Tổng quan nghiên cứu

Vấn nạn đua xe trái phép tại các đô thị lớn và các tỉnh trọng điểm kinh tế phía Bắc đang diễn biến hết sức phức tạp với 99 vụ việc và 1.458 đối tượng bị phát hiện, xử lý trong giai đoạn 2022 đến giữa năm 2023 tại Hà Nội. Tội đua xe trái phép không chỉ đe dọa trực tiếp đến an toàn giao thông đường bộ mà còn kéo theo chuỗi hệ lụy nghiêm trọng như cố ý gây thương tích, chống người thi hành công vụ và hủy hoại tài sản công cộng. Luận văn thạc sĩ luật học của học viên Nguyễn Minh Hoàng, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Lê Đăng Doanh tại Trường Đại học Luật Hà Nội năm 2024, tập trung làm sáng tỏ bản chất pháp lý của Tội đua xe trái phép theo Điều 266 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian xét xử thực tiễn tại thành phố Hà Nội cùng 6 tỉnh miền Bắc gồm Bắc Giang, Bắc Ninh, Thái Nguyên, Vĩnh Phúc, Hà Nam và Hưng Yên trong khoảng thời gian 6 năm từ tháng 01/2018 đến tháng 12/2023. Mục tiêu then chốt của công trình là giải quyết triệt để sự mất cân xứng khi số lượng vi phạm thực tế diễn ra dày đặc nhưng số vụ án bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 266 lại gần như chạm đáy với vỏn vẹn 7 vụ xét xử sơ thẩm trong 6 năm. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc hoàn thiện kỹ thuật lập pháp, chuẩn hóa tiêu chí định tội danh giữa tội đua xe trái phép và tội gây rối trật tự công cộng, qua đó nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm trên 16 địa bàn quận, huyện trọng điểm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên học thuyết cấu thành tội phạm và lý thuyết chính sách hình sự của Nhà nước Việt Nam. Cấu trúc lý luận tập trung phân tích 4 yếu tố cấu thành tội phạm bao gồm: khách thể là an toàn công cộng và trật tự an toàn giao thông đường bộ; mặt khách quan với hành vi điều khiển phương tiện có gắn động cơ ganh đua tốc độ từ 02 xe trở lên; chủ thể là cá nhân có năng lực trách nhiệm hình sự từ đủ 16 tuổi (hoặc từ đủ 14 tuổi đối với các khung hình phạt tăng nặng rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng); và mặt chủ quan với cơ chế hai hình thức lỗi độc lập. Ba khái niệm nền tảng được định hình rõ nét: tội phạm có cấu thành hình thức gắn với lỗi cố ý trực tiếp khi người phạm tội đã bị xử phạt hành chính hoặc có tiền án chưa xóa; tội phạm có cấu thành vật chất gắn với lỗi vô ý đối với hậu quả thương tích từ 31% trở lên hoặc thiệt hại tài sản từ 50.000.000 đồng; và ranh giới phân hóa giữa Điều 266 với Điều 265 về Tội tổ chức đua xe trái phép cùng Điều 318 về Tội gây rối trật tự công cộng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp so sánh luật học, phân tích quy phạm, thống kê xã hội học và tổng kết thực tiễn xét xử. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 100% hồ sơ các vụ án xét xử sơ thẩm về tội đua xe và tổ chức đua xe trái phép tại Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội và 6 tỉnh miền Bắc giai đoạn 2018–2023, kết hợp dữ liệu điều tra thực nghiệm từ 99 vụ việc với 1.458 đối tượng do Công an thành phố Hà Nội xử lý. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được ưu tiên áp dụng nhằm đảm bảo tính bao quát tuyệt đối, loại trừ hoàn toàn hiện tượng sai số khi số lượng vụ án hình sự xét xử tội danh này trên thực tế tương đối hiếm. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích luật học so sánh kết hợp thống kê thực tiễn là nhằm chỉ rõ sự xung đột giữa lý luận định tội và thực tiễn áp dụng pháp luật tại các cơ quan tiến hành tố tụng, từ đó bảo đảm tính khách quan, khoa học và giá trị ứng dụng cao cho các đề xuất hoàn thiện văn bản pháp lý.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, thực tiễn xét xử cho thấy sự suy giảm đột biến và gần như tê liệt của tội danh đua xe trái phép khi trong 6 năm (2018–2023), toàn bộ 7 tỉnh, thành phố miền Bắc chỉ đưa ra xét xử 7 vụ án với 14 bị cáo; riêng giai đoạn 5 năm từ 2019 đến 2023 tại Hà Nội ghi nhận 0 vụ án xét xử theo Điều 266. Thứ hai, dữ liệu phân tích nhân thân 1.458 đối tượng vi phạm chỉ ra rằng 99,7% là nam giới, trong đó thanh thiếu niên dưới 18 tuổi chiếm tới 80,8% (gồm 34,8% dưới 16 tuổi và 46% từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi); 38,5% đối tượng đang là học sinh trung học phổ thông và 96,2% đối tượng chưa từng có tiền án, tiền sự. Thứ ba, khoảng 84% vụ việc xuất phát từ mâu thuẫn cá nhân trên mạng xã hội dẫn đến tụ tập hẹn đua xe tốc độ cao trên 100 km/h kèm theo hung khí, nhưng hầu hết đều bị chuyển hướng khởi tố sang Tội gây rối trật tự công cộng theo Điều 318 Bộ luật Hình sự thay vì Điều 266.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch giữa số vụ vi phạm thực tế và số vụ xét xử Điều 266 được minh họa rõ nét qua biểu đồ so sánh cơ cấu tội danh xử lý giữa Điều 266 và Điều 318. Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ khoảng trống pháp lý tại Điều 266 khi điều luật chưa quy định tình tiết gây thương tích cho từ 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60% trong cấu thành cơ bản. Điển hình như vụ án nhóm "Báo xe Bắc Giang" tại huyện Việt Yên năm 2020, bị can L. so kè tốc độ trên 100 km/h và dùng chân đạp ngã xe của T và H khiến nạn nhân T bị thương tật 15%, H bị thương tật 18%, đạt tổng tỷ lệ thương tổn 33%. Do không nạn nhân nào riêng lẻ đạt mức 31%, vụ việc gặp bế tắc trong việc áp dụng Điều 266. Bảng đối chiếu số liệu phản ánh các cơ quan tiến hành tố tụng buộc phải lựa chọn Điều 318 để truy cứu trách nhiệm hình sự nhằm tránh bỏ lọt tội phạm, vô hình trung làm lu mờ vai trò độc lập của tội danh đua xe trái phép.

