CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ SỰ ĐỒNG Ý CỦA XÃ HỘI ĐỐI VỚI THUẾ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG 1.1 Ngoại tác tiêu cực và đánh thuế Pigou 1.1 Ngoại tác tiêu cực Khái niệm ngoại tác tiêu cực Ngoại tác tiêu cực là khái niệm chỉ hiện tượng khi một hành động của đối tác làm cho đối tác khác xấu đi, mà đối tác ban đầu không gánh chịu chi phí từ hành động đó. Ngoại tác tiêu cực có thể xảy ra hằng ngày với mức độ và phạm vi tương tác khác nhau. Các trường hợp tiêu biểu cho ngoại tác tiêu cực như nhà máy thải hoá chất ra dòng sông làm ô nhiễm nguồn nước, ảnh hưởng đến các hộ dân sống ven bờ sông; hành vi hút thuốc lá nơi công cộng gây khó chịu cho những người xung quanh hoặc sử dụng phương tiện giao thông có sử dụng nhiên liệu gây ô nhiễm môi trường không khí. Ngoại tác tiêu cực có hai loại, bao gồm ngoại tác sản xuất tiêu cực và ngoại tác tiêu dùng tiêu cực.
Ngoại tác sản xuất tiêu cực Ngoại tác sản xuất tiệu cực là khi sản xuất của một công ty làm giảm đi tình trạng thoả dụng của người khác mà công ty đó không bồi thường. Ta phân tích trường hợp cơ sở sản xuất thép bên cạnh một dòng sông. Trong ngành công nghiệp sản xuất thép, sản phẩm phụ thải ra từ quá trình sản xuất này là chất bùn quánh. Các công ty thép gần sông có khuynh hướng thải các chất bùn quánh ra dòng sông.
Trên dòng sông này có các hộ gia đình làm nghề đánh cá. Nhà máy thép thải ra các chất bùn quánh trong quá trình sản xuất làm cá chết, gây thiệt hại cho các hộ gia đình ven sông nhưng không bồi thường. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 + Đối với công ty sản xuất thép, lợi ích và chi phí tư nhân là lợi ích và chi phí mà các chủ thể trong thị trường sản xuất và tiêu thụ thép gánh phải. + Đối với xã hội, lợi ích và chi phí toàn xã hội là lợi ích và chi phí tư nhân cộng với lợi ích và chi phí của các chủ thể bên ngoài thị trường thép ( hộ gia đình đánh cá) chịu tác động trong quá trình sản xuất thép.
Khi không có ngoại tác ( tức thiệt hại cho người đánh cá không xảy ra): - Chi phí biên xã hội ( SMC) bằng chi phí biên tư nhân (PMC) Khi xảy ra ngoại tác ( tức có thiệt hại đối với người đánh cá do các chất bùn quánh trong quá trình sản xuất thép thải ra- thiệt hại này được mặc định là 100 đô la) - Chi phí biên xã hội ( SMC) bằng chi phí biên tư nhân ( PMC) cộng mức thiệt hại đối với người đánh cá ( MD = 100 đô la) Đồ thị 1.1 Ngoại tác sản xuất tiêu cực LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 Trong đồ thị 1.1, đường cong SCM là đường cong PMC dịch chuyển lên trên một đoạn bằng với chi phí thiệt hại biên 100 đô la. Ở mức sản lượng thép Q1, chi phí biên xã hội bằng chi phí biên tư nhân (P1) cộng với 100 đô la. Ở mỗi điểm trên đường cầu thị trường thép phản ánh tổng cộng mức sẵn lòng của các cá nhân trong việc tiêu thụ thép, là lợi ích biên tư nhân (PMB) của đơn vị thép. Kết quả phúc lợi của tiêu dùng được xác định bằng lợi ích biên xã hội ( SMB), là kết quả của lợi ích biên tư nhân cộng các chi phí liên quan đến tiêu dùng hàng hoá đó mà người tiêu dùng gánh phải.
Trong trường hợp này không có chi phí liên quan người tiêu dùng thép, vì vậy: SMB = PMB. Khi không có ngoại tác, cân bằng xã hội được xác định tại điểm A, nơi đó sản lượng sản xuất là Q1 và giá cả là P1. Khi tính đến ngoại tác, cân bằng xã hội là điểm C, nơi đó sản lượng sản xuất là Q2 và giá cả là P2. Lý do là người sản xuất thép không tính đến các thiệt hại gây ra trong quá trình sản xuất thép, mỗi đơn vị vải được sản xuất kéo ra việc chết cá trên dòng sông.
Do đó đường cung không phản ảnh chính xác tổng chi phí sản xuất ra lượng thép Q1. Kết quả quá nhiều thép được sản xuất và cân bằng thị trường tư nhân không còn là tối đa hoá hiệu quả xã hội. Nếu nhà máy thép tiếp tục sản xuất ở mức sản lượng Q1 sẽ tạo ra tổn thất xã hội do chi phí biên xã hội vượt quá lợi ích biên xã hội. Trong trường hợp này, tổn thật xã hội được đo bằng diện tích tam giác ABC.
Ngoại tác tiêu dùng tiêu cực Ngoại tác tiêu dùng tiêu cực là khi tiêu dùng của cá nhân làm giảm đi tình trạng thoả dụng của người khác mà cá nhân đó không bồi thường. Xét trường hợp xảy ra trong một nhà hàng cho phép hút thuốc lá. A là người đang hút thuốc lá. Trong khi đó B là người đang dùng bữa ăn trong nhà hàng.
Việc thưởng thức bữa ăn của B bị ảnh hưởng do mùi khói thuốc từ việc tiêu dùng thuốc lá LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 của A gây ra. Tuy nhiên B không được A bồi thường bất cứ chi phí nào. Như vậy trong trường hợp này, sự tiêu dùng hàng hoá của người này làm giảm đi tình trạng tiêu dùng hàng hoá của người khác, trong đó đối tượng bị ảnh hưởng không được bồi thường. Trong trường hợp không có ngoại tác: - Lợi ích biên tư nhân (PMB) bằng lợi ích biên của xã hội (SMB) Khi xảy ra ngoại tác tiêu dùng tiêu cực (lúc này tổn thất biên của B gánh chịu do A tiêu dùng thuốc lá, tổn thất này mặc định là MD = 40 đô la) - Lợi ích biên xã hội (SMB) bằng lợi ích biên tư nhân (PMB) trừ đi tổn thất biên xảy ra (MD).2: Ngoại tác tiêu dùng tiêu cực LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Phân tích đồ thị 1.2, ta thấy: Nếu hành động hút thuốc của A không gây phiền hà đến bữa ăn của B, tức ngoại tác không có thì cân bằng xã hội là điểm A, ở đó đường cung S = SMC = PMC (do không có tính đến chi phí liên quan sản xuất thuốc lá) giao với đường cầu D = PMB.
Khi hành động hút thuốc của A gây phiền hà cho bữa ăn của B, mức thiệt hại của B là MD được tính toán bằng 40 đô la thì lúc này tại Q1, lợi ích biên xã hội bằng lợi ích biên tư nhân tại mức P1 trừ đi 40 đô la. Cân bằng xã hội lúc này là điểm C, ở đó đường cung S = SMC = PMC giao với đường cầu SMB = PMB – MD. Tại điểm C, tối đa hoá hiệu quả xã hội xảy ra với mức giá P2 và số lượng bao thuốc lá tiêu thị là Q2. Dưới tác hại của việc hút thuốc lá mà A gây ra cho B, khi sự tiêu dùng thuốc lá của A vẫn diễn ra quá mức bằng Q1-Q2 thì chi phí xã hội vượt quá lợi ích xã hội.
Lúc này tổn thất xã hội được tính toán bằng diện tích tam giác ABC.2 Nội hoá ngoại tác tiêu cực và hạn chế thị trường Nội hoá ngoại tác tiêu cực Nội hoá ngoại tác tiêu cực là áp đặt chi phí lên chủ thể tác động ban đầu nhằm mục đích hạn chế những tác động tiêu cực của đối tác này lên các đối tác khác. Trước hết, ta nói về các giải pháp của khu vực tư để giải quyết các vấn đề về ngoại tác. Ở đây, ta đề cập trực tiếp đến ngoại tác sản xuất tiêu cực. Trong trường hợp này, ta xét đến vấn đề gây ô nhiễm của nhà máy thép ở cạnh dòng sông đến những người đánh cá ven sông.
Trong quá trình sản xuất thép, bùn quánh được hình thành và nếu không được xử lý tốt, nó sẽ được thải ra môi trường nước và gây hại cho các hoạt động khác diễn ra ở trên con sông. Làm thế nào để hạn chế sự bất cân xứng trong lợi ích giữa nhà máy và người đánh cá. Ta xét tình huống 1: Con sông thuộc quyền sở hữu của những người đánh cá. Lúc này, người đánh cá có quyền đòi hỏi nhà máy bồi thường, thậm chí yêu cầu nhà máy phải ngừng sản xuất LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Vì không thể nào ngừng sản xuất hoàn toàn, do đó nhà máy sẽ thương lượng và đồng ý trả cho người đánh cá thêm một khoản phí thiệt hại đã gây ra trên dòng sông trên mỗi đơn vị thép bán ra ( tất nhiên số thép bán ra phải có tổng lợi nhuận lớn hơn tổng số tiền đền bù thiệt hại). Như vậy, tổng chi phí đầu vào của nhà máy thép bao gồm chi phí riêng phục vụ cho việc sản xuất thép và chi phí đền bù thiệt hại cho người đánh cá.3: Ngoại tác sản xuất tiêu cực và sự mặc cả Dựa theo đồ thị 1.3, ta thấy: Nếu ô nhiễm không xảy ra trên dòng sông bởi nhà máy thép thì lúc này cân bằng xã hội là ở điểm A, nơi đường cong chi phí biên xã hội ( bằng với chi phí biên tư nhân) giao với lợi ích biên xã hội ( bằng với lợi ích biên tư nhân). Tại điểm A, nhà máy sẽ sản xuất thép với số lượng Q1 và giá P1. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Nếu ô nhiễm xảy ra bởi quá trình sản xuất thép của nhà máy thì lúc này, đường cong chi phí biên sẽ bao gồm thêm chi phí đền bù thiệt hại (MD).
Do đó điểm cân bằng xã hội mới sẽ là điểm C. Tại đây, nhà máy thép sẽ sản xuất với giá P2 cao hơn P1 và sản lượng Q2 thấp hơn Q1. Như vậy, nhà máy thép sẽ không sản xuất quá mức bởi chi phí và lợi ích xã hội trên mỗi đơn vị sản xuất là bằng nhau. Ta xét tình huống 2: Con sông thuộc quyền sở hữu của nhà máy thép.
Lúc này người đánh cá không có tiếng nói nào trong việc cấm cản vô điều kiện nhà máy thép trong vấn đề sản xuất thép. Nếu những người đánh cá không muốn quyền lợi bị ảnh hưởng quá nhiều, họ có thể thương lượng bằng phương án trả cho nhà máy thép một mức phí là 50 đô la cho mỗi đơn vị thép không được sản xuất. Điều này đồng nghĩa với việc nếu nhà máy thép sản xuất ra một đơn vị thép, họ sẽ chịu tổng chi phí bao gồm chi phí riêng cho quá trình sản xuất một đơn vị thép và chi phí cơ hội 50 đô la.