồn tài nguyên môi trường, khi ngày càng nhiéu sự xung đột nhâm giành giật nguổn tài nguyên môi trường ngày càng diễn ra phổ biến hơn, quy mô ngày càne lớn hơn và tính khốc liệt ngày càng dữ dội hơn. Nhưng con người chỉ nhận diện được XĐMT khi nhiều nguồn tài nguyên môi trường đã được báo động đến lúc cạn kiệt, khi môi trường sống của con người bị đe doạ nghiêm trọng bởi thảm hoạ ô nhiễm môi trường đang diễn ra trên quv mô quốc gia, quy mô toàn cầu. Xã hội học nhận định nguyên nhân sâu xa về sự phá hoại môi trường bất nguồn từ việc tranh giành lợi thế trong việc khai thác và sử dụng nguồn lực tự nhiên, trona đó nổi lên vai trò các nhóm xã hội trong tác động phá hoại môi trường sống. Sự tranh giành lợi thế này dẫn đến hậu quả là đã khoét sâu bất bình đẳng xã hội, đối chọi lợi ích giữa các nhóm xã hội và cuối cùng là xung đột xã hội giữa các nhóm quyền lợi[24] T heo N guyễn Q uang Tuấn, 2000: XĐMT được hiểu và định nghĩa khác nhau trên thế giới.
Có tác giả định nghĩa, XĐMT là xung đột giữa quyền lợi của cộng đồng, vị trí nghề nghiệp và ưu tiên chính trị; là nhữns mâu thuẫn giữa hiện tại và tương lai; giữa bảo tồn và phát triển và kết quá của XĐMT có thè là xây dựng hoặc phá hủy phụ thuộc vào quá trình quán lý những xung đột đó (Teresita, 1993). Hoặc XĐMT là xung đột về quyền lợi giữa các nhóm xã hội khác nhau trong việc khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên môi trường. Nhóm này muốn tước đoạt lợi thế của nhóm khác trons việc đấu tranh giữa các nhóm để phân phối lại lợi thế về tài n g u y ê n (Wertheim. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com XĐMT còn liên quan đến những cuộc đấu tranh giữa các nhóm xã hội trong việc phàn phối lại các nguồn tài nguyên, phong trào đấu tranh bảo vệ môi trường sống, chống lại những tác nhân gây ô nhiễm môi trường, chốna lại 7 những nhóm xã hội đã tước đoạt lợi thế về mỏi trường trước các nhóm xã hội khác.
Mặc dù có nhiều cách phát biếu khác nhau về XĐMT, nhưng hầu hết đều thông nhất với nhau đó là xung đột về lợi ích giữa các nhóm xã hội trong khai thác và sử dụng tài nguyên và môi trường. Sự xung đột về lợi ích có thể là giữa các cộng đồng trong xã hội, giữa các quốc gia, giữa bảo tồn và phát triến mà đại diện là các nhóm khác nhau trong xã hội. Các nhà nghiên cứu thường dùng thuật ngữ XĐMT (Eĩvironmental Conílict), một số lại dùng thuật ngữ xung đột do môi trường (Environmentallv Induced Conílict), một số ít trường hợp khác lại dùng thuật ngữ tranh chấp môi trường (Environmental dispute). Bản thân từ “xune đột” (Conflict) đứns riêng rẽ bao hàm nhiều nahĩa.
đó là trạng thái đối lập hoặc thù địch, sự đấu tranh, sự mâu thuẫn, sự bất đồna, bất hoà, sự va chạm, sự không tương hợp. Do đó, phải hiểu khái niệm XĐMT theo nghĩa rộng từ sự biếu hiện xung đột ở giai đoạn tiềm ẩn trong quan điểm khai thác sử dụng tài nguyên môi trường và chia sẻ nguồn lợi đến sự phát triển xung đột ở giai đoạn cao, gay gắt hơn dẫn đến đấu tranh bằng vũ lực. XĐMT thể hiện ở nhiều cấp độ khác nhau từ giai đoạn tiềm ẩn như: sự khác nhau trong mục đích, không tương hợp trong hành động đến giai đoạn cao hơn là những màu thuẫn, bất đồng quan điểm trong khai thác sử dụng tài nguyên môi trường và chia sẻ nauồn lợi; nếu những quan điếm nàv khõns được giải quyết, nó sẽ phát triển lên mức cao hơn. gav gắt hơn dẫn đến các hành động đấu tranh như mittina, biếu tình, khiếu kiện và cao hơn là các cuộc xung đột có vũ trana làm mất ổn định chính trị và xã hội [52] 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vũ Cao Đàm, 2000, cho biết theo cách hiểu cùa xã hội học thì XĐMT là một dạng xung đột xã hội, xuất hiện như một tất yếu khách quan, và được hiếu theo một chiều cạnh rất rộng, không bị hạn chế chỉ trong những khuôn khố rát cao và thậm chí rất căng tháns như các loại hình xung đột mà chúng ta vốn quen biết, như xung đột chính trị hoặc xung đột quân sự, mặc dầu XĐMT hoàn toàn có thể dẫn tới những dạng xung đột ấy[25] Xung đột có thê diễn ra trên các mức độ hết sức khác nhau: có thê chi dừng lại ở sự dị biệt quan điếm, cuối cùng trên cơ sở tìm kiếm sự nhất trí hoặc thoả hiệp về mặt nhận thức; cũns có thế xuất hiện nhữns tranh chấp lợi ích kinh tế, có thể điều hoà bằng nhữnơ giải pháp chia sẻ lợi ích; song trong nhiều trường hợp không thế tìm kiếm được những giải pháp thoá hiệp đế chia sẻ lợi ích, mà phải dùng đến những biện pháp điều chinh bằng pháp luật.
