Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển nguồn lực thông tin tại TTTT-TV trường Đại học Sư phạm, Đại học Thái Nguyên Chương 2: Thực trạng công tác phát triển nguồn lực thông tin tại TTTT-TV trường Đại học Sư phạm, Đại học Thái Nguyên Chương 3: Các giải pháp tăng cường phát triển nguồn lực thông tin tại TTTT-TV trường Đại học Sư phạm, Đại học Thái Nguyên 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN PHÁT TRIỂN NGUỒN LỰC THÔNG TIN TẠI TRUNG TÂM THÔNG TIN - THƢ VIỆN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM, ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN 1. Các khái niệm liên quan đến phát triển nguồn lực thông tin 1. Khái niệm phát triển Mọi sự vật và hiện tượng của hiện thực không tồn tại trong trạng thái biến mất mà trải qua một loạt các trạng thái từ khi xuất hiện đến khi tiêu vong.
Theo Từ điển tiếng Việt, phát triển là “biến đổi hoặc làm cho biến đổi từ ít đến nhiều, hẹp đến rộng, thấp đến cao, đơn giản đến phức tạp, làm cho tốt hơn lên. Như vậy, “phát triển” là từ dùng để chỉ sự biến đổi của sự vật, hiện tượng từ trạng thái tồn tại cũ sang trạng thái tồn tại mới, đó là sự biến đổi cả về chất và lượng của sự vật, hiện tượng. Theo phạm trù triết học “phát triển” thể hiện tính chất chung của tất cả những biến đổi ấy có nghĩa là bất kỳ một sự vật, một hiện tượng, một hệ thống nào, cũng như cả thế giới nói chung không đơn giản chỉ có biến đổi mà luôn luôn chuyển sang những trạng thái mới, tức là những trạng thái trước đây chưa từng có và không bao giờ lặp lại hoàn toàn chính xác những trạng thái đó, bởi vì trạng thái của bất kỳ sự vật hay hệ thống nào cũng đều được quyết định không chỉ bởi các mối liên hệ bên trong, mà còn bởi các mối liên hệ bên ngoài. Nguồn gốc của phát triển là sự hệ thống và đấu tranh của các mặt đối lập.
Phương thức phát triển là chuyển hóa những thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất, và ngược lại theo kiểu nhảy vọt. Chiều hướng phát triển là sự vận động xoáy trôn ốc. Như vậy có thể hiểu “phát triển” là thuật ngữ dùng để khái quát những vận động theo chiều hướng tăng cả về số lượng, chất lượng trong sự hài hoà, cân đối. Khái niệm nguồn lực thông tin Thông tin là một trong những khái niệm cơ bản của một ngành khoa học chuyên nghiên cứu cách thức tổ chức, tổ chức, lưu trữ, truyền tải thông tin.
Đó chính là ngành khoa học thông tin (information science). Thông tin tồn tại và được 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sử dụng mọi lúc, mọi nơi, mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, là tin tức được lan truyền từ người này sang người khác bằng tiếng nói, chữ viết, hình ảnh hặc bằng một phương tiện nào khác. Mai Hà: “Thông tin là tổ hợp của một hay nhiều tín hiệu được xử lý và có ý nghĩa” [6]. Tiềm lực thông tin là những thông tin tiềm tàng, tiềm năng mà xã hội có được.
Trong mỗi cơ quan thông tin – thư viện, nguồn lực thông tin (NLTT) đóng một vai trò vô cùng quan trọng, tác động tới mọi hoạt động của thư viện và là cơ sở để phát triển các dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu thông tin của người dùng tin. Khái niệm nguồn lực thông tin không chỉ giới hạn ở nguồn thông tin trong các cơ quan thông tin –thư viện mà còn có các nguồn thông tin ở các nơi khác nhau không tùy thuộc vào nơi bảo quản, lưu trữ mà các thư viện có thể sử dụng dể cũng cấp cho người dùng tin. Hiện nay, khái niệm “Nguồn lực thông tin” trong tiếng Anh là “Information resources” chưa được hiểu một cách thống nhất. Nội hàm của khái niệm này có nhiều quan điểmkhác nhau.
Theo nghĩa hẹp, NLTT là một tập hợp tài liệu có hệ thống, bao gồm các xuất bản phẩm, các bản thảo, bản chép tay và các loại hình tài liệu khác (băng, đĩa từ, đĩa CD, VCD, CSDL v.) đã được lựa chọn, xử lý, tổ chức, bảo quản và được đưa ra sử dụng. NLTT là vốn tài liệu phù hợp với nhu cầu tin của nhóm người dùng tin nhất định, được tổ chức và kiểm soát để có thể truy cập và chia sẻ dễ dàng. Hiểu theo nghĩa này thì nguồn lực thông tin tương đương như vốn tài liệu trong các cơ quan TT-TV. Thông qua phương pháp chuyên gia, PGS.
Trần Thị Quý cho rằng “NLTT chính là các dạng vật chất khác nhau lưu giữ các thông tin/ tri thức của con người được tổ chức, sắp xếp lại có cấu trúc, có ý nghĩa, có nội dung mà con người có thể khai thác được chúng theo nhiều cách tiếp cận khác nhau. Nguồn lực thông tin này do một tổ chức, cá nhân nào đó kiểm soát chúng nhằm phục vụ cho lợi ích của con người”. Lê Văn Viết cho rằng " NLTT là tổ hợp các tài liệu phản ánh những kết quả nghiên cứu khoa học trong hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người” [27]. Theo đó, sự hình thành, nguyên tắc xây dựng, chức năng của VTL và 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của NLTT nhìn chung là đồng nhất.
Do đó, coi VTL của các cơ TT-TV chính là NLTT cũng là điều dễ hiểu”. Theo Pháp lệnh Thư viện “VTL thư viện là những tài liệu được sưu tầm tập hợp theo nhiều chủ đề, nội dung nhất định, được xử lý theo quy tắc, quy trình khoa học của nghiệp vụ thư viện để tổ chức phục vụ người đọc đạt được hiệu quả cao và được bảo quản” [3]. Hiểu theo nghĩa rộng, NLTT được hiểu như là tổ hợp các thông tin nhận được và tích lũy được trong quá trình phát triển khoa học và hoạt động thực tiễn của con người, để sử dụng nhiều lần trong sản xuất và quản lý xã hội. NLTT phản ánh các quá trình và hiện tượng tự nhiên được ghi nhận trong kết quả của các công trình nghiên cứu khoa học và trong các dạng tài liệu của hoạt động nhận thức và thực tiễn.
NLTT bao gồm các dữ liệu thể hiện dưới dạng văn bản, số, hình ảnh hoăc âm thanh được ghi lại trên phương tiện theo quy ước và không theo quy ước, các sưu tập, những kiến thức của con người, những kiến thức của tổ chức và ngành công nghiệp thông tin. Từ các quan điểm khác nhau về NLTT, dù tiếp cận ở những góc độ và cấp độ khác nhau nhưng những quan điểm trên đều có chung một mục tiêu là nâng cao chất lượng NLTT và đáp ứng nhu cầu người dùng tin. Có thể xem nguồn NLTT là tổ hợp các loại hình tài liệu, dữ liệu được tổ chức, bảo quản và phổ biến, nên tảng của mọi hoạt động TT-TV nhằm đáp ứng nhu cầu NDT. NLTT là tổ hợp các tài liệu phản ánh những kết quả nghiên cứu khoa học trong hoạt động nhận thức và thực tiễn của con người.
