CHƯƠNG 1 QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN VỀ NHÀ NƯỚC Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về nhà nước là một bộ phận cấu thành quan trọng trong toàn bộ học thuyết duy vật biện chứng về lịch sử, chứa đựng những nội dung hết sức phong phú. Các công trình nghiên cứu về chủ nghĩa duy vật biện chứng về lịch sử, về chủ nghĩa cộng sản khoa học, về học thuyết chính trị của chủ nghĩa Mác-Lênin, v., đều đã đề cập đến những quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về nhà nước. Trong phạm vi nghiên cứu của luận án, chúng tôi chỉ khảo sát những quan điểm cơ bản của C. Lênin và Hồ Chí Minh về nhà nước và khẳng định vai trò cơ sở l{ luận của các quan điểm ấy đối với việc chỉ đạo hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Quan điểm của C. Ăngghen về nhà nước 1. Tiếp cận và luận giải vấn đề nhà nước theo quan điểm duy vật biện chứng về lịch sử Có thể nói rằng, trong quá trình xây dựng hệ thống quan điểm duy vật biện chứng về lịch sử, việc xác định xuất phát điểm có một { nghĩa rất quan trọng đối với Mác và Ăngghen. Nhiệm vụ mà lịch sử đặt ra cho các ông không phải là sửa chữa, khắc phục những sai lầm nào đó trong các l{ thuyết về xã hội đương thời, mà là phê phán một cách triệt để và đi tới xây dựng một học thuyết mới về lịch sử.
Vì thế, việc xây dựng những quan điểm xuất phát, nền tảng có { nghĩa sống còn. Trên thực tế, khoảng thời gian từ khi Mác viết tác phẩm Phê phán triết học pháp quyền của Hêghen đến khi cùng với Ăngghen hoàn thành tác phẩm Hệ tư tưởng Đức chính là lúc mà các ông giải quyết nhiệm vụ quan trọng này. Không phải ngẫu nhiên mà sau này, chính Mác và Ăngghen đã đặc biệt nhấn mạnh đến các kết quả nghiên cứu trong giai đoạn nói trên. Chẳng hạn, Ăngghen từng chỉ rõ rằng, chính trong quá trình phê phán triết học pháp quyền của Hêghen, Mác đã đi tới quan niệm không phải nhà nước mà Hêghen mô tả là “đỉnh của toàn bộ 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngôi nhà”, mà ngược lại, “xã hội công dân” mà Hêghen vốn rất coi thường, mới là lĩnh vực mà người ta phải đi vào “để tìm ra chiếc chìa khoá để hiểu được quá trình phát triển lịch sử của loài người”[63, tr.
Bản thân Mác cũng khẳng định: Không thể lấy bản thân những quan hệ pháp quyền cũng như những hình thái nhà nước, hay lấy cái gọi là sự phát triển chung của tinh thần của con người, để giải thích những quan hệ và hình thái đó, mà trái lại, phải thấy rằng những quan hệ và hình thái đó bắt nguồn từ những điều kiện sinh hoạt vật chất, mà toàn bộ đã được Hêghen, theo cách của người Anh và người Pháp thế kỷ XVIII, gọi gộp chung lại là “xã hội công dân”, và “việc giải phẫu xã hội công dân này thì phải tìm ở trong khoa kinh tế chính trị”[62, tr. Đặc biệt, khi đề cập đến tác phẩm Những luận cương về Phơbách của Mác, Ăngghen đã nhấn mạnh rằng: “Đó là những bút k{ ghi vội vàng để còn nghiên cứu thêm, chứ tuyệt nhiên không phải để in, nhưng đó là những luận cương vô cùng qu{ giá, vì đó là văn kiện đầu tiên chứa đựng mầm mống thiên tài của một thế giới quan mới”[67, tr. Những mầm mống này sẽ được Mác và Ăngghen tiếp tục phát triển trong tác phẩm nổi tiếng Hệ tư tưởng Đức và hoàn toàn định hình với sự ra đời của tác phẩm Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản. Xuất phát điểm cho việc nghiên cứu vấn đề nhà nước đã được Mác và Ăngghen xác định một cách rõ ràng, trước hết là từ sự lật ngược quan điểm duy tâm khách quan của Hêghen.
Mác đã chỉ ra sai lầm của Hêghen, đó là: Nội dung cụ thể, tức tính quy định hiện thực, biểu hiện ra là cái có tính chất hình thức, còn tính quy định hoàn toàn trừu tượng của hình thức lại biểu hiện thành nội dung cụ thể. Thực chất của những tính quy định của nhà nước không phải ở chỗ chúng là những tính quy định của nhà nước, mà là ở chỗ dưới hình thức trừu tượng nhất của chúng, những tính quy định ấy có thể được coi là những tính quy định lôgích của siêu hình học. Trung tâm chú { ở đây không phải là triết học pháp quyền, mà là lôgích học. Công việc của triết học ở đây không phải là làm cho tư duy thể hiện ra trong những tính quy định chính trị, mà là làm cho những tính quy định chính trị hiện có tiêu tan đi, biến thành những tư tưởng trừu tượng.
Cái có { nghĩa triết học ở đây không phải là lôgích của bản thân sự việc, mà chính là sự việc của bản thân lôgích, không phải lôgích được dùng để luận chứng nhà nước, mà là nhà nước được dùng để luận chứng lôgích [57, tr. Việc lật ngược quan điểm duy tâm khách quan nói trên của Hêghen đã gợi mở hướng nghiên cứu mới về vấn đề nhà nước, đó là phải nghiên cứu “tư duy thể hiện ra trong những tính quy định chính trị”, “lôgích của bản thân sự việc”, “lôgích được dùng để luận chứng nhà nước”, v. Mác đã nói rõ hơn về hướng nghiên cứu mới này như sau: 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Sự phê phán thật sự triết học đối với chế độ nhà nước hiện đại không chỉ vạch ra mâu thuẫn của chế độ ấy, coi là những mâu thuẫn tồn tại một cách hiện thực; nó còn giải thích những mâu thuẫn ấy; nó hiểu được quá trình phát sinh và tính tất yếu của những mâu thuẫn ấy. Nó hiểu chúng theo nghĩa đặc thù của chúng.
