Chính sách đối ngoại của Liên bang Nga đối với ASEAN trong những năm đầu thế kỷ XXI

Luận văn thạc sĩ phân tích chính sách đối ngoại của Liên bang Nga đối với ASEAN trong những năm đầu thế kỷ XXI, nêu bật các xu hướng và tác động.

• Tác giả: Dương Tuấn Nghĩa
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Lịch
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Chính sách đối ngoại của Liên bang Nga đối với ASEAN những năm đầu thế kỷ XXI
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA NGA ĐỐI VỚI ASEAN NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI
• 1.1. Bối cảnh quốc tế đầu thế kỷ XXI
• 1.2. Khu vực Châu Á - Thái Bình Dương đầu thế kỷ XXI
• 1.2.1. Quan hệ giữa các nước lớn trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương
• 1.3. Thực trạng ASEAN thập niên đầu thế kỷ XXI
• 1.3.1. Những nhân tố thuận lợi ảnh hưởng đến chính sách đối ngoại của ASEAN
• 1.3.2. Những khó khăn và thách thức đối với ASEAN hiện nay
• 1.4. Nước Nga bước vào thế kỷ XXI
• 1.4.1. Đặc điểm, tình hình Liên bang Nga thập niên đầu thế kỷ XXI
• 1.4.2. Sự phục hưng của nước Nga dưới thời tổng thống Putin
• 2. CHƯƠNG 2: QUAN HỆ ĐỐI NGOẠI CỦA LIÊN BANG NGA VỚI ASEAN ĐẦU THẾ KỶ XXI
• 2.1. Chính sách đối ngoại của Liên bang Nga đầu thế kỷ XXI
• 2.1.1. Quan điểm mới về chính sách đối ngoại của Liên bang Nga
• 2.1.2. Liên bang Nga và định hướng tăng cường hợp tác với các nước ASEAN và Đông Á
• 2.2. ASEAN trong chính sách đối ngoại của Liên bang Nga
• 2.2.1. ASEAN trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế
• 2.2.2. Vị trí của ASEAN trong đường lối đối ngoại mới của Liên bang Nga
• 2.3. Sự triển khai chính sách đối ngoại của Nga với ASEAN trong thập niên đầu thế kỷ XXI
• 2.3.1. Quan hệ chính trị, an ninh và quân sự
• 2.3.2. Quan hệ kinh tế
• 2.3.3. Quan hệ về văn hóa - giáo dục
• 3. CHƯƠNG 3: VAI TRÒ CỦA VIỆT NAM TRONG QUAN HỆ NGA - ASEAN
• 3.1. Quan hệ truyền thống Việt Nam - Liên Xô / Liên bang Nga
• 3.2. Việt Nam trong tam giác quan hệ Nga - Việt Nam - ASEAN
• 3.2.1. Vai trò ngày càng được nâng cao của Việt Nam trong ASEAN
• 3.2.2. Lợi thế của Việt Nam với vai trò là cầu nối trong quan hệ Nga - ASEAN
• 3.3. Tác động của quan hệ Nga - ASEAN đối với Việt Nam
• 3.3.1. Tác động về chính trị - an ninh
• 3.3.2. Tác động về kinh tế
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách đối ngoại của Nga đối với ASEAN

Chính sách đối ngoại của Liên bang Nga đối với ASEAN trong những năm đầu thế kỷ XXI đã phản ánh sự chuyển mình mạnh mẽ của nước Nga sau thời kỳ Xô viết. Sự phục hồi kinh tế và chính trị của Nga đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc thiết lập mối quan hệ chặt chẽ hơn với ASEAN. Mối quan hệ này không chỉ mang tính chất kinh tế mà còn có ý nghĩa chiến lược trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu.

1.1. Bối cảnh lịch sử và chính trị của Nga và ASEAN

Sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh đã mở ra một kỷ nguyên mới cho quan hệ quốc tế. Nga, sau khi phục hồi từ khủng hoảng, đã tìm kiếm các đối tác mới, trong đó có ASEAN, nhằm tăng cường ảnh hưởng và hợp tác.

1.2. Tầm quan trọng của ASEAN trong chính sách đối ngoại của Nga

ASEAN không chỉ là một tổ chức khu vực mà còn là một đối tác chiến lược quan trọng của Nga. Việc phát triển quan hệ với ASEAN giúp Nga củng cố vị thế của mình trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.

II. Những thách thức trong chính sách đối ngoại của Nga đối với ASEAN

Chính sách đối ngoại của Nga đối với ASEAN không chỉ gặp thuận lợi mà còn đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề như sự cạnh tranh giữa các cường quốc, khủng bố và an ninh khu vực đã ảnh hưởng đến mối quan hệ này.

2.1. Cạnh tranh địa chính trị trong khu vực

Sự hiện diện của các cường quốc như Mỹ và Trung Quốc trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương đã tạo ra áp lực lớn đối với Nga trong việc duy trì và phát triển quan hệ với ASEAN.

2.2. Nguy cơ khủng bố và an ninh khu vực

Khủng bố và các vấn đề an ninh phi truyền thống đang trở thành mối đe dọa lớn đối với sự ổn định của khu vực. Nga cần hợp tác chặt chẽ với ASEAN để đối phó với những thách thức này.

III. Phương pháp và giải pháp chính trong chính sách đối ngoại của Nga

Để đối phó với những thách thức, Nga đã áp dụng nhiều phương pháp và giải pháp trong chính sách đối ngoại của mình đối với ASEAN. Những biện pháp này nhằm tăng cường hợp tác và phát triển mối quan hệ bền vững.

3.1. Tăng cường hợp tác kinh tế

Nga đã chú trọng đến việc phát triển hợp tác kinh tế với các nước ASEAN thông qua các hiệp định thương mại và đầu tư, nhằm tạo ra lợi ích chung cho cả hai bên.

3.2. Hợp tác an ninh và quốc phòng

Nga đã thúc đẩy hợp tác an ninh với ASEAN để đối phó với các mối đe dọa an ninh khu vực, bao gồm khủng bố và tội phạm xuyên quốc gia.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về quan hệ Nga ASEAN

Nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Nga đối với ASEAN đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực trong việc phát triển mối quan hệ giữa hai bên. Những kết quả này không chỉ có ý nghĩa về mặt kinh tế mà còn về mặt chính trị và an ninh.

4.1. Kết quả hợp tác kinh tế

Hợp tác kinh tế giữa Nga và ASEAN đã mang lại nhiều lợi ích cho cả hai bên, với sự gia tăng thương mại và đầu tư trong những năm qua.

4.2. Tác động đến an ninh khu vực

Sự hợp tác an ninh giữa Nga và ASEAN đã góp phần nâng cao khả năng ứng phó với các mối đe dọa an ninh, tạo ra một môi trường ổn định hơn cho khu vực.

V. Kết luận và tương lai của chính sách đối ngoại Nga ASEAN

Chính sách đối ngoại của Nga đối với ASEAN trong những năm đầu thế kỷ XXI đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Tuy nhiên, để duy trì và phát triển mối quan hệ này, Nga cần tiếp tục điều chỉnh chiến lược của mình trong bối cảnh thay đổi của khu vực và thế giới.

5.1. Triển vọng hợp tác trong tương lai

Triển vọng hợp tác giữa Nga và ASEAN trong tương lai rất khả quan, với nhiều cơ hội để phát triển mối quan hệ bền vững và hiệu quả.

5.2. Những thách thức cần vượt qua

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng Nga vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì và phát triển quan hệ với ASEAN, đặc biệt là trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị gia tăng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bước sang thế kỷ XXI, bức tranh địa chính trị toàn cầu chứng kiến sự chuyển dịch sâu sắc khi Liên bang Nga từng bước phục hồi vị thế cường quốc với diện tích hơn 17 triệu km2 trải dài qua 11 múi giờ, trong khi Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) vươn lên thành một thực thể kinh tế năng động với quy mô dân số trên 540 triệu người và tổng GDP đạt khoảng 760 tỷ USD vào năm 2005. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là sự chuyển biến mang tính bước ngoặt trong chiến lược đối ngoại của Nga: từ bỏ lập trường đơn phương hướng Tây trong thập niên 1990 để định hình chính sách đối ngoại cân bằng, đa phương hóa, trong đó khu vực Châu Á - Thái Bình Dương và đặc biệt là ASEAN trở thành hướng ưu tiên chiến lược.

Mục tiêu cụ thể của công trình là làm sáng tỏ các nhân tố tác động, phân tích nội dung và quá trình triển khai chính sách đối ngoại của Moscow đối với ASEAN trong giai đoạn 2000-2008 dưới hai nhiệm kỳ Tổng thống Vladimir Putin, đồng thời đánh giá triển vọng hợp tác cũng như vai trò cầu nối của Việt Nam trong tam giác chiến lược Nga - ASEAN - Việt Nam. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát Liên bang Nga và khu vực Đông Nam Á, với trục thời gian khảo sát thực nghiệm trọng tâm từ năm 2000 đến năm 2008 và tầm nhìn dự báo tới năm 2020.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài được lượng hóa rõ rệt qua việc làm rõ động lực thúc đẩy tốc độ tăng trưởng kim ngạch thương mại song phương, cung cấp luận cứ cho việc hoạch định chính sách ngoại giao và an ninh năng lượng, đóng góp hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả phối hợp đa phương tại Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) và Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (APEC).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng kết hợp thuyết Hiện thực mới (Neorealism) và thuyết Chủ nghĩa đa phương (Multilateralism) trong quan hệ quốc tế để giải thích hành vi đối ngoại của Nga đối với khu vực Đông Nam Á. Khung lý thuyết hiện thực mới cho phép phân tích động cơ cân bằng quyền lực của Nga trước sự bành trướng về phía Đông của khối NATO và sự trỗi dậy của các nước lớn tại Châu Á, qua đó khẳng định lợi ích quốc gia - dân tộc là thước đo tối cao trong mọi quyết sách đối ngoại. Song song đó, lý thuyết chủ nghĩa đa phương và liên kết khu vực giúp nhận diện vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc an ninh khu vực và lý giải sự tham gia tích cực của Nga vào các cơ chế thể chế tại Châu Á - Thái Bình Dương.

