Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ TỘI VẬN CHUYỂN HÀNG CẤM 1. Những vấn đề lý luận về tội vận chuyển hành cấm 1. Khái niệm tội vận chuyển hàng cấm Đến nay, trong các văn bản pháp luật hiện hành của Việt Nam chưa có khái niệm về tội vận chuyển hàng cấm. Vì vậy, để đưa ra được khái niệm về tội này, cần phải tìm hiểu khái niệm của từng cụm từ về “Hàng hoá, hàng cấm, vận chuyển, tội phạm” rồi tổng hợp lại thành khái niệm hoàn chỉnh.
Trong các cụm từ trên, duy nhất chỉ có cụm từ “tội phạm” được đưa ra khái niệm tại Điều 8 BLHS năm 2015, “là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm quyền con người, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa mà theo quy định của Bộ luật này phải bị xử lý hình sự”. Ngoài quy định trong luật hình sự thì khái niệm về “tội phạm” còn được khái quát trong Giáo trình Luật hình sự Việt Nam như sau “Là hành vi nguy hiểm cho xã hội, trái pháp luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự và đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự thực hiện một cách có lỗi”. Phân tích 02 khái niệm về tội phạm nêu trên cho thấy: Mọi tội phạm cụ thể đều được cấu thành từ 04 yếu tố là: (1) hành vi có tính nguy hiểm cho xã hội; (2) tính trái pháp luật hình sự; (3) tính có năng lực chịu trách nhiệm hình sự và (4) tính có lỗi. Đối với các cụm từ “Hàng hóa, hàng cấm, vận chuyển” mặc dù những cụm từ này chưa có khái niệm cụ thể nhưng được giải thích trong từ điển Tiếng Việt như sau: “Hàng hóa” là sản phẩm do lao động làm ra được mua bán trên thị 12 trường; “Hàng cấm” là hàng hóa Nhà nước cấm kinh doanh; “Vận chuyển” là việc chuyển người hoặc hàng hóa từ nơi này đến nơi khác với nhiều hình thức, phương tiện, loại hình giao thông khác nhau như đường bộ, đường biển, đường sắt, đường hàng không.[27, tr 110] Như vậy, xuất phát từ bản chất của tội phạm là hành vi có thể đưa ra định nghĩa về tội vận chuyển hàng cấm là: “Hành vi của người có năng lực trách nhiệm hình sự và từ đủ 16 tuổi trở lên hoặc pháp nhân thương mại cố ý vận chuyển những hàng hóa mà Nhà nước cấm sản xuất, buôn bán, tàng trữ, kinh doanh trên lãnh thổ Việt Nam được quy định trong Bộ luật hình sự và hành vi này xâm phạm quan hệ xã hội về trật tự quản lý kinh tế”.
Với việc phân tích dấu hiệu pháp lý và đưa ra khái nhiệm về tội vận chuyển hàng cấm có thấy việc tội phạm hóa đối với hành vi phạm tội này là cần thiết và phải dựa trên những cơ sở lý luận và cơ sở lý luận, thực tiễn sau: 1. Các dấu hiệu pháp lý của tội vận chuyển hàng cấm Giống như cấu trúc của tội phạm nói chung thì tội vận chuyển hàng cấm cũng được tạo thành từ 04 yếu tố, gồm: chủ thể, khách thể, mặt chủ quan và mặt khách quan của tội phạm. Khách thể, đối tượng của tội vận chuyển hàng cấm Khách thể của tội phạm là một trong bốn yếu tố cơ bản cấu thành tội phạm và việc xác định đúng khách thể của tội phạm có ý nghĩa quan trọng trong việc quyết định hình phạt. Với ý nghĩa như trên khách thể của tội phạm nói chung được khái quát là “Quan hệ xã hội bị xâm phạm và được luật hình sự bảo vệ và những quan hệ xã hội được coi là khách thể bảo vệ của luật hình sự là những quan hệ xã hội được xác định trong Điều 8 BLHS năm 2015” [37, tr 66] Như vậy, khi chủ thể của tội phạm xâm phạm đến một khách thể bao giờ cũng tác động đến một đối tượng nhất định.
Vì vậy, có thể thấy khách thể và đối tượng có quan hệ gần gũi với nhau nhưng khách thể và đối tượng tác động lại tồn tại độc lập. Bởi vì, đối tượng tác động của tội phạm là những phần trong khách thể của tội 13 phạm mà khi tác động đến chủ thể thực hiện hành vi phạm tội có thể gây thiệt hại cho khách thể. Từ phân tích nêu trên, có thể hiểu khách thể của tội vận chuyển hàng cấm là “trật tự quản lý kinh tế và chế độ độc quyền trong quản lý một số hàng hóa mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng, hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam”. Đối tượng của tội vận chuyển hàng cấm là: Các hàng hóa mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng; thuốc lá điếu nhập lậu; pháo nổ; thuốc bảo vệ thực vật mà nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng; hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam.