Tuy nhiên, sự hiểu biết này không phải là ở chỗ, như Hêghen hình dung, đâu đâu cũng tìm ra những tính quy định của khái niệm lôgích, mà là ở chỗ hiểu được lôgích đặc thù của đối tượng đặc thù”[57, tr. Từ hướng nghiên cứu mới, đòi hỏi phải nghiên cứu “lôgích của bản thân sự việc”, “lôgích đặc thù của đối tượng đặc thù”, Mác và Ăngghen đã tiến thêm một bước nêu ra quan điểm có { nghĩa nền tảng trong nghiên cứu vấn đề nhà nước nói riêng, nghiên cứu đời sống xã hội nói chung. Đây chính là quan điểm duy vật biện chứng về lịch sử được sử dụng để luận giải về vấn đề nhà nước. Mác và Ăngghen chỉ ra rằng: Những cá nhân nhất định, hoạt động sản xuất theo một phương thức nhất định, đều nằm trong những quan hệ xã hội và chính trị nhất định.
Trong từng trường hợp riêng biệt một, sự quan sát theo kinh nghiệm phải vạch rõ, căn cứ vào kinh nghiệm và không hề thần bí hoá, không hề tư biện, mối liên hệ giữa cơ cấu xã hội và chính trị với sản xuất. Cơ cấu xã hội và nhà nước luôn luôn nảy sinh ra từ quá trình sinh sống của những cá nhân nhất định, không phải của những cá nhân đúng như bản thân những cá nhân ấy có thể tự hình dung hay đúng như người khác có thể hình dung, mà là của những cá nhân đúng như trong hiện thực, nghĩa là đúng như họ đang hành động, sản xuất một cách vật chất, tức là đúng như họ hành động trong những giới hạn, tiền đề và điều kiện vật chất nhất định, không phụ thuộc vào { chí của họ [58, tr. 36]; và trong sự sản xuất ra đời sống xã hội của mình, con người có những quan hệ nhất định, tất yếu, không tuz thuộc vào { muốn của họ - tức những quan hệ sản xuất, những quan hệ này phù hợp với một trình độ phát triển nhất định của các lực lượng sản xuất vật chất của họ. Toàn bộ những quan hệ sản xuất ấy họp thành cơ cấu kinh tế của xã hội, tức là cái cơ sở hiện thực, trên đó dựng lên một kiến trúc thượng tầng pháp l{ và chính trị và những hình thái { thức xã hội nhất định tương ứng với cơ sở hiện thực đó.
Phương thức sản xuất đời sống vật chất quyết định các quá trình sinh hoạt xã hội, chính trị và tinh thần nói chung [62, tr. Như vậy là, theo Mác và Ăngghen, việc nghiên cứu nhà nước với tư cách một hiện tượng xã hội không thể xuất phát từ bản thân nhà nước. Bí mật của bản chất và các tính quy định của nhà nước chỉ có thể được soi sáng khi nghiên cứu nhà nước trong quá trình phát sinh, tồn tại và phát triển của nó xuất phát từ những “cơ sở tự nhiên” và “cơ sở xã hội” của nó. Nói cách khác, nhà nước không phải là một hiện tượng tự nó, mang tính thực thể, mà chỉ là một hiện tượng phái sinh, có cơ sở khách quan bên ngoài nó.
Chính bí mật của đời sống xã hội là cơ sở khách 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan tạo nên bí mật của nhà nước, và chìa khoá để khám phá những bí mật đó chính là phải xuất phát từ những con người hiện thực và quá trình đời sống hiện thực của họ, quá trình họ sản xuất và tái sản xuất ra bản thân mình và xã hội, và đồng thời cũng sản xuất ra hàng loạt các yếu tố phái sinh khác bổ sung vào xã hội, trong đó có nhà nước. Đây chính là quan điểm duy vật biện chứng về lịch sử, là quan điểm xuất phát khi nghiên cứu vấn đề nhà nước cũng như các vấn đề khác trong đời sống xã hội. Không đứng vững trên quan điểm này thì không thể l{ giải đúng đắn mọi vấn đề thuộc về lĩnh vực nhà nước, kể cả vấn đề pháp quyền, nhà nước pháp quyền. Bản chất của nhà nước Từ việc xác định quan điểm xuất phát trong nghiên cứu về nhà nước, Mác và Ăngghen đã đi tới những quan điểm cụ thể hơn về nhà nước, trong đó có việc xác định nội hàm căn bản của khái niệm nhà nước, vạch ra tính chất, đặc trưng của nhà nước.
Điều cần nhấn mạnh trước hết là, “nhà nước” được Mác và Ăngghen hiểu theo hai lớp nghĩa: Xã hội được tổ chức theo một cách xác định và bộ máy nhà nước, hay nhà nước chính trị - biểu hiện tập trung của cách thức tổ chức xã hội ấy. Quan điểm trên đã thể hiện rõ trong tác phẩm Phê phán triết học pháp quyền của Hêghen đồng thời với việc Mác phê phán quan điểm biện chứng duy tâm của Hêghen về nhà nước. Trong tác phẩm nói trên, Mác đã chỉ ra hai lớp nghĩa của nhà nước là: 1. Tổng thể của sự tồn tại của nhân dân; và 2.