Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ TƯ TƯỞNG BIỆN CHỨNG TRONG TRIẾT HỌC HY LẠP CỔ ĐẠI 1. CÁC ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ CHO SỰ HÌNH THÀNH NỀN TRIẾT HỌC VÀ PHÉP BIỆN CHỨNG HY LẠP CỔ ĐẠI 1. Các nền văn minh có giai cấp đầu tiên ở miền Đông Địa Trung Hải. Thần thoại, khoa học và tiền triết học Lịch sử Hy Lạp cổ đại và nền văn hóa của nó là một bộ phận không thể tách rời với lịch sử các nƣớc Cận Đông Địa Trung Hải.
Không những nguồn gốc, mà cả sự phát triển tiếp theo của văn hóa vật chất, đặc biệt là văn hóa tinh thần của nó chỉ đƣợc nhận thức đúng đắn khi tính đến nhƣng ảnh hƣởng to lớn và sự giao lƣu với các nền văn hóa Ai Cập, Babilon, Phini và các nền văn hóa Cận Đông khác. Trong các nguồn tài liệu sử học mácxít, ngƣời ta thƣờng gọi hình thá i có giai cấp đầu tiên đã xuất hiện ở đây là hình thái chiế m hữu nô lệ. Thuộc về hình thái này, trƣớc hết C.Mác kể đến “chế độ nô lệ kiểu gia trƣởng hƣớng vào việc sản xuất ra tƣ liệu sinh hoạt trực tiếp”. Chế độ xã hội có giai cấp ít bị phân hóa, sơ khai này đã tồn tại ở Sumerơ và Akađơ ở Ai Cập, Babilon và các nƣớc Cận Đông khác.
Ở các nƣớc này, việc mở mang lãnh thổ và phát triển sản xuất đều nhằm phục vụ cho các giai cấp thống trị. Mọi liên minh nhà nƣớc đều đƣợc kích thích bởi nhu cầu tƣới tiêu để canh tác nằ m ở các lƣu vực sông Tigơrơ, Eprtơ, Nin. Cơ sở kinh tế của các nhà nƣớc có giai cấp đầu tiên đó là nền nông nghiệp sử dụng công cụ bằng bạc. Mặc dù chúng ta gọi các nhà nƣớc đó là các nhà nƣớc chiếm hữu nô lệ, song lao động của ngƣời nô lệ ở đây vẫn chƣa phải là hình thức lao động cơ bản, mà lao động giữ vai trò cơ bản ở đây là lao động của các thành viên tự do về mặt hình thức sống trong nhiề u công xã nông thôn.
Còn các tầng lớp thƣợng lƣu tập hợp xung quanh ngai LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 vàng nhà vua chủ yếu sống nhờ sự bóc lột một cách trực tiếp và phi kinh tế đối với các thành viên có tự do hình thức trong những công xã nông thôn. Nền kinh tế của các nhà nƣớc phƣơng Đông cổ đại đầu tiên chủ yế u mang tính chất tự nhiên, vai trò của buôn bán là không đáng kể. Vai trò đó hoàn toàn phù hợp với tính chất bảo thủ của quan hệ kinh tế - xã hội, vớ i tình trạng thủ công nghiệp mới bắt đầu tách ra khỏi nông nghiệp, với sự phát triển chƣa đáng kể của đời sống thị thành. Tính chất bảo thủ đó thể hiện rõ nhất ở tính ổn định của công xã nông thôn tại các nƣớc phƣơng Đông cổ đại, nơi mà các công xã kiểu đó tạo thành những đơn vị sản xuất, canh tác lúa nƣớc và gắn liền với thủ công nghiệp, đã tồn tại hàng thế kỷ và thậ m chí hàng nghìn năm dƣới một hình thức ít nhiều không thay đổi.
Cho nên, sở hữu cá nhân ở các nƣớc này cũng kém phát triển. Trong điều kiện chế độ nhà nƣớc về cơ bản vẫn mang tính chất công xã, buôn bán chƣa phát triển, nền kinh tế tự nhiên ổn định, phƣơng thức cƣỡng bức và bóc lột mang tính chất phi kinh tế, thì quan hệ giữa ngƣời với ngƣời, theo C.Mác, chƣa đƣợc vật hóa ở mức độ đáng kể, nó còn mang tính chất trực tiếp, tự nhiên, không phải vật chất, mà dƣờng nhƣ là mang tính chất cá nhân. Phù hợp với cơ cấu kinh tế - xã hội của các nhà nƣớc phƣơng Đông cổ đại đó là đời sống tinh thần của họ, mà trƣớc hết là các quan niệm về thần thoại. Đó là hình thái đầu tiên, chƣa có sự phân hóa, hình thái thống nhất của ý thức xã hội, và trong điều kiện tan rã của chế độ bộ tộc nguyê n thủy và sự chuyển hóa của nó thành chế độ nhà nƣớc có giai cấp.
Dựa trên cơ sở của hình thái đó, ở nó đã xuất hiện hình thái phân hóa hơn của ý thức xã hội, nhƣ trƣờng ca, sử thi. Thần thoại xuất hiện với tƣ cách là sự phản ánh giới tự nhiên và đời sống xã hội vào ý thức của con ngƣời nguyên thủy. Nhƣng đó không phải là sự phản ánh trực tiếp về giới tự nhiên và đời sống xã hội của con ngƣờ i nguyên thủy, mà là sự nhận thức đƣợc đặc trƣng bởi các mối quan hệ mang LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 tính chất liên tƣởng - cảm tính. Sự nhận thức đó trƣớc hết đƣợc thực hiện bằng con đƣờng so sánh giữa môi trƣờng xã hội mà trực tiếp và chủ yếu là quan hệ huyết thống với các hiện tƣợng tự nhiên đầy bí ẩn.
Cần phải nhấn mạnh rằng, sự nhận biết và quan sát trực tiếp về giới tự nhiên và quan hệ huyết thống nhƣ vậy đã diễn ra không phải với một ý thức bất biến nào đó, mà với một ý thức đang biến đổi, dù là rất chậm chạp của con ngƣời cổ đại. Qua đó, lịch sử thần thoại không những phản ánh quan hệ luôn biến đổi giữa con ngƣời với tự nhiên, mà nó còn phản ánh cả những sự biến đổ i mang tính tiến bộ trong bản thân ý thức của “con ngƣời có lý tính”, trong tƣ duy mà nội dung biểu cảm của nó ngày một tích tụ thêm các yếu tố lôgíc - khái niệ m ở “con ngƣời có lý tính” đó. Tuy nhiên, trong nền văn hóa cổ đại của các nƣớc Cận Đông, bộ phậ n quan trọng cấu thành nền văn hóa đó là tri thức khoa học mà lần đầu tiên, đã xuất hiên ở chính nơi đây. Đƣơng nhiên, tri thức mà nhân loại đạt đƣợc qua thƣc tiễn nhiều nghìn nă m cũng đã tham dự vào thế giới quan thần thoại, vì thiếu tri thức thì về thực chất, không thể có một thế giới quan nào cả.
Song, việc tích lũy kinh nghiệm thực tế ở Sumerơ, Babilon và Ai Cập gắn liền với việc canh tác lúa nƣớc, với các công trình xây dựng trên hầu khắp lãnh thổ, nhƣ các đền đài lớn, các kim tự tháp khổng lồ và cùng vớ i việc đáp ứng các nhu cầu khác, đã là m cho một số môn khoa học xuất hiện và phát triển. Một tiền đề quan trọng của quá trình đó là sự xuất hiện chữ viết. Chữ viết xuất hiện đã góp phần duy trì kinh nghiệm cộng đồng và duy trì tri thức của con ngƣời một cách có hiệu quả hơn nhiều so với trí nhớ và sự truyền khẩu. Trong số các môn khoa học đó thì toán học và thiên văn học giữ một vai đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của tƣ duy con ngƣời và toàn bộ sự tiến bộ văn hóa tiếp theo.
Các môn khoa học đó mang tính chất ứng dụng, bởi các chân lý của chúng đƣợc phát hiện ra một cách thuần túy kinh nghiệm chủ nghĩa và phục vụ cho các mục đích thực tiễn trực tiếp. Tuy LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 nhiên, ở đó cũng đã có mầ m mống của môn toán học chứng minh, suy diễn - lý luận. Nhƣ vậy, có thể nói, trong nền văn hóa tinh thần của Babilon và Ai Cập đã có sự phát triển đáng kể của tƣ duy trừu tƣợng, khi mà thế giới quan thần thoại cụ thể vẫn là thế giới quan phổ biến nhất, chung nhất của các nền văn hóa đó. Nhƣng điều đó không có nghĩa là thế giới quan triết học đã xuất hiện ở đây, mặc dù theo một số tài liệu đƣợc ghi bằng chữ phƣơng Đông cổ đại đã cho thấy có những chuyển biến đáng kể trong thế giới quan thần thoại truyền thống.
Giống nhƣ toàn bộ nền văn hóa tinh thần Cận Đông cổ đại, nền vă n hóa Sumerơ - Babilon và nền văn hóa Ai Cập rút cục vẫn chƣa chín muồi cho sự xuất hiện triết học với tƣ cách một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, đặc thù. Chính các nguyên nhân mang tính ý thức hệ - xã hội đã cản trở sự xuất hiện đó. Sự xuất hiện khoa học ở các nƣớc Cận Đông đã dẫn tới việc tách lao động trí óc ra khỏi lao động chân tay và hình thành nên một lớp ngƣời đặc biệt với tƣ cách là các đại biểu của lao động trí óc. Đó là những ngƣời xuất thân từ tầng lớp tăng lữ và sau khi trở thành những ngƣời lao động trí óc, họ đã dần dần hình thành một đẳng cấp đặc biệt.
Tuy nhiên, sự nghiên cứu khoa học và việc điều hành công việc sản xuất chỉ là một dạng hoạt động, hơn nữa không phải là dạng hoạt động quan trọng nhất trong những dạng hoạt động của giới tăng lữ. Dạng hoạt động quan trọng nhất trong giới tăng lữ là thực hiện các chức năng ý thức hệ - tôn giáo, thờ cúng - các chức năng đƣợc thiết định bởi tính tất yếu phải duy trì và củng cố xã hội có giai cấp bóc lột. Trong điều kiện chế độ nhà nƣớc ngày một trở nên cồng kềnh thì lĩnh vực cái siêu nhiên, yếu tố sùng bái tôn giáo trong thế giới quan thần thoại cũng tăng lên. Việc xây dựng các kim tự tháp Ai Cập cổ đại nổi tiếng và các đền thờ ở Sumerơ - Babilon khổng lồ, vƣơn lên tận trời xanh dƣới dạng những cái tháp có thang bậc, là những minh chứng cho điều đó.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 Việc xây dựng các đền thờ thần thánh đó đã cho thấy, khi đó khoa học phải phục vụ tôn giáo. Trong các nhà nƣớc thần quyền ở phƣơng Đông cổ đại, cùng với sự ổn định đặc biệt của công xã nông thôn và các hình thức xã hội khác, cùng với sự thần thánh hóa các vị Hoàng đế và các lãnh chúa khác - những ngƣời tƣợng trƣng cho chính quyền nhà nƣớc một cách vô điều kiện, thì truyền thống có hàng nghìn năm tồn tại đã thể hiện ra nhƣ một lƣc lƣợng có quyền sai khiến và ban phát. Nó loại trừ việc hợp lý hóa thế giới quan - là cái đƣa tới chỗ làm cho triết học xuất hiện. Tuy nhiên, nội dung tiến bộ của nền văn hóa cổ đại ở các nƣớc Cậ n Đông đã không hoàn toàn biến mất khỏi kho báu tinh thần của nhân loại.
Nền văn hóa Hy Lạp cổ đại đã không thể có đƣợc nếu không khai thác nó .