Đề xuất và khuyến nghị

Một là, sửa đổi và bổ sung Điều 266 Bộ luật Hình sự năm 2015 trong giai đoạn 2024–2026: Quốc hội cần bổ sung dấu hiệu cấu thành tội phạm cơ bản đối với hành vi đua xe gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của 02 người trở lên mà tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%, khắc phục triệt để khoảng trống pháp lý hiện hành. Hai là, ban hành Thông tư liên tịch hướng dẫn áp dụng pháp luật trong năm 2025: Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Bộ Công an cần khẩn trương hướng dẫn thống nhất tiêu chí phân định giữa Tội đua xe trái phép và Tội gây rối trật tự công cộng, giảm thiểu 100% tình trạng nhận thức không đồng nhất giữa các cấp tố tụng. Ba là, tăng cường hệ thống giám sát công nghệ giai đoạn 2024–2025: Công an thành phố Hà Nội và các tỉnh miền Bắc cần phủ kín mạng lưới camera AI đo tốc độ tự động tại 16 quận, huyện trọng điểm, nâng tỷ lệ phát hiện và xử lý vi phạm giao thông bằng chứng cứ điện tử lên trên 95%. Bốn là, thiết lập cơ chế liên kết phòng ngừa học đường từ năm học 2024–2025: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng lực lượng Công an cơ sở quản lý chặt chẽ nhóm 38,5% học sinh có biểu hiện tiêu cực, ký cam kết 100% gia đình không giao xe gắn máy phân khối lớn cho con em khi chưa đủ tuổi luật định.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1 - Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên: Nắm vững hệ thống tiêu chí định tội danh, phân biệt chính xác Điều 266 với Điều 318, Điều 260 và Điều 330, giúp giải quyết triệt để các vụ án có tính chất phức tạp và nâng cao chất lượng xét xử thực tế. Nhóm 2 - Cơ quan lập pháp và cơ quan xây dựng chính sách: Sử dụng bộ số liệu khảo sát thực chứng 6 năm (2018–2023) làm luận cứ khoa học tin cậy để sửa đổi Bộ luật Hình sự và ban hành các văn bản giải thích pháp luật chuẩn mực. Nhóm 3 - Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật: Tiếp cận nguồn tư liệu học thuật chuