CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ CHẾ ĐỘ VIỆN CHÍNH THỜI HEIAN 1. Khái niệm và cơ cấu cơ bản của Viện chính thời Heian 1. Các khái niệm liên quan đến chế độ Viện chính thời Heian Viện chính (院政) là một thuật ngữ được sử dụng trong nghiên cứu lịch sử Nhật Bản. Cuốn “Kojien” (広辞苑) có giải thích khái niệm Viện chính như sau: “Viện chính là hình thái chính trị mà Pháp hoàng, hay Thượng hoàng, ngự ở Viện sảnh, điều hành chính sự đất nước, được định hình dưới quyền lực có tính chuyên chính của Thượng hoàng Shirakawa” [8, tr.
Cuốn “Từ điển sử Nhật Bản” (日本史辞典) giải thích như sau: “Viện chính là hình thái chính trị mà Thiên hoàng, sau khi thoái vị, trở thành Thượng hoàng hay Pháp hoàng, điều hành công việc chính sự của đất nước ở Viện sảnh” [11, tr. Cuốn “Đại sự điển sử Nhật Bản” (日本史大事典) giải thích: “Viện chính là hình thái chính trị mà Thái Thượng Thiên hoàng (hay còn gọi là Thượng hoàng, Pháp hoàng) là người điều hành chính sự” [16, tr. Như vậy, có thể hiểu Viện chính là một thuật ngữ chỉ hình thái chính trị, trong đó Thượng hoàng (hay Thái Thượng hoàng), là người có quan hệ trực hệ với Thiên hoàng đương vị, thay mặt Thiên hoàng trực tiếp điều hành chính sự. Lịch sử thế giới đã ghi nhận không ít trường hợp người đứng đầu nhà nước trung ương tập quyền về danh nghĩa (có thể là vua, hoàng đế hay Thiên hoàng,…) nhưng không phải là người nắm thực quyền cai trị đất nước.
Tuy nhiên, phần lớn trong những trường hợp ấy, người nắm thực quyền cai trị đất nước luôn tìm cách loại bỏ quyền thống trị của người đứng đầu mang tính chất danh nghĩa hay biểu tượng để thay bằng quyền lực của mình và gia tộc mình. Những trường hợp như vậy thường là một vị quan nắm chức vụ cao nhất trong triều tìm mọi cách thao túng quyền lực và giành quyền lực về tay 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mình cũng như gia tộc mình. Lịch sử Nhật Bản cũng có không ít lần quyền lực của Thiên hoàng bị dòng họ khác nắm giữ. Chế độ Viện chính về mặt khái niệm cũng tương tự như vậy.
Thiên hoàng là người đứng đầu, nhưng không phải là người có thực quyền cai trị. Quyền lực thực tế nằm trong tay Thượng hoàng. Nhưng điểm khác biệt của chế độ này là: Thượng hoàng mặc dù nắm thực quyền nhưng không phải để bá quyền, mà là để hướng dẫn, dạy dỗ các Thiên hoàng trẻ tuổi cách trị quốc, và đến khi Thiên hoàng đủ trường thành thì sẽ trao lại quyền lực cho Thiên hoàng. Chế độ này ra đời là do các Thiên hoàng lo ngại rằng, người kế vị sau mình vì còn non trẻ sẽ dễ bị một vị quan nào đó lấn át, từ đó đánh mất quyền lực.
Nguyên nhân này xuất phát từ việc dòng họ Fujiwara trong suốt hai thế kỉ đầu thời Heian đã tiếm quyền Thiên hoàng. Chế độ Viện chính xuất hiện trong nhiều giai đoạn của lịch sử Nhật Bản, có thể kể tới như: thời Heian, thời Kamakura, nửa đầu thời Muromachi và thời Edo. Chế độ Viện chính thời Heian là thời kỳ đầu tiên của chế độ này, và trong khuôn khổ bài luận văn này, tác giả xin phép giới hạn nội dung trình bày trong thời Heian. Có nhiều quan điểm khác nhau về thời điểm bắt đầu thời kỳ này.