Tuy nhiên, tất cả các mức độ xung đột này đều có thể xem là mức độ thấp. Mức độ xung đột cao được nghiên cứu trong xã hội học môi trường là những xung đột ở mức độ có thế dẫn tới những nguy cơ vể an ninh xã hội. Các nhà xã hội học môi trường gọi đó là an ninh môi trường. An ninh môi trường ngày nay thậm chí được đặt ngang tầm với an ninh chính trị và an ninh quốc gia.
Bới vì sự tranh chấp tài nguvên và xâm hại môi trường giữa các nhóm xã hội có thể mớ rộng đến quv mô quốc gia, đến sự tranh chấp quvền lực và lợi ích giữa các tập đoàn lớn trong xã hội, thậm chí có thể dẫn đến xung đột vũ trang [25] Cũng theo Vũ Cao Đàm (Lê Thanh Bình. 2000) XĐMT là vấn đề bức xúc đã và đana diễn ra rộn2 khắp trẽn phạm vi toàn thế giới, phong trào đấu tranh về sự bình đẳng trong việc sử dụng lợi thế tài nauvẻn thiên nhiên, 2 Ìữ £Ìn môi trường sống như phong trào “hoà bình xanh” đang trở thành một phona trào chính trị và thâm nhập vào đủ các loại hoạt động chính trị. XĐMT bao gồm các vẩn đề có liên quan đó là: sự tranh chấp tài nguyên, sự dịch chuyển ỏ nhiễm, sự xàm lược vé sinh thái. Xâm lược sinh thái ở đây dược hiếu là sự cướp đoạt tài nguyên thiên nhiên và ngưvẻn liệu từ các nước đang phát triến đè phục vụ cho lợi ích của các nước phát triển làm cho tình trạng tài nguvẻn thiên 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiên và mỏi trường sinh thái của các nước đang phát triến ngày càng xấu đi.
P H Â N LOẠI XĐMT: XĐMT có thê được phân loại theo nhiểu tiêu chí khác nhau. Theo Vũ Cao Đàm, 2000 có nhiều nguyên nhân dẫn đến xung đột. Căn cứ vào nhữns nguyên nhàn xung đột, trong nghièn cứu môi trường có thế tồn tại những dạng xung đột sau: - Xung đột nhận thức: đây là dạng xung đột đơn giản nhất, có cãn nguvèn từ nhận thức khác biệt nhau trong hành động của các nhóm dẫn tới phá hoại môi trường. - Xung đột mục tiêu: mục tiêu hoạt động của các nhóm dẫn đến xuna đột: người trồna rau phun thuốc trừ sâu đê đạt mục đích bảo vệ cày trồna, dẫn đến xung đột mục tiêu bảo vệ sức khoẻ của người tiêu dùng.
- Xiing đột lợi ích: xung đột lợi ích xuất hiện khi các nhóm tranh giành lợi thế sử dụng tài nguyên: xí nghiệp công nghiệp xả chất thải vào ruộng của nông dân, xâm phạm lợi ích của nòng dân - X'ung đột quyền lực: nhóm có quvền lực mạnh hơn. lấn át nhóm khác, chiếm dụng lợi thế của nhóm khác, dẫn đến ô nhiễm mòi trường. Xí nahiệp nhà nước cậy thế cùa chính quyền xâm phạm lợi ích của nông dân. Trén thực tế.
mỗi sự kiện có thể chi xuất phát từ một xung đột, song thường tổn tại một số loại và cuối cùng cái đọng lớn nhất là xung đột lợi ích [24] Lẻ Thanh Bình, 2000, đã phân loại XĐMT theo các tiêu chí: - Phún loại theo đương sự xung đột: xung đột giữa hoạt độn2 nông nghiệp và hoạt động công nghiệp, xung đột giữa Cộn2 đồng nhàn dân và các chú đẩu tư; xung đột giữa tư nhàn và nhà nước. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Phán loại theo mức độ xung đột: bao £0171 các mức độ không nghiêm trọng (ở dạng tiềm ẩn), ít nghiêm trọng, nghiêm trọng và rất nghiẽm trọng - Phán loại theo tài nguyên môi trường - nguyên nhan xung đột: như xung 7 đột do nguồn nước, thiếu nước hoặc ô nhiễm nước, xung đột do việc tranh chấp sử dụng đất [13] - Phản loại theo nguyên nhân dẩn đến xung đột: Bao gồm xung đột nhận thức, xung đột mục tiêu, xuna đột lợi ích và xung đột quvền lực. Theo Phạm Thị Bích Hà,2000, xung đột chức năng môi trường là một vấn đề cần được quan tâm: Môi trường có nhiều chức nãna thiết vếu đối với cuộc sống con naười, gồm 3 loại chức năng cơ bản sau đây: - Chức năng cung cấp cho x ã hội những tài nguyên thiết vêỉi của cuộc sống như nước, không khí. thực phẩm năng lượng và nhiều hàng hoá khác.
Một số tài nguyên có thể hồi phục được nhưng một số khác thì không thể hồi phục được hoặc khả năng rất hạn chế. Khi chúng ta khai thác sử dụng tài nguyên một cách lãng phí quá mức thì làm cho nsuồn tài nguvèn cạn kiệt, ngày càng trở nèn khan hiếm hơn. - Chức năng cưng cấp không gian sông nơi cư trú cho con người: trái đất cung cấp ngôi nhà cho loài người ngàv càng bị đe doạ bởi sự quá đông dân số.