Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐÓI NGHÈO VÀ CHÍNH SÁCH XÓA ĐÓI GIẢM NGHÈO 1. Khái luận chung về đói nghèo và chính sách xóa đói giảm nghèo. Một số vấn đề lý luận về đói nghèo. Trong những năm qua, vấn đề đói nghèo luôn được cả cộng đồng quốc tế quan tâm, tại hội nghị thượng đỉnh thiên niên kỷ của Liên Hợp quốc năm 2000, có 189 quốc gia thành viên tham gia đã nhất trí thông qua tuyên bố thiên niên kỷ và cam kết đạt mục tiêu thiên niên kỷ vào năm 2015 [10, tr.
Điều này thể hiện sự đồng thuận chưa từng có trong lịch sử của các nhà lãnh đạo trên thế giới về những thách thức lớn trên toàn cầu trong thế kỷ XXI cũng như cam kết chung về việc giải quyết thách thức này. Tuyên bố thiên niên kỷ và các mục tiêu phát triển thiên niên kỷ tạo ra lộ trình và tầm nhìn về một thế giới mà ở đó không còn đói nghèo, ai cũng được học hành, sức khỏe của người dân được cải thiện, môi trường được bảo vệ một cách bền vững, mọi người đều được hưởng các quyền tự do, bình đẳng và công bằng [10, tr. Từ trước đến nay có đã nhiều quan điểm khác nhau về đói nghèo, tuy nhiên, để xác định đói nghèo có thể xem xét ở nhiều góc độ khác nhau. Trước hết, về kinh tế, nhìn chung được thể hiện qua thu nhập của họ từ các công việc mà họ hoạt động để đáp ứng những nhu cầu cơ bản về: ăn, mặc, ở, y tế, giáo dục, văn hóa và các giao tiếp xã hội.
Đồng thời tương ứng với kinh tế đó là mức sống của họ trong xã hội. Vì vậy, khi xem xét hiện tượng đói nghèo ở lĩnh vực kinh tế thì những nhu cầu cơ bản, tối thiểu về đời sống vật chất cần phải được quan tâm. Các khoản tiêu dùng từ thu nhập phản ánh mức độ thỏa mãn các nhu cầu tối thiểu để xem đối tượng đói nghèo đã phải chi cho ăn uống như thế nào, chiếm tỷ lệ bao nhiêu trong cơ cấu tiêu dùng của họ. Từ đó thấy được 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thực trạng nghèo đói và độ chệnh lệch có tính chất vùng hoặc khu vực giữa các đối tượng khác nhau.
Thu nhập từ kinh tế quyết định mức sống hàng ngày của người nghèo. Mức sống bao gồm các loại chi tiêu trong đời sống hàng ngày và có liên hệ mật thiết đến chế độ dinh dưỡng, năng lượng (calo) trên đầu người trong một ngày. Chi tiêu và thu nhập luôn tồn tại cùng nhau trong hoạt động sống. Thu nhập của người nghèo nhìn chung rất thấp và không ổn định, chính vì vậy mà thiếu thốn cả về vật chất lẫn tinh thần là điều tất yếu.
Đối với người nghèo, do nguồn thu nhập ít ỏi nên hầu như phần lớn thu nhập chủ yếu được sử dụng để đáp ứng nhu cầu ăn uống thường ngày, còn nhu cầu về tinh thần thì rất ít hoặc cũng có thể không có điều kiện để đáp ứng. Chính vì thế, đói nghèo được thể hiện rõ nét khi không được đáp ứng trong các tiêu chí định tính được thể hiện ở một vài khía cạnh như nhà ở, giáo dục, chăm sóc sức khoẻ, việc làm (khả năng nắm bắt và chuyển đổi), vốn xã hội (quan hệ, thông tin…). Thứ hai, xét về góc độ văn hóa – xã hội, tình trạng hoặc mức độ đói nghèo được thể hiện rõ trong việc tiếp cận của người nghèo đối với các vấn đề văn hóa, xã hội như: y tế, giáo dục, văn hóa, thông tin, tín dụng…còn hạn chế. Sự thiếu thốn trong lĩnh vực giáo dục đã làm cho trình độ dân trí của họ có sự cách biệt đáng kể, khả năng tham gia vào các hoạt động của một xã hội hiện đại là hạn chế.