Tuy nhiên, trên thực tế không phải tất cả các mặt hàng nêu trên đều là đối tượng của tội vận chuyển hàng cấm. Bởi vì, hàng hóa Nhà nước cấm gồm có nhiều loại. Trong đó, có những hàng hóa được coi là hàng cấm, nhưng lại được quy định là đối tượng của tội phạm khác như: Tội buôn bán ma tuý, tội buôn lậu. nên để xác định hàng cấm có phải là đối tượng của tội vận chuyển hàng cấm hay không thì ngoài căn cứ vào quy định về tội “ Vận chuyển hàng cấm” tại Điều 191 BLHS năm 2015, còn phải căn cứ vào quy định của Luật Thương mại, Luật Đầu tư và Nghị định số 94/2017 NĐ - CP ngày 10/8/2017 của Chính phủ quy định hàng cấm.
Theo đó đối tượng tác động của tội vận chuyển hàng cấm, gồm: - Thuốc bảo vệ thực vật mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng; - Thuốc lá điếu nhập lậu; Pháo nổ; - Hàng hóa khác mà Nhà nước cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng (như vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự; chất phóng xạ, vật liệu hạt nhân; chất cháy, chất độc); - Hàng hóa chưa được phép lưu hành, chưa được phép sử dụng tại Việt Nam - Các chất ma túy (45 loại) theo quy định tại Phụ lục 1 của Luật Đầu tư; 14 - Các loại hóa chất (gồm 08 loại hóa chất độc), tiền chất (gồm 04 loại) và khoáng vật (01 loại) quy định tại Phụ lục 2 của Luật Đầu tư; - Mẫu vật các loại thực vật, động vật hoang dã theo quy định tại Phụ lục 1 của Công ước về buôn bán quốc tế các loài thực vật, động vật hoang dã nguy cấp; - Mẫu vật các loại động vật, thực vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm Nhóm I có nguồn gốc từ tự nhiên (gồm 19 loài thực vật và 90 loài động vật) theo quy định tại Phụ lục 3 của Luật Đầu tư; - Mại dâm; - Người, mô, bộ phận cơ thể người; - Hoạt động kinh doanh liên quan đến sinh sản vô tính trên người; - Vật liệu nổ công nghiệp; - Pháo hoa; - Hàng hóa thuộc danh mục dự trữ quốc gia; Tóm lại: Khách thể của tội vận chuyển hàng cấm là trật tự quản lý kinh tế được nhà nước bảo vệ, còn đối tượng tác động của tội này là những hàng hóa được quy định tại Điều 191 BLHS năm 2015 và các quy định của Luật Thương mại, Luật Đầu tư, Nghị định số 94/2017/NĐ-CP ngày 10/8/2017 của Chính phủ. Tuy nhiên, khi xác định đối tượng tác động của tội này, cần chú ý đến một số hàng cấm được thống kê ở trên nhưng đã được quy định của một điều luật khác thì không phải là đối tượng tác động của tội vận chuyển hàng cấm. Mặt khách quan của tội vận chuyển hàng cấm Cùng với khách thể của tội phạm thì mặt khách quan của tội phạm cũng là một trong bốn yếu tố cấu thành tội phạm; Mặt khách quan của tội phạm có ý nghĩa quan trọng trong việc định tội danh. Vì vậy, nắm vững và hiểu đúng khái niệm về mặt khác quan của tội phạm sẽ phân biệt được tội vận chuyển hàng cấm với các tội phạm khác.
Luật hình sự Việt Nam định nghĩa mặt khách quan của tội phạm là “Những biểu hiện diễn ra hoặc tồn tại bên ngoài của tội phạm” [38, tr 161]. 15 Từ phân tích nêu trên, có thể khái niệm mặt khách quan của tội vận chuyển hàng cấm “Là hành vi dùng các loại phương tiện khách nhau để chuyển hàng cấm từ nơi này đến nơi khác dưới bất kỳ hình thức nào”. Ví dụ: Dùng xe ô tô, tàu hỏa để vận chuyển hàng cấm, lợi dụng trẻ em, thương binh…để phục vụ việc vận chuyển. Mặc dù, dấu hiệu về mặt khách quan của tội vận chuyển hàng cấm đã được thể hiện như phân tích ở trên nhưng việc truy cứu TNHS về tội phạm này còn phải đáp ứng dấu hiệu về điều kiện để cấu thành cơ bản như là hàng cấm có số lượng lớn, thu lợi bất chính lớn.
Ngoài ra, đối với trường hợp hàng cấm không phải là có số lượng lớn, thu lợi bất chính lớn thì cần phải thuộc trường hợp đã bị xử phạt hành chính về hành vi tàng trữ, vận chuyển hàng cấm, buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hoá, tiền tệ qua biên giới; tàng trữ, vận chuyển hàng giả; tàng trữ, vận chuyển hàng giả là lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, thuốc phòng bệnh; kinh doanh trái phép; trốn thuế hoặc đã bị kết án về các tội này chưa được xóa án tích mà còn vi phạm về hành vi tàng trữ, vận chuyển hàng cấm. Chủ thể của tội vận chuyển hàng cấm Hiện nay, tình hình tội phạm vận chuyển hàng cấm ngày càng gia tăng, hoạt động ngày càng tinh vi và có diễn biến phức tạp. Vì vậy, việc xác định chủ thể của tội phạm có vai trò quan trọng trong việc xử lý đối với tội này.