Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ SỬ DỤNG LAO ĐỘNG TRẺ EM TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm trẻ em và lao động trẻ em 1.1 Khái niệm trẻ em Trong khoa học, trẻ em được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau tuỳ theo góc độ tiếp cận của từng khoa học cụ thể. Trong triết học, trẻ em được xem xét trong mối quan hệ biện chứng với sự phát triển xã hội. Con người sáng tạo ra lịch sử và trẻ em là con đẻ của thời đại, của xã hội.
Trong mọi thời đại, tương lai của một quốc gia, dân tộc đều tuỳ thuộc vào việc chăm sóc, bảo vệ và giáo dục trẻ em. Trong xã hội học, xác định trẻ em là người có vị thế, vai trò xã hội khác với người lớn. Điều này thể hiện ở chỗ trẻ em được xã hội quan tâm tạo điều kiện sinh thành, bảo vệ, nuôi dưỡng, chăm sóc để phát triển thành người lớn. Trẻ em là người chưa đạt tới sự trưởng thành về thể chất cũng như về tinh thần để được coi là người lớn.
Trong tâm lý học, khái niệm "Trẻ em" được dùng để chỉ giai đoạn đầu của sự phát triển tâm lý - nhân cách con người. Các nhà tâm lý học rất quan tâm nghiên cứu sự phát triển tâm lý của trẻ em trong độ tuổi từ lúc lọt lòng đến tuổi dậy thì [9] Dưới khía cạnh pháp lý, khái niệm trẻ em thường được tiếp cận theo “độ tuổi”. Điều đó có nghĩa là một cá nhân có thể được coi là người lớn hay trẻ em phụ thuộc vào năm sinh của người đó tại thời điểm xác định. Độ tuổi trẻ em được xác định tuỳ theo mỗi quốc gia, mỗi nền văn hoá - xã hội cụ thể.
Các tổ chức của Liên hợp quốc, như Quỹ dân số (UNFPA), tổ chức lao động quốc tế (ILO), tổ chức giáo dục, khoa học và văn hoá (UNESSCO) xác định 5 trẻ em là người dưới 18 tuổi. Điều 1 Công ước quốc tế về quyền trẻ em năm 1989 xác định “Trong phạm vi của Công ước này, trẻ em có nghĩa là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em đó quy định tuổi thành niên sớm hơn”. Điều 2 Công ước số 182 của Tổ chức lao động quốc tế ban hành năm 1999 (Việt Nam gia nhập ngày 19/12/2000) cũng quy định “Trong Công ước này, thuật ngữ „trẻ em‟ sẽ áp dụng cho tất cả những người dưới 18 tuổi” Vấn đề trẻ em trên thế giới đang được cộng đồng nhân loại quan tâm ngày càng nhiều hơn trong vài thập kỷ qua. Đã có những cam kết cấp toàn cầu và những cố gắng bước đầu được thực hiện để đem lại cho trẻ em một tương lai tốt đẹp hơn.
Tuy nhiên, để đưa ra một khái niệm hoàn chỉnh về trẻ em lại là một điều không đơn giản, bởi hệ thống chính trị, nền văn hoá và hoàn cảnh sống của các quốc gia khác nhau, nên khái niệm trẻ em ở mỗi quốc gia cũng được hiểu không giống nhau. Chính vì thế, Công ước quốc tế về quyền trẻ em năm 1989 chỉ đưa ra ngưỡng độ tuổi cao nhất là 18 tuổi để xác định tuổi của trẻ em: “Trẻ em là những người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em đó quy định tuổi trưởng thành niên sớm hơn”. Hay trong Điều 2 Công ước số 182 về loại bỏ những hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất (gọi tắt là Công ước số 182) cũng có quy định: “Vì mục đích của Công ước này, thuật ngữ “trẻ em” sẽ được áp dụng cho tất cả những ai dưới 18 tuổi”[9] Việt Nam là quốc gia đầu tiên của Châu Á và là quốc gia thứ 2 trên thế giới tham gia Công ước quốc tế về quyền trẻ em vào năm 1990. Theo đó, Điều 1 Luật bảo vệ chăm sóc và giáo dục trẻ em 2004 đã quy định: “Trẻ em quy định trong Luật này là công dân Việt Nam dưới mười sáu tuổi”.
Khái niệm lao động trẻ em Muốn xác định chính xác khái niệm lao động trẻ em, theo tôi, phải làm rõ khái niệm “lao động”. 6 Theo từ điển tiếng việt thông dụng thì “Lao động là hoạt động tạo ra sản phẩm vật chất hay tinh thần” Lao động là hiện tượng xã hội nảy sinh, biến đổi và phát triển trong hoàn cảnh lịch sử, kinh tế, xã hội cụ thể. Qua nghiên cứu, chúng tôi định nghĩa khái niệm lao động như sau: Lao động là hoạt động có ý chí, có mục đích của con người tác động vào thế giới xung quanh để tạo ra những giá trị vật chất và tinh thần nhằm thoả mãn nhu cầu ngày càng đa dạng của mình. Đặc điểm cơ bản, quan trọng nhất của lao động là tính tích cực và tính mục đích của hoạt động chế tạo, sử dụng các công cụ, phương tiện để thực hiện các chức năng nhất định.
Lao động có chức năng cơ bản là tạo ra sản phẩm đáp ứng nhu cầu vật chất và nhu cầu tinh thần của sự phát triển cá nhân và xã hội. Quá trình lao động là con đường, là cơ chế và là nhân tố quyết định sự phát triển nhân cách của chủ thể lao động. Từ khái niệm trẻ em và khái niệm lao động như trên, chúng ta có thể xây dựng khái niệm lao động trẻ em. Đây là khái niệm có nội dung rộng lớn và phức tạp vì được ghép lại từ hai khái niệm "lao động" và "trẻ em".
Căn cứ vào định nghĩa trẻ em và định nghĩa lao động ở trên ra có thể xác định Lao động trẻ em là lao động do trẻ em thực hiện. Còn trẻ em là người như thế nào thì được xác định theo độ tuổi, mà độ tuổi này lại phụ thuộc vào quy định pháp luật của từng quốc gia khác nhau [9] Theo quan điểm của Tổ chức lao động quốc tế (ILO) thì khái niệm Lao động trẻ em đòi hỏi ngoài góc độ độ tuổi, còn phải tiếp cận từ góc độ tính chất công việc mà chủ thể phải làm: - Về độ tuổi ILO cho rằng trẻ em là người dưới 18 tuổi; - Về tính chất công việc, lao động trẻ em bao gồm những công việc có ảnh hưởng tiêu cực tới sự phát triển toàn diện của trẻ em. 7 Với cách lập luận như trên, ILO cho rằng “Lao động trẻ em là thuật ngữ chỉ tình trạng trẻ em (những người dưới 18 tuổi) phải trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia làm những công việc nặng nhọc, độc hại hay nguy hiểm, ảnh hưởng xấu đến sự phát triển về thể lực, trí tuệ, tinh thần, đạo đức và xã hội của trẻ; hoặc phải làm việc quá nhiều hay ở độ tuổi quá nhỏ, khiến các em không có thời gian cần thiết để học tập và vui chơi” Cũng theo ILO, bên cạnh khái niệm lao động trẻ em, còn có khái niệm “Trẻ em tham gia làm việc”: Đây là khái niệm đề cập đến những trẻ em làm các công việc có thể chấp nhận được, bao gồm các hoạt động không làm hại tới, và có thể góp phần vào sự phát triển lành mạnh của trẻ, những công việc này mở ra những cơ hội trong cuộc sống và tạo cho trẻ những kinh nghiệm mới mẻ. Thực tế cho thấy, hoạt động lao động (không mang tính bóc lột) đóng vai trò quan trọng đối với chính sự phát triển toàn diện và hài hoà nhân cách của trẻ.
Giáo dục học, tâm lý học và các khoa học có liên quan đều chỉ ra rằng lao động được tổ chức một cách khoa học, phù hợp với đặc điểm của lứa tuổi là con đường, là cơ chế và là nhân tố phát triển thể chất, năng lực tư duy và đời sống tình cảm của trẻ em. Chủ tịch Hồ chí Minh đã từng căn dặn “Tuổi nhỏ làm việc nhỏ, tuỳ theo sức của mình”. Trẻ em tham gia làm việc có sự khác biệt so với lao động trẻ em Trẻ em tham gia làm việc Lao động trẻ em (child labour) (child work) Công việc phù hợp với độ tuổi, khả Công việc quá sức, quá nặng nhọc năng, thể chất và trí tuệ của trẻ em đối với tuổi và khả năng của trẻ Được người lớn chăm sóc và chịu trách Trẻ em lao động dưới sự giám sát nhiệm giám sát của những người lớn lạm dụng Thời gian làm việc hạn chế, không Làm việc nhiều giờ, trẻ em bị hạn 8 cản trở trẻ em đến trường, vui chơi và chế hoặc không có thời gian đi học, nghỉ ngơi vui chơi và nghỉ ngơi Nơi làm việc an toàn và có môi trường Nơi làm việc độc hại đến sức khoẻ bạn bè thân thiết, không độc hại tới sức và cuộc sống của trẻ em khoẻ và cuộc sống của trẻ em Môi trường làm việc góp phần nuôi Trẻ em dễ bị lạm dụng về tinh thần, dưỡng và phát triển thể chất, tình cảm, thể chất và tình dục trí tuệ và tinh thần của trẻ em Trẻ em làm việc tự nguyện để tham gia Hoàn cảnh bắt buộc trách nhiệm trong việc duy trì công việc và phát triển sản xuất của gia đình, tăng thu nhập gia đình Trẻ em được bù đắp về tinh thần và Trẻ em bị hạn chế hoặc không được thể chất khuyến khích về tinh thần và vật chất Công việc của trẻ là một phương tiện Công việc của trẻ có ảnh hưởng rèn luyện sức khoẻ, phẩm chất đạo đức nghiêm trọng tới sức khoẻ và sự cho trẻ phát triển của trẻ Nguồn: Cục Việc làm, Bộ Lao động Thương binh và Xã hội Pháp luật quốc tế, chủ yếu là các Công ước của Tổ chức lao động quốc tế, không sử dụng thuật ngữ “người lao động chưa thành niên” mà chỉ sử dụng thuật ngữ “lao động trẻ em”. Từ khi được thành lập năm 1919 đến nay, Tổ chức lao động quốc tế đã thông qua gần 200 Công ước, với gần 30 Công ước đề cập đến vấn đề lao động trẻ em, trong đó có hai Công ước cơ bản đề cập trực tiếp và mang tính bao quát (so với các công ước trước đó) về vấn đề lao động trẻ em là Công ước số 138 về độ tuổi lao động tối thiểu (1973) và Công ước số 182 về cấm và hành động ngay lập tức để xoá bỏ những hình 9 thức lao động trẻ em tồi tệ nhất (1999).
Hai công ước này không trực tiếp đưa ra khái niệm “lao động trẻ em”, nhưng Điều 2 Công ước số 182 đã gián tiếp đưa ra khái niệm về trẻ em, đó là những người dưới 18 tuổi.