Đối với việc tiếp cận các dịch vụ y tế, vấn đề chăm sóc sức khỏe của người nghèo nhìn chung ở mức độ thấp. Đa số những người nghèo thường ít đến các bệnh viện khám chữa bệnh, vì hạn chế trong vấn đề nhận thức nên họ thường tự chữa bệnh bằng các phương pháp dân gian hoặc áp dụng một số hủ tục lạc hậu gây nên những kết quả đáng tiếc xảy ra đối với tính mạng. Sự tiếp cận đối với các hoạt động khám chữa bệnh định kỳ, tiêm chủng mở rộng, nhận thức trong việc bảo vệ sức khỏe bà mẹ và trẻ em… đều hạn chế. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đối với các vấn đề thông tin truyền thông, thông tin thời sự hàng ngày của người nghèo cập nhật còn ở mức độ thấp nên sự hiểu biết và mức độ hưởng thụ còn hạn chế.
Mức độ tiếp nhận văn hóa – thông tin, phát thanh truyền hình vẫn chưa được đáp ứng đối với các nhu cầu hàng ngày của họ, các thông tin kinh tế thị trường, tiến bộ khoa học kỹ thuật, kinh nghiệm về sản xuất giỏi…cập nhật ở mức độ yếu kém. Các vấn đề về chuyển giao khoa học – kỹ thuật và chuyển dịch cơ cấu sản xuất hầu hết đều hạn chế trong việc áp dụng. Họ vẫn giữ các hình thức canh tác truyền thồng lạc hậu, sử dụng những kỷ thuật đơn giản trong hoạt động sản xuất hàng ngày. Chính vì vậy, kết quả thu được luôn kém hiệu quả về kinh tế.
Như vậy, cần có cách nhìn nhận tổng thể về đói nghèo và xem xét các đặc trưng, tiêu chí về đói nghèo trong sự tương tác lẫn nhau mới có thể xác định chính xác sự tác động của các yếu tố khác nhau đến tình trạng đói nghèo, từ đó có chiến lược giảm nghèo thích hợp. Một số nhà khoa học, kinh tế học cũng đã đưa ra những quan điểm của mình về đói nghèo. Để có một cái nhìn tổng quan về các vấn đề của các nước đang phát triển, Robert McNamara, khi là giám đốc của Ngân hàng Thế giới, đã đưa ra khái niệm nghèo tuyệt đối. Trong đó ông cho rằng, nghèo ở mức độ tuyệt đối là sống ở ranh giới ngoài cùng của tồn tại.
Điều đó có nghĩa là thu nhập thực tế của họ không đảm bảo đủ cho họ được hưởng cái mà xã hội cho phép họ được hưởng mức tối thiểu để duy trì được tái sản xuất sức lao động. Theo quan niệm này thì nghèo tuyệt đối thường chỉ tồn tại ở các nước chậm phát triển. Như vậy, có thể hiểu rằng, nghèo tuyệt đối là tình trạng thiếu thốn những điều kiện tối thiểu để duy trì cuộc sống, tiếp cận những nhu cầu về các vấn đề dinh dưỡng, giáo dục và các dịch vụ y tế. Việc xác định đối tượng là nghèo tuyệt đối hay không phải dựa vào chuẩn nghèo của quốc gia và của thế giới.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trên mức nghèo tuyệt đối thì khái niệm nghèo tương đối được sử dụng và tồn tại ở tất cả các nước, kể cả các nước phát triển. Nghèo tương đối là một bộ phận dân cư hoặc một cá nhân có thu nhập thấp hơn thu nhập và mức sống trung bình của xã hội, do đó họ thiếu cơ hội để tạo thu nhập, thiếu tài sản để tiêu dùng, dễ bị tổn thương khi rủi ro. Nghèo tương đối có thể được xem như là việc cung cấp không đầy đủ các tiềm lực vật chất và phi vật chất cho những người thuộc về một số tầng lớp xã hội nhất định so với sự sung túc của xã hội đó. So với mức sống trung bình của một quốc gia, bộ phận dân cư có mức sống dưới mức sống trung bình được coi là nghèo khổ.