Các sách giáo khoa lịch sử Nhật Bản, và nhiều bộ thông sử khác, cũng như đa số học giả đều đồng tình với quan điểm cho rằng chế độ Viện chính thời Heian chính thức bắt đầu từ năm 1086, thời điểm Thiên hoàng Shirakawa nhường ngôi cho con (白河天皇, 1053 - 1129), lui về trở thành Thượng hoàng và điều hành chính sự. Tuy nhiên, một số học giả lại không đồng tình với quan điểm đó. Họ cho rằng thời điểm ra đời chế độ Viện chính phải tính từ năm 1072, khi Thiên hoàng Go-Sanjo (後三条天皇, 1034 - 1073) thoái vị với mục đích lui về làm Thượng hoàng để điều hành chính sự. Trong bài luận văn này, tác giả đồng tình với quan điểm cho rằng chế độ Viện chính về mặt ý tưởng đã 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xuất hiện từ khi Thiên hoàng Go-Sanjo thoái vị, nhưng do ông mất ngay sau đó nên phải đến thời Thiên hoàng Shirakawa, ý tưởng đó mới trở thành hiện thực.
Như vậy, chế độ Viện chính thời Heian bắt đầu từ năm 1086, kéo dài khoảng 100, trải qua 5 đời Thượng hoàng và kết thúc vào năm 1185. Trong chế độ Viện chính, Thượng hoàng ( 上 皇 ), hay Thái Thượng hoàng (太上皇) là người nắm thực quyền cai trị đất nước. Thượng hoàng hay Thái Thượng hoàng là từ dùng để chỉ Thiên hoàng sau khi thoái vị. Cơ cấu Viện chính thời Heian Về phía triều đình, Thiên hoàng là người nắm quyền cao nhất, rồi đến Quan bạch [1] (関白 ) hoặc Nhiếp chính [2] (摂政 ), cuối cùng là Thái chính quan [3] (太政官).
Còn ở Viện chính, Thượng hoàng là người nắm quyền cao nhất, dưới đó là Viện sảnh (院庁), rồi đến Viện cận thần (院近臣) và các Viện ty (院司). Viện sảnh là cơ quan quyền lực cao nhất, là nơi giải quyết các công việc đại sự của quốc gia. Nếu như dưới thời Nhiếp quan [4] của dòng họ Fujiwara, các công việc đại sự của quốc gia sẽ do các Công khanh [5] (公卿) bàn bạc, sau đó Nhiếp quan đưa ra ý kiến, từ đó Thiên hoàng sẽ hạ chiếu chỉ. Nhưng ở thời Viện chính, Viện sảnh sẽ tham khảo ý kiến của Thiên hoàng, bàn bạc và đưa ra quyết định cuối cùng.
Từ thời Thượng hoàng Shirakawa đến hết thời Thượng hoàng Toba là thời kỳ thịnh vượng nhất của Viện sảnh. Viện cận thần là những người thân tín nhất của Thượng hoàng. Dưới thời Viện chính, họ là những người giữ vị trí quan trọng nhất trong bộ máy công quyền của các Thượng hoàng. Những người này có thể đồng thời giữ những chức vụ cao trong triều đình như: Minamoto Akifusa ( 源顕房, 1037 - 1 Là người giúp đỡ các Thiên hoàng đã trưởng thành điều hành chính sự, tương đương với chức Tể tướng 2 Là người giúp đỡ các Thiên hoàng trẻ tuổi điều hành chính sự 3 Là cơ quan quyền lực cao nhất của triều đình dưới thời Nhà nước Luật lệnh 4 Tức Nhiếp chính và Quan bạch 5 Tức Đại thần 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 1094) được Thượng hoàng Shirakawa phong chức Hữu đại thần, Fujiwara Kinzane ( 藤 原 公 実 , 1053 - 1107) được Thượng hoàng Toba cử giữ chức Quyền Đại nạp ngôn… Viện ty là những người điều hành Viện sảnh.
Cũng như các Công khanh trong Thái chính quan, họ là những người tham gia bàn bạc chính sự. Văn bản do Thượng hoàng trực tiếp ban ra gọi là Viện tuyên ( 院宣 ). Các văn bản do Viện sảnh ban ra gọi là Viện sảnh hạ văn (院庁下文). Thời kỳ này, nếu cùng một nội dung mà Chiếu chỉ của Thiên hoàng và Viện sảnh hạ văn có sự khác biệt thì quyết định của Viện sảnh luôn được ưu tiên sử dụng, từ đó có thể thấy quyền lực của Viện sảnh là rất lớn, thậm chí còn cao hơn cả Thiên hoàng.