Mô hình nghiên cứu thiết lập mối liên hệ hữu cơ giữa ba biến số: môi trường quốc tế - khu vực (biến độc lập), thực lực nội tại của nước Nga (biến can thiệp) và sự chuyển hướng chính sách đối ngoại đối với ASEAN (biến phụ thuộc). Luận văn định nghĩa và thao tác hóa các khái niệm cốt lõi:

• Chính sách đối ngoại đa phương và cân bằng: Chiến lược không thiên lệch về bất kỳ trục quan hệ đơn lẻ nào, kết hợp hài hòa giữa các hướng Tây, Đông và Nam nhằm tối đa hóa lợi ích chiến lược.
• Đối tác đối thoại toàn diện: Mối quan hệ hợp tác đa lĩnh vực dựa trên các cam kết pháp lý chính thức và cơ chế tham vấn định kỳ.
• Cộng đồng ASEAN: Mô hình liên kết khu vực gồm ba trụ cột an ninh (ASC), kinh tế (AEC) và văn hóa - xã hội (ASCC).
• Vị thế địa chiến lược: Giá trị không gian lãnh thổ và các tuyến hàng hải huyết mạch đối với an ninh quốc phòng và giao thương quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu được thu thập từ hệ thống 91 tài liệu chuyên khảo, báo cáo thường niên của Ngân hàng Trung ương Liên bang Nga giai đoạn 1997-2006, các văn kiện chính thức của Ban Thư ký ASEAN, các hiệp định song phương và văn bản quy phạm ngoại giao quốc tế. Cỡ mẫu tài liệu bao gồm toàn bộ 15 văn kiện ngoại giao cấp cao giữa Nga và ASEAN ký kết trong giai đoạn 1991-2008, kết hợp chuỗi dữ liệu thống kê thương mại, đầu tư FDI và dự trữ ngoại hối trong 10 năm.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling) được áp dụng nhằm chọn lọc các dữ liệu có tính xác thực cao từ các cơ quan nhà nước, tổ chức quốc tế uy tín và công trình nghiên cứu của các học giả đầu ngành. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm đảm bảo độ tin cậy tuyệt đối cho các phân tích chính trị và lượng hóa chính xác các biến động kinh tế đối ngoại.

Luận văn sử dụng phối hợp phương pháp lịch sử, phương pháp thống kê so sánh và phương pháp phân tích cấu trúc - chức năng. Phương pháp lịch sử tái hiện quá trình phát triển chính sách theo tiến trình thời gian từ năm 1991 đến 2008; phương pháp thống kê so sánh giúp đối chiếu tương quan trao đổi thương mại giữa ASEAN với Nga so với các đối tác lớn như Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc; trong khi phân tích cấu trúc - chức năng làm rõ vị trí của từng cơ chế đối thoại. Toàn bộ quá trình nghiên cứu và tổng hợp dữ liệu được thực hiện trong thời gian 24 tháng từ năm 2008 đến năm 2010.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, chính sách đối ngoại của Nga đã thực hiện cuộc chuyển hướng căn bản từ mô hình hướng Tây thụ động sang chiến lược cân bằng Á - Âu thực dụng. Sự phục hưng kinh tế trong giai đoạn 2001-2004 với tốc độ tăng trưởng GDP bình quân 6,7%/năm, đạt đỉnh 8,1% vào năm 2007 và dự trữ ngoại hối - vàng tiệm cận mức 500 tỷ USD đã tạo nền tảng vững chắc để Moscow xác lập lại ảnh hưởng cường quốc tại Đông Nam Á.

Thứ hai, thể chế hóa quan hệ Nga - ASEAN đạt được những bước tiến mang tính lịch sử. Từ tư cách đối tác tư vấn năm 1991, Nga trở thành đối tác đối thoại đầy đủ vào tháng 7/1996, chính thức tham gia Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác Đông Nam Á (TAC) năm 2004 và tổ chức thành công Hội nghị Thượng đỉnh Nga - ASEAN lần thứ nhất tại Kuala Lumpur vào tháng 12/2005. Hai bên đã ký kết Hiệp định Hợp tác Kinh tế và Phát triển giai đoạn 2005-2015 cùng Chương trình Hành động Toàn diện.