Sự chênh lệch về mức sống của các tầng lớp dân cư tạo ra nghèo tương đối. Nhìn chung các quốc gia trên thế giới đều tồn tại sự bất bình đẳng trong thu nhập và phân phối thu nhập. Dựa vào nhiều số liệu thống kê khác nhau trong một xã hội thì có thể biết được ranh giới của nghèo tương đối. Tỷ lệ nghèo tương đối của một xã hội, một đất nước có thể dao động thường xuyên và thường thì sẽ có mức chuẩn cho việc xác định nghèo tuyệt đối và nghèo tương đối.
Các ranh giới nghèo tương đối và nghèo tuyệt đối đều không có thể xác định được nếu như không có trị số tiêu chuẩn cho trước. Hiện nay, người ta còn áp dụng phương pháp xác định đói nghèo theo Tổng cục Thống kê, Ngân hàng thế giới xác định và được thực hiện trong các cuộc khảo sát mức sống dân cư. Đường đói nghèo ở mức thấp gọi là đường đói nghèo về lương thực, thực phẩm. Đây là phương pháp chung nhất mà các quốc gia cũng như các tổ chức quốc tế xác định đói nghèo là dựa vào nhu cầu chi tiêu cho nhu cầu lương thực, thực phẩm.
Đường đói nghèo về lương thực, thực phẩm được xác định theo chuẩn mà hầu hết các nước đang phát triển cũng như Tổ chức Y tế Thế giới và các cơ quan khác đã xây dựng mức Calo tối thiểu cần thiết cho mỗi thể trạng con người, là chuẩn về nhu cầu 2.100 Calo/người/ngày. Những 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người có mức chi tiêu dưới mức chi cần thiết để đạt được lượng Calo này gọi là nghèo về lương thực, thực phẩm [16, tr. Đường đói nghèo thứ hai ở mức cao hơn gọi là đường đói nghèo chung, bao gồm cả mặt hàng lương thực, thực phẩm và phi lương thực, thực phẩm. So với đường đói nghèo ở mức thấp thì đường đói nghèo chung được tính thêm các chi phí cho các mặt hàng phi lương thực, thực phẩm.
Tính cả chi phí này với đường đói nghèo về lương thực, thực phẩm ta có đường đói nghèo chung. Tuy nhiên, kinh tế càng phát triển thì tỷ lệ chi cho nhu cầu lương thực, thực phẩm ngày một giảm mà chi cho nhu cầu phi lương thực, thực phẩm ngày một tăng. Để xác định đói nghèo thì chuẩn nghèo không chỉ là cơ sở quan trọng nhất để xác định các hộ gia đình đưa vào chương trình xóa đói giảm nghèo mà còn phải phản ảnh thực chất nghèo của dân cư, giúp cho các nhà quản lý và các nhà khoa học một cái nhìn căn cơ hơn về thực chất tình trạng nghèo. Chuẩn nghèo mới phải tiến thêm một bước về nguyên tắc, đảm bảo được các yêu cầu: đảm bảo nhu cầu tối thiểu về dinh dưỡng (đủ ăn và có chất), chỗ ở, và các dịch vụ y tế, xã hội.
Có thể thấy, chuẩn nghèo là một khái niệm động, nó biến động theo không gian và thời gian. Về không gian, nó biến đổi theo trình độ phát triển kinh tế - xã hội của từng vùng và từng quốc gia.