phần mở đầu và kết luận, luận văn đƣợc chia làm 3 chƣơng Chƣơng 1 Quản lý thuế TNCN – cơ sở lý luận và thực tiễn Chƣơng 2 Thực trạng công tác quản lý thuế TNCN trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng Chƣơng 3 Giải pháp hoàn thiện công tác quản lý thuế TNCN trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng 4 CHƢƠNG 1 QUẢN LÝ THUẾ TNCN – CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Thuế TNCN và công tác quản lý thuế TNCN 1.1 Đặc điểm, vai trò thuế TNCN 1.1 Khái niệm và đặc điểm thuế TNCN a. Khái niệm thuế TNCN Thuế vừa là phạm trù kinh tế, vừa là phạm trù lịch sử. Lịch sử xã hội loài ngƣời đã chứng minh rằng thuế ra đời là một tất yếu khách quan, gắn với sự hình thành và phát triển của nhà nƣớc. Để duy trì sự tồn tại đồng thời với việc thực hiện các chức năng của mình, nhà nƣớc cần có nguồn vật chất để thực hiện những chỉ tiêu có tính chất xã hội.
Bằng quyền lực chính trị, nhà nƣớc thu một bộ phận của cải xã hội để có đƣợc nguồn vật chất đó. Quan hệ thu, nộp những nguồn vật chất này chính là thuế. Thuế là một hình thức huy động nguồn tài chính cho Nhà nƣớc đã có từ lâu đời. Khi Nhà nƣớc ra đời, thuế trở thành công cụ để Nhà nƣớc có đƣợc nguồn thu nhằm trang trải các chi tiêu của Nhà nƣớc.
Trải qua quá trình phát triển lâu dài và cho đến nay, Nhà nƣớc đều sử dụng thuế để điều tiết các khoản thu nhập và huy động nguồn thu cho nhà nƣớc. Nhà nƣớc dùng quyền lực của mình ban hành các luật thuế để bắt buộc dân cƣ và các tổ chức kinh tế đóng góp cho Nhà nƣớc. Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác đã khẳng định, một trong những quyền lực công của Nhà nƣớc là thu thuế. Qua đó, cho thấy thuế là một khoản thu của NSNN mang tính bắt buộc, không mang tính hoàn trả trực tiếp và đƣợc pháp luật quy định đối với các tổ chức kinh tế xã hội cũng nhƣ mọi thành viên trong xã hội.
Căn cứ theo tính chất điều tiết thì thuế đƣợc chia thành hai loại là thuế trực thu và thuế gián thu. Trong các loại thuế trực thu, thuế TNCN ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nguồn thu đối với NSNN. 5 Bất kỳ một quốc gia nào có nền kinh tế vận động theo cơ chế thị trƣờng đều coi thuế TNCN là một sắc thuế có tầm quan trọng lớn trong việc huy động nguồn thu cho ngân sách và thực hiện công bằng xã hội, đƣợc coi là loại thuế đặt biệt vì có lƣu ý đến hoàn cảnh của các cá nhân có thu nhập phải nộp thuế thông qua việc xác định miễn, giảm thuế hoặc khoản miễn trừ. Vậy ta có khái niệm về thuế TNCN nhƣ sau: “Thuế TNCN là một loại thuế trực thu đánh vào thu nhập thực nhận của các cá nhân trong một năm, từng tháng hoặc từng lần phát sinh nhập”.
Nhƣ vậy, thuế TNCN đã đƣợc xếp loại dựa theo tính chất điều tiết, đồng thời đã đƣa ra đối tƣợng tính thuế. Tuy nhiên đối tƣợng tính thuế không phải là mọi khoản thu nhập mà nó đƣợc quy định riêng trong chính sách thuế TNCN của mỗi quốc gia. Đặc điểm thuế TNCN Thuế TNCN là một hình thức động viên mang tính bắt buộc trên nguyên tắc theo luật định. Phân phối khoản thu nhập qua thuế TNCN gắn với quyền lực, sức mạnh của Nhà nƣớc.