Thứ ba, tồn tại sự bất đối xứng lớn giữa quan hệ chính trị - an ninh và hợp tác kinh tế - thương mại. Trong khi quan hệ đối ngoại chính trị diễn ra rất nồng ấm, kim ngạch thương mại hai chiều giữa Nga và ASEAN vẫn ở mức khiêm tốn, chiếm chưa đầy 1,5% tổng giá trị ngoại thương của ASEAN. So sánh với các đối tác lớn năm 2005, kim ngạch thương mại của ASEAN với Nhật Bản đạt 176,66 tỷ USD, EU-25 đạt 169,87 tỷ USD, Trung Quốc đạt 159,44 tỷ USD và Mỹ đạt 146,52 tỷ USD, cho thấy tiềm năng hợp tác kinh tế giữa Nga và khối ASEAN vẫn chưa được khai thác tương xứng.

Thứ tư, Việt Nam khẳng định vai trò là mắt xích chiến lược và cầu nối trung tâm trong cấu trúc quan hệ Nga - ASEAN. Kế thừa quan hệ hữu nghị truyền thống với Liên Xô trước đây, Việt Nam trở thành đối tác chiến lược hàng đầu của Nga tại khu vực, sở hữu vị trí địa lý đắc địa với các hải cảng trọng yếu như Cam Ranh và Vân Phong án ngữ tuyến giao thương hàng hải huyết mạch từ vùng Viễn Đông của Nga qua Biển Đông ra Ấn Độ Dương.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những thành tựu trên xuất phát từ sự phục hồi thực lực quốc gia của Nga dưới sự điều hành quyết liệt của Tổng thống Vladimir Putin, kết hợp với lợi thế từ cơn sốt giá năng lượng toàn cầu khi dầu mỏ tăng từ 20 USD/thùng năm 2000 lên đỉnh điểm trên 140 USD/thùng năm 2008. Thu nhập từ năng lượng đóng góp tới 50% ngân sách liên bang, tạo đòn bẩy cho các tập đoàn nhà nước vươn ra thị trường Châu Á.

Khi đối chiếu với các công trình nghiên cứu cùng thời kỳ, kết quả của luận văn mở rộng và đào sâu hơn các luận điểm về tính đa phương trong chính sách đối ngoại. So với quan điểm đánh giá Nga chưa thực sự xem trọng Đông Nam Á, luận văn chứng minh Đông Nam Á là bộ phận không thể tách rời trong kế hoạch phát triển vùng Siberia và Viễn Đông nhằm cân bằng lại ảnh hưởng của các cường quốc khác tại khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.

Các phát hiện nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ đường thể hiện tương quan tăng trưởng GDP của Nga giai đoạn 1997-2006 từ 1,3% lên 8,1%, bảng phân tích cơ cấu kim ngạch thương mại dịch vụ giữa Nga và các nước ASEAN giai đoạn 2002-2005, cùng biểu đồ tròn minh họa thị phần thương mại của ASEAN với các đối tác quốc tế năm 2005.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đẩy nhanh tiến trình đàm phán và ký kết các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) song phương và đa phương.

• Động từ hành động: Thiết lập, đàm phán và hoàn tất khung pháp lý thuế quan ưu đãi.
• Chỉ số mục tiêu: Nâng kim ngạch thương mại hai chiều Nga - ASEAN đạt ngưỡng 10 tỷ USD và gia tăng dòng vốn đầu tư trực tiếp (FDI) thêm 25% mỗi năm.
• Mốc thời gian: Giai đoạn triển khai 2011-2015.
• Chủ thể thực hiện: Bộ Phát triển Kinh tế Liên bang Nga phối hợp cùng Ban Thư ký ASEAN và Bộ Công Thương các nước thành viên.

Thứ hai, nâng cấp cơ chế hợp tác an ninh hàng hải và đối thoại an ninh năng lượng.

• Động từ hành động: Thể chế hóa các kênh tham vấn định kỳ và tăng cường tuần tra phối hợp bảo đảm an ninh hàng hải.
• Chỉ số mục tiêu: Tổ chức tối thiểu 2 diễn đàn an ninh năng lượng thường niên và thiết lập đường dây nóng ứng phó sự cố hàng hải dọc tuyến Viễn Đông - Biển Đông - Malacca.
• Mốc thời gian: Hoàn thành xây dựng quy chế trước quý IV năm 2013.
• Chủ thể thực hiện: Hội đồng An ninh Quốc gia Liên bang Nga, Ủy ban An ninh ASEAN và Diễn đàn Khu vực ARF.

Thứ ba, phát huy tối đa vai trò cầu nối ngoại giao và kinh tế của Việt Nam trong tam giác phát triển Nga - Việt Nam - ASEAN.

• Động từ hành động: Xây dựng trung tâm điều phối thương mại và nâng cấp liên doanh dầu khí Vietsovpetro thành mô hình hợp tác năng lượng kiểu mẫu cho toàn khối ASEAN.
• Chỉ số mục tiêu: Tăng tỷ trọng hàng hóa xuất nhập khẩu của Nga quá cảnh qua các cảng biển Việt Nam lên 30%.
• Mốc thời gian: Bắt đầu triển khai từ năm 2012 và định kỳ đánh giá 3 năm một lần.
• Chủ thể thực hiện: Chính phủ Việt Nam, Bộ Ngoại giao hai nước và các tập đoàn kinh tế năng lượng liên quan.

Thứ tư, thành lập Quỹ Hợp tác Khoa học - Công nghệ và Đào tạo Nguồn nhân lực Nga - ASEAN.

• Động từ hành động: Kích hoạt nguồn vốn tài trợ nghiên cứu và mở rộng các chương trình học bổng chuyên ngành kỹ thuật cao, hạt nhân dân sự và công nghệ hàng không vũ trụ.
• Chỉ số mục tiêu: Huy động nguồn quỹ ban đầu khoảng 50 triệu USD và cấp 500 suất học bổng sau đại học mỗi năm.
• Mốc thời gian: Giai đoạn 2011-2016.
• Chủ thể thực hiện: Ủy ban Hợp tác Khoa học và Công nghệ Nga - ASEAN (ARCSTC) và các trường đại học trọng điểm hai bên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Các nhà hoạch định chính sách đối ngoại, cán bộ ngoại giao và chuyên viên nghiên cứu chiến lược tại Bộ Ngoại giao, Ban Đối ngoại Trung ương và các cơ quan đại diện ngoại giao của Việt Nam tại nước ngoài. Luận văn cung cấp luận cứ thực tiễn sâu sắc để xây dựng chiến lược đối ngoại đa phương hóa, tối ưu hóa lợi thế cầu nối của Việt Nam với 10 quốc gia thành viên ASEAN và Liên bang Nga.

Nhóm 2: Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học thuộc các ngành Quan hệ quốc tế, Quốc tế học, Chính trị học và Kinh tế đối ngoại. Công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp tiếp cận đa chiều, ứng dụng lý thuyết Hiện thực mới và cấu trúc hóa dữ liệu trong nghiên cứu chính sách đối ngoại của các cường quốc.

Nhóm 3: Các tập đoàn kinh tế, doanh nghiệp xuất nhập khẩu, logistics và các công ty năng lượng hoạt động trên thị trường Nga và Đông Nam Á. Nội dung luận văn giúp doanh nghiệp nhận diện rõ khung khổ pháp lý, rào cản thuế quan và tiềm năng khai thác tuyến vận tải biển qua 11 múi giờ từ Viễn Đông xuống Đông Nam Á.

Nhóm 4: Các tổ chức tư vấn phân tích rủi ro địa chính trị và viện nghiên cứu chiến lược quốc tế. Dữ liệu và mô hình phân tích trong luận văn hỗ trợ đắc lực cho việc dự báo xu hướng tương tác giữa các nước lớn tại Châu Á - Thái Bình Dương và đánh giá tác động đối với an ninh khu vực.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao Liên bang Nga lại chuyển hướng chiến lược đối ngoại sang ASEAN từ đầu thế kỷ XXI?

Nga nhận thức rõ hạn chế của chính sách hướng Tây sau khủng hoảng kinh tế thập niên 1990 và áp lực từ sự mở rộng của NATO. Việc hướng sang ASEAN với hơn 540 triệu dân giúp Nga đa phương hóa quan hệ, tìm kiếm thị trường tiêu thụ năng lượng, vũ khí và khai thác tiềm năng vùng Viễn Đông rộng lớn.

2. Sự kiện nào đánh dấu bước ngoặt lớn nhất trong quan hệ ngoại giao Nga - ASEAN giai đoạn 2000-2008?

Đó là Hội nghị Cấp cao Nga - ASEAN lần thứ nhất diễn ra tại Kuala Lumpur vào tháng 12/2005. Tại đây, hai bên đã ký Tuyên bố chung về Đối tác Toàn diện và Tiến bộ cùng Hiệp định Hợp tác Kinh tế và Phát triển giai đoạn 2005-2015, tạo khung khổ pháp lý vững chắc cho quan hệ song phương.

3. Nguyên nhân chủ yếu khiến hợp tác kinh tế Nga - ASEAN chưa tương xứng với tiềm năng là gì?

Nguyên nhân cốt lõi là nền kinh tế Nga chủ yếu xuất khẩu dầu khí và công nghệ quân sự, thiếu đa dạng hóa hàng tiêu dùng. Năm 2005, thương mại ASEAN - Trung Quốc đạt 159,44 tỷ USD thì Nga chỉ chiếm thị phần khiêm tốn do rào cản thanh toán ngân hàng và khoảng cách logistics giữa hai khu vực.

4. Việt Nam có những lợi thế đặc thù nào để làm cầu nối giữa Nga và khối ASEAN?

Việt Nam có mối quan hệ hữu nghị truyền thống lâu đời với Liên Xô và Nga, đồng thời là thành viên tích cực của ASEAN từ năm 1995. Hệ thống cảng biển chiến lược như Cam Ranh cùng hiệp định đối tác chiến lược tạo bàn đạp vững chắc giúp kết nối hàng hóa và ngoại giao Nga vào toàn khối 10 nước.

5. Chính sách đối ngoại của Tổng thống Vladimir Putin khác biệt căn bản thế nào so với thời kỳ Boris Yeltsin?

Dưới thời Boris Yeltsin, Nga phụ thuộc vào phương Tây và áp dụng liệu pháp sốc gây suy thoái kinh tế. Ngược lại, Tổng thống Vladimir Putin xây dựng nền ngoại giao thực dụng, độc lập, đa phương hóa, củng cố quyền lực nhà nước trung ương và tận dụng năng lượng để đưa GDP tăng trưởng bình quân 6,7%/năm.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện quá trình chuyển đổi chiến lược đối ngoại của Liên bang Nga từ đơn cực hướng Tây sang đa phương cân bằng, khẳng định Đông Nam Á là địa bàn chiến lược ưu tiên.
• Khẳng định mối quan hệ tương hỗ chặt chẽ giữa sự phục hưng kinh tế trong nước của Nga với GDP tăng trưởng bình quân trên 6%/năm và mức độ gia tăng ảnh hưởng ngoại giao tại Châu Á - Thái Bình Dương.
• Đánh giá khách quan các cột mốc thể chế hóa quan hệ Nga - ASEAN từ cấp độ đối tác tư vấn năm 1991 đến đối tác đối thoại toàn diện thông qua Hội nghị Thượng đỉnh năm 2005.
• Chỉ rõ nút thắt bất đối xứng giữa quan hệ ngoại giao chính trị nồng ấm và kim ngạch thương mại còn khiêm tốn, đề ra các giải pháp mở rộng sang lĩnh vực năng lượng và công nghệ cao.
• Khẳng định và đề xuất mô hình tam giác chiến lược Nga - Việt Nam - ASEAN nhằm tối ưu hóa lợi ích quốc gia và duy trì ổn định khu vực.

Đóng góp chính của luận văn là cung cấp khung phân tích thực chứng và hệ thống dữ liệu toàn diện về chính sách đối ngoại của Nga giai đoạn 2000-2008, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu chuyên sâu về quan hệ quốc tế tại Việt Nam.

Kế hoạch hành động trong giai đoạn tiếp theo cần tập trung đẩy mạnh ký kết các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, mở rộng cơ chế tham vấn an ninh đa phương và triển khai các dự án liên doanh công nghệ trước năm 2020.

Hãy khai thác và ứng dụng ngay các phát hiện chuyên sâu cùng khung phân tích chiến lược từ luận văn thạc sĩ này để nâng cao hiệu quả nghiên cứu học thuật và hoạch định chính sách đối ngoại thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài, ý nghĩa khoa học và thực tiễn: Trải qua gần chục năm của chế độ ―hậu Xô viết‖ đầy khó khăn và loạn lạc dưới thời của tổng thống Boris Yeltsin, một nước Nga mới vào đầu thế kỷ XXI đã và đang trên con đường hồi phục và chờ đợi sự bùng nổ giấc mộng cường quốc. ―Tự mình vượt qua‖ là từ chủ đề trong bước nhảy vọt mà nước Nga đang thực hiện. Từ năm 2000, khi kinh tế nền kinh tế Nga bắt đầu được khôi phục và tăng trưởng cho đến nay, quá trình vận hành của nền kinh tế Nga tương đối tốt, với nhu cầu đầu tư và tiêu dùng trong nước tăng cao, tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) nhiều năm liên tục đạt 6% đến 7%, các khoản nợ nước ngoài bắt đầu giảm mạnh, tài chính bắt đầu có tích lũy, tình hình suy thoái kinh tế không những đã thay đổi hoàn toàn mà nước Nga đã quay trở lại hàng ngũ 10 nền kinh tế hàng đầu thế giới.

Năm 2007 là năm mà nước Nga hậu Xô Viết có quá trình phát triển kinh tế thuận lợi và mạnh mẽ nhất, mức tăng trưởng kinh tế đạt mức kỷ lục 8.1%, dự trữ ngoại hối và vàng của Nga đạt gần 500 tỷ USD. Tháng 7 năm 2007, trong báo cáo ―phương hướng phát triển lâu dài nền kinh tế xã hội quốc gia‖ do Bộ thương mại và phát triển kinh tế Nga công bố đã đưa ra mục tiêu đến năm 2020 là đưa nước Nga vươn lên trở thành một trong năm cường quốc kinh tế thế giới, với GDP bình quân trên đầu người đạt 30.000 USD, đứng vào hàng ngũ những quốc gia có nền kinh tế phát triển nhất thế giới. 1 Từ năm 1996, Nga đã trở thành đối tác đối thoại đầy đủ của ASEAN, ––––––––––––– 1. 254 - 255] -6- LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] và từ đó đến nay, quan hệ nhiều mặt giữa hai bên đã không ngừng được nâng lên.

Nhiều hiệp định và tuyên bố chung đã được hai bên ký kết , nổi bật là Hội nghị thượng đỉnh lần đầu tiên giữa Nga và ASEAN diễn ra tại Kuala Lumpur - Malaysia, năm 2005. Là một quốc gia có lãnh thổ trài dài trên hai Châu lục Âu - Á, Nga ngày càng nhận thức được những lợi thế và bất lợi về địa chính trị của mình. Nước Nga sẽ chỉ có thể thành công trong quá trình trở lại vai trò cường quốc khu vực và thế giới và đảm bảo tốt hơn lợi ích quốc gia khi cân bằng các mối quan hệ với cả phương Tây, phương Đông và phương Nam, không quá nghiêng về hoặc xem nhẹ hướng nào. ―Không thể có sự phát triển chính sách đối ngoại của Nga sang phía Đông, đó là điều không logic.

Một đất nước như nước Nga không thể định hướng sang phương Đông, phương Tây, phương Nam hay phương Bắc. Điều đó đi ngược lại lợi ích dân tộc của chúng ta. Nước Nga có chính sách đa phương và chính sách này sẽ được duy trì‖ 1. Qua nội dung phát biểu trên có thể thấy, Nga sẽ thực hiện một chiến lược đối ngoại cân bằng, đa phương và độc lập trong dài hạn và bao gồm những thập niên đầu của thế kỷ XXI.

Đông Nam Á là một bộ phận của Châu Á - Thái Bình Dương, nơi có vị trí địa chiến lược trong quan hệ quốc tế. Do vậy, Nga coi việc phát triển quan hệ và xây dựng chính sách đối ngoại rộng mở với ASEAN, phù hợp với tiềm năng và lợi ích của mỗi bên là một trong những hướng ưu tiên trong chiến lược đối ngoại chung của nước Nga trong thế kỷ mới. Mối quan tâm của Nga đối với ASEAN không chỉ vì quyền lợi kinh tế mà còn góp phần bảo đảm an ninh của Nga và không những thế, khối ASEAN không chỉ có vị trí quan trọng trên bàn cờ địa chính trị thế giới, nhất là sự tranh giành ảnh hưởng và quyền lực giữa các nước lớn mà còn là một nhóm nước có nền kinh tế phát triển năng động, đang đóng góp vai trò chủ đạo trong các nỗ lực hợp tác và ––––––––––––––– 1.56] -7- LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] liên kết khu vực, nhất là ở Đông Á, nơi gần gũi với vùng Viễn Đông của nước Nga rộng lớn. Việc phát triển và xây dựng mối quan hệ toàn diện giữa Nga và các nước ASEAN sẽ phát huy được các lợi thế rất to lớn của mỗi bên, vì lợi ích của cả Nga và các nước ASEAN, đóng góp vào hòa bình, thịnh vượng, hợp tác và phát triển trong khu vực và trên thế giới.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài ―Chính sách đối ngoại của Liên bang Nga đối với ASEAN những năm đầu thế kỷ XXI‖ nhằm nêu lên những nội dung cơ bản trong chính sách đối ngoại của Nga đối với ASEAN, chủ yếu trong giai đoạn cầm quyền của tổng thống V. Putin (2000-2008), cũng như những định hướng trong chính sách đối ngoại của Nga đối với khu vực này trong những năm tiếp theo. Thông qua việc tìm hiểu chính sách đối ngoại của Nga với ASEAN sẽ làm nổi bật những cơ hội và thách thức của chính sách ấy, cũng như triển vọng của mối quan hệ Nga - ASEAN và lợi ích của mỗi bên trong quá trình thực hiện các chính sách, nhằm phục vụ thiết thực cho những mục tiêu chính trị và kinh tế của mỗi bên, đồng thời góp phần tăng cường tình hữu nghị và hiểu biết lẫn nhau giữa nhân dân Nga và nhân dân các nước ASEAN. Việc nghiên cứu chính sách đối ngoại của Nga với ASEAN trong những năm đầu thế kỷ XXI mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, sẽ góp phần thúc đẩy sự hợp tác cùng có lợi giữa hai bên Nga - một đất nước rất giàu tiềm năng và ASEAN, thuộc Đông Nam Á - một trong những khu vực phát triển năng động nhất trên thế giới và có vị trí địa - chính trị rất quan trọng tại Châu Á - Thái Bình Dương.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề Các vấn đề có liên quan đến chính sách đối ngoại của Nga đối với tổ chức ASEAN cho đến nay vẫn là chủ đề còn khá mới mẻ. Hầu hết các đề tài -8- LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] và công trình nghiên cứu viết về Nga trong mối quan hệ với khu vực Đông Nam Á mà ASEAN là đại diện chủ yếu đã tập trung vào phân tích thực trạng và những dấu mốc trong quan hệ giữa hai bên trong giai đoạn từ năm 1991 đến năm 2005 bên cạnh những định hướng và giải pháp phát triển mối quan hệ đó. Tiêu biểu trong các công trình và đề tài nghiên cứu về Nga và ASEAN là cuốn ―Quan hệ Nga - ASEAN những thập niên đầu thế kỷ XXI‖ của tập thể tác giả do PGS.TS Nguyễn Quang Thuấn làm chủ biên (Nxb. Khoa học xã hội - Hà Nội, 2008).