Đối với mỗi cơ quan TT-TV, nguồn lực thông in là yếu tố cấu thành nên mọi hoạt động của thư viện, là cơ cở để từ đó phát triển các dịch vụ nhằm thỏa mãn nhu cầu thông tin của người dùng tin. Trong các cơ quan TT-TV hiện nay, nguồn thông tin rất đa dạng, bao gồm tài liệu truyền thống và tài liệu hiện đại. Cùng với sự ra đời của nền kinh tế thông tin thì nguồn lực thông tin dần trở nên phổ biến trong mọi cơ quan và tổ chức, mọi quốc gia trong việc phát triển kinh tế. Đây chính là lý do để các cơ quan TT-TV xây dựng một nguồn thông tin phong phú, da dạng.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khái niệm phát triển nguồn lực thông tin Khái niệm “Phát triển nguồn lực thông tin” hiện có nhiều khái niệm khác nhau: Theo Edward Evans trong tác phẩm “Phát triển vốn tài liệu ở thư viện và trung tâm thông tin” thì cho rằng “Phát triển nguồn lực thông tin/vốn tài liệu của thư viện hay trung tâm thông tin chính là quá trình nhận biết các điểm mạnh và điểm yếu của vốn tài liệu tên cơ sở nhu cầu cầu người sử dụng và các nguồn tin từ cộng đồng để cố gắng sửa chữa những điểm yếu đang tồn tại, nếu có”. Theo Từ điển giải nghĩa thư viện học và tin học của Hiệp hội thư viện Mỹ khẳng định Phát triển NLTT là “sự phát triển bộ sưu tập của thư viện, bao gồm việc xác định và phối hợp chính sách tuyển chọn, lượng định nhu cầu của người sử dụng, những nghiên cứu về việc sử dụng sưu tập, việc đánh giá sưu tập, nhận diện các nhu cầu của sưu tập, tuyển chọn tài liệu, lập kế hoạch về việc chia sẻ tài nguyên, việc bảo quản sưu tập và việc loại bỏ tài liệu ra khỏi sưu tập”[33]. Còn theo Johnson Peggy “phát triển NLTT từ lâu đã được hiểu là tập hợp các hoạt động như lựa chọn tài liệu, đánh giá nhu cầu NDT hiện tại và NDT tiềm năng, đánh giá NLTT, quản lý ngân sách, tiếp cận, liên lạc với cộng đồng, chia sẻ NLTT.
Tập hợp này cũng bao gồm loại bỏ tài liệu không thích hợp, tạo lập kế hoạch bổ sung bền vững để có cơ sở chắc chắn phát triển NLTT” [35]. Bên cạnh đó, cũng còn những quan điểm khác về phát triển NLTT trong bối cảnh CNTT ngày càng phát triển. Để phát triển NLTT hiệu quả, đáp ứng nhu cầu NDT, Evans G. Edward và Mergaret Zarnosky Saponaro khuyến cáo “cần căn cứ vào nhu cầu NDT để bổ sung các loại hình tài liệu phù hợp”[34].
Các tác giả cũng chỉ ra rằng, các thư viện cần chú ý đến nội dung tài liệu bổ sung, tránh tình trạng quá tập trung ưu tiên vào một nội dung và lãng quên các nội dung khác mà cộng đồng có nhu cầu. Ở một góc độ tiếp cận khác, theo PGS. Nguyễn Hữu Hùng, đang tồn tại một sự khác biệt rất lớn giữa các khu vực và giữa các nước về hai tham số cơ bản là trình độ khoa học – giáo dục và khả năng với tới thông tin – tri thức, phản ánh tính không đồng đều trong quá trình phát triển nói chung và phát triển NLTT nói riêng. Từ phương diện NLTT, PGS.
Nguyễn Hữu Hùng cho rằng: “điều chính yếu 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhất là nội dung thông tin để phục vụ thiết thực cho các hoạt động phát triển nói chung và hoạt động khoa học – đào tạo nói riêng chứ không đơn thuần là mua sắm trang thiết bị, phần mềm, tạo lập website” [9].