Bối cảnh ra đời chế độ Viện chính Chế độ Viện chính ra đời trong bối cảnh: quyền lực của dòng họ Fujiwara đã bị suy yếu, và dòng họ Minamoto - đại diện cho tầng lớp võ sỹ - nổi lên là một thế lực chính trị lớn và ủng hộ Thiên hoàng giành lại quyền lực. Sự suy yếu của dòng họ Fujiwara Dòng họ Fujiwara là dòng họ lớn và có thế lực nhất Nhật Bản đầu thời Heian. Ban đầu, dòng họ này đã tích cực ủng hộ và giúp đỡ các Thiên hoàng trong việc cải cách để khôi phục nhà nước Luật lệnh. Nhờ vậy mà đã có được sự tín nhiệm lớn của các Thiên hoàng, từ đó được giao giữ những trọng trách quan trọng trong triều.
Thời kỳ bành trướng quyền lực của dòng họ Fujiwara bắt đầu từ khi Fujiwara Yoshifusa (藤原良房, 801 - 872), với tư cách là ông ngoại của Thiên hoàng Seiwa (清和天皇, 850 - 880), trở thành Nhiếp chính cho Thiên hoàng, từ đó thâu tóm mọi quyền hành trong triều. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ đó về sau, người nhà Fujiwara, trong khoảng hai thế kỷ, đã thay nhau nắm giữ những chức vụ quan trọng nhất trong triều. Ngoài hai chức Nhiếp chính và Quan bạch, dòng họ này còn nắm những chức vụ trong Thái chính quan hay các cơ quan quan trọng khác của triều đình. Nhờ vậy mà mặc dù các vấn đề quốc sự đều phải được bàn bạc ở Thái chính quan, nhưng thực tế đều được giải quyết theo ý nhà Fujiwara.
Không chỉ thâu tóm triều đình, dòng họ này còn chi phối cả các Thiên hoàng bằng mối quan hệ ngoại thích. Từ thời Thiên hoàng Kanmu (桓武天皇, 737 – 806, lên ngôi năm 781) đến Thiên hoàng Go-Reizei (後冷泉天皇, 1025 - 1068, thoái vị năm 1068), trải qua hơn 300 năm với 21 đời Thiên hoàng, đa số đều là con của hoàng hậu hay phi tần là con gái nhà Fujiwara.1 dưới đây có thể thấy mối quan hệ ngoại thích thân thiết của dòng họ này với các Thiên hoàng 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com TH Kanmu F. Nobuko TH Ninmyo F. Takushi (5) TH Montoku F.
Akirakeiko TH Kookoo Công chúa (6) (9) Hanshi TH Seiwa F.Takaiko TH Uda F. Inshi (7) (10) TH Yozei F. Anshi TH Daigo han F. Onshi (8) (11) TH Suzaku TH Murakami F.
Kaishi TH Reizei F. Senshi TH Enyu (14) (15) TH Kazan TH Sanjo TH Ichijo F. Shoshi (16) (18) (17) TH Go Ichijo F. Shiki TH Go Suzaku Công chúa (19) (20) Teishi TH Go Reizei TH Go Sanjo Moshi (21) (22) TH Shirakawa (23) Sơ đồ 1.1: Mối quan hệ ngoại thích giữa dòng họ Fujiwara và Thiên hoàng 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chú thích: TH: Thiên hoàng F: Fujiwara (----) quan hệ hôn nhân (1) – (23): thứ tự nối ngôi của các Thiên hoàng Nhờ mối quan hệ ngoại thích sâu sắc như vậy, dòng họ Fujiwara thậm chí còn có thể thay thế các Thiên hoàng trưởng thành bằng các Thiên hoàng còn nhở tuổi, hay loại bỏ các Thiên hoàng chống đối để bảo vệ quyền lực.
Như vậy, từ giữa thế kỉ IX, nhờ việc xây dựng được mối quan hệ ngoại thích vững chắc với các Thiên hoàng, cộng thêm với sự yếu kém của các Thiên hoàng, dòng họ Fujiwara đã thực sự nắm quyền kiểm soát triều đình. Để bảo vệ quyền lực của mình, dòng họ Fujiwara đã không ngừng tìm cách loại bỏ các phe phái chính trị khác, cũng như những người chống đối ngay trong nội bộ gia tộc. Cũng chính điều đó đã khiến nhiều người bất mãn. Đã có rất nhiều những sự chống đối lại quyền lực của gia tộc này.