Ngoài ra, còn một số nghiên cứu khác về Nga và ASEAN như cuốn ―Quan hệ Nga - ASEAN trong bối cảnh quốc tế mới‖ của tác giả Nguyễn Quang Thuấn (Nxb. Chính trị quốc gia Hà Nội, 2007) cùng một số tài liệu trên các tạp chí khác như Tạp chí nghiên cứu Châu Âu, tài liệu tham khảo của Thông tấn xã Việt Nam và các tài liệu đang có trên Internet. Những nghiên cứu trên hầu hết là có phạm vi nghiên cứu rất rộng và bao quát rất nhiều nhũng vấn đề có liên quan đến Nga và ASEAN hoặc là rất khái quát về một khía cạnh nào đó trong mối quan hệ, chưa đi vào nghiên cứu chuyên về chính sách đối ngoại của Nga với ASEAN giai đoạn 2000 -2008, cũng như thực trạng, triển vọng và tác động của chính ách ấy trong tam giác quan hệ Nga - ASEAN - Việt Nam. Do vậy, với các nội dung được đề cập ở đề tài này, hy vọng sẽ là nguồn bổ sung rất nhỏ bé, góp phần làm phong phú thêm những thông tin về chính sách đối ngoại của Nga đối với tổ chức ASEAN trong giai đoạn đầy biến động của tình hình thế giới đầu thế kỷ XXI.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài bao gồm: Nước Nga, giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2008 và chính sách đối ngoại của Nga đối với ASEAN, với tư cách là một đối tác có ảnh hưởng và quyền lợi về chính trị và kinh tế tại khu vực Đông Nam Á. -9- LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Khu vực Đông Nam Á mà đại diện là Hiệp hội các nước Đông Nam Á (ASEAN), là đối tác tiềm năng của Liên bang Nga trên bước đường tăng cường ảnh hưởng tại khu vực cũng như tìm kiếm các lợi ích thông qua quá trình xây dựng và phát triển các mối quan hệ hợp tác giữa hai bên. Phạm vi nghiên cứu về không gian là Liên bang Nga cùng với khu vực Châu Á - Thái Bình Dương. Trong đó, trọng tâm là Đông Nam Á và trong phạm vi thời gian được tập trung vào giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2008.

Nguồn tài liệu và phƣơng pháp nghiên cứu Đề tài được thực hiện với sự tham khảo các nguồn tài liệu là các loại sách, tạp chí, tài liệu chuyên khảo, các trang web có uy tín trên mạng Internet và các bài viết đi trước. Tuy nhiên, còn một số tài liệu quan trọng khác, mà do điều kiện khách quan, tác giả đề tài chưa thể tiếp cận được. Đề tài này cũng được thực hiện dựa trên việc vận dụng các phương pháp nghiên cứu quan hệ quốc tế như phương pháp lịch sử, phương pháp thống kê và so sánh… 5. Cấu trúc của luận văn Đề tài ―Chính sách đối ngoại của Liên bang Nga đối với ASEAN những năm đầu thế kỷ XXI‖ được cấu trúc thành ba phần, với các nội dung chính sau đây: Chương thứ nhất: Những nhân tố ảnh hƣởng đến chính sách đối ngoại của Liên bang Nga những năm đầu thế kỷ XXI.

Phần này trình bày khái quát bối cảnh quốc tế đầu thế kỷ XXI về chính trị và kinh tế, phạm vi không gian là khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, trong đó có khu vực Đông Nam Á mà đại diện là tổ chức ASEAN và thực trạng của tổ chức này trong - 10 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những năm đầu thế kỷ mới. Phân tích những nhân tố thuận lợi và một số khó khăn, thách thức có ảnh hưởng đến chính sách đối ngoại của ASEAN trong giai đoạn trên.