Thuế TNCN là khoản đóng góp không hoàn trả trực tiếp cho ngƣời nộp. Nó vận động một chiều, không phải là khoản thù lao mà NNT phải trả cho Nhà nƣớc do đƣợc hƣởng các dịch vụ Nhà nƣớc cung cấp. Thuế TNCN luôn gắn với chính sách xã hội của mỗi quốc gia tùy thuộc vào mục tiêu của quốc gia cần đạt đƣợc. Hầu hết các quốc gia đều gắn chính sách thuế TNCN với một số chính sách xã hội khác (nhƣ phúc lợi công cộng, chăm sóc sức khỏe…).
Thuế TNCN là một loại thuế trực thu đánh trực tiếp vào thu nhập của mỗi cá nhân. Do vậy, NNT cũng là ngƣời chịu thuế nên nó phản ánh sự đồng nhất giữa đối tƣợng nộp thuế theo luật và đối tƣợng chịu thuế theo ý nghĩa kinh tế. NNT không thể chuyển giao gánh nặng cho ngƣời khác nên dễ gây phản ứng từ phía NNT vì tính tác động trực tiếp của sắc thuế này. Đối tƣợng 6 chịu thuế sẽ tìm cách trốn thuế do đó công tác quản lý thuế TNCN cần có những biện pháp kiểm tra thích hợp để hạn chế tình trạng này.
Thuế TNCN có diện thu thuế rất rộng, tất cả các cá nhân có thu nhập bao gồm: công dân nƣớc sở tại và ngƣời nƣớc ngoài cƣ trú thƣờng xuyên hay không thƣờng xuyên tại nƣớc đó, nguồn thu nhập phát sinh trong nƣớc hay ngoài nƣớc. Chính vì vậy, khả năng tạo nguồn thu cho ngân sách của thuế TNCN rất cao. Việc đánh thuế TNCN thƣờng áp dụng theo nguyên tắc thuế suất lũy tiến từng phần, tức phần thu nhập tăng thêm càng cao thì sẽ phải tính thuế suất càng cao. Đặc điểm này xuất phát từ vai trò chủ yếu của thuế TNCN là điều tiết mạnh ngƣời có thu nhập cao, góp phần thực hiện công bằng xã hội.
Xét về góc độ kinh tế, thuế TNCN có tính trung lập cao hơn so với các loại thuế khác vì việc tăng hay giảm thuế TNCN hầu nhƣ không ảnh hƣởng, biến đổi đến cơ cấu kinh tế.2 Vai trò thuế TNCN Là một bộ phận của hệ thống thuế, thuế TNCN vừa mang các vai trò chủ yếu của thuế nói chung, vừa có các vai trò riêng mà các loại thuế khác không có đƣợc. a/ Đối với nền kinh tế - xã hội - Tạo lập nguồn tài chính cho NSNN Thuế là nguồn thu chủ yếu của NSNN phục vụ lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng; trong đó thuế TNCN là một trong những bộ phận quan trọng cấu thành hệ thống thuế nói chung nên cũng góp một phần quan trọng để tạo nguồn thu cho NSNN. Thuế TNCN đƣợc tính với diện rộng, khả năng tạo nguồn thu cho ngân sách rất lớn. Bên cạnh đó, thuế TNCN tác động trực tiếp vào thu nhập của dân cƣ mà bất kỳ ai cũng đều mong muốn và cố gắng có thu nhập ngày càng cao để nâng cao đời sống vật chất, tinh thần.
Thuế TNCN luôn có sự gia tăng cùng với sự tăng lên của thu nhập bình quân đầu ngƣời. 7 - Góp phần thực hiện công bằng xã hội Nhà nƣớc sẽ sử dụng tiền thuế thu đƣợc đầu tƣ vào xây dựng cơ sở hạ tầng, các công trình phúc lợi từ thành thị đến nông thôn, miền núi; trợ cấp cho ngƣời nghèo, những ngƣời gặp phải hoàn cảnh khó khăn… Do vậy thực hiện công bằng xã hội là một trong những vai trò quan trọng của thuế nói chung nhƣng đƣợc thể hiện rõ nét hơn ở thuế TNCN. Đã đƣa cá nhân kinh doanh (trƣớc thuộc diện chịu thuế TNDN) vào diện nộp thuế TNCN, đảm bảo tính công bằng trong điều tiết thu nhập, cá nhân có thu nhập chịu thuế thì dù thu nhập từ bất kỳ nguồn nào cũng đều đƣợc đối xử nhƣ nhau, tức là đều chịu thuế TNCN; Thuế TNCN với việc thực hiện biểu thuế lũy tiến từng phần đã thực hiện đƣợc việc điều tiết thu nhập, đảm bảo công bằng trong xã hội ngƣời có thu nhập thấp thì chƣa phải nộp thuế, ngƣời có thu nhập cao hơn thì phải nộp nhiều hơn, ngƣời có thu nhập nhƣ nhau nhƣng có hoàn cảnh khác nhau thì mức nộp thuế khác nhau. - Điều tiết thu nhập, tiêu dùng và tiết kiệm Thuế TNCN cũng có tác dụng điều tiết vĩ mô đối với nền kinh tế.
Loại thuế này điều tiết TNCN nên một mặt tác động trực tiếp đến tiết kiệm, mặt khác làm cho khả năng thanh toán của các nhân bị giảm. Từ đó cầu hàng hóa, dịch vụ giảm sẽ tác động đến cung hàng hóa, dịch vụ của nền kinh tế. - Góp phần phát hiện thu nhập bất hợp pháp Thực tế đã chứng minh nhiều khoản thu nhập của một số cá nhân nhận đƣợc từ việc thực hiện các hành vi bất hợp pháp hoặc bằng cách lợi dụng những kẽ hở của pháp luật mà Nhà nƣớc không kiểm soát đƣợc nhƣ tham ô, nhận hối lộ, trốn tránh thuế, buôn bán hàng quốc cấm, lừa đảo chiếm đoạt tài sản của Nhà nƣớc và công dân… Những hành vi này ảnh hƣởng rất xấu đến đời sống kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia. Phải kết hợp hữu hiệu nhiều biện 8 pháp để ngăn chặn và chống lại những hành vi trên.
Một trong số các biện pháp ngăn chặn đó thì phải kể đến vai trò của thuế TNCN. Chính nhờ những quy định chặt chẽ về kê khai thu nhập mà rất nhiều khoản thu nhập có nguồn gốc bất minh đƣợc làm sáng tỏ và trở thành bằng chứng giúp cơ quan điều tra xác định đƣợc tội phạm. Nhƣ vậy, trong quá trình quản lý thu nộp thuế TNCN, Nhà nƣớc có thể phát hiện những khoản thu nhập bất hợp pháp. b/ Đối với hệ thống thuế - Góp phần khắc phục nhược điểm của một số loại thuế khác Một số loại thuế gián thu (thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế xuất nhập khẩu), khi tiêu thụ cùng một lƣợng hàng hóa, mọi ngƣời không phân biệt giàu nghèo đều phải chịu thuế nhƣ nhau.
Các loại thuế này đều có nhƣợc điểm là có tính lũy thoái và ảnh hƣởng đến ngƣời nghèo nhiều hơn ngƣời giàu. Nhƣ vậy thuế gián thu chƣa đảm bảo tính công bằng theo chiều dọc. Nếu tính thuế TNCN theo phƣơng pháp lũy tiến từng phần sẽ góp phần chỉ tác động đến ngƣời có thu nhập cao khắc phục đƣợc nhƣợc điểm này. - Góp phần hạn chế sự thất thu thuế TNDN Trong DN thƣờng tồn tại cả thuế TNDN và thuế TNCN, giữa hai loại thuế này luôn luôn tồn tại mối quan hệ gắn bó với nhau.
Trong trƣờng hợp DN kê khai cao hơn thực tế những chi phí phải trả cho các cá nhân hạch toán vào chi phí hợp lý để làm giảm thu nhập tính thuế của DN nhằm mục đích trốn thuế TNDN thì các cá nhân nhận đƣợc những khoản trả nói trên sẽ phải nộp thêm thuế TNCN đối với phần thu nhập nhận đƣợc kê khai tăng thêm đó. Thuế TNCN còn góp phần khắc phục sƣ̣ thất thu thuế thu nhập doanh nghiệp khi có sƣ̣ thông đồng giƣ̃a các doanh nghiệp hay doanh nghiệp với các thể nhân góp phần khắc phục sự thất thu thuế TNDN khi có sự thông đồng giữa DN với cá nhân. 9 Tóm lại, thuế TNCN đóng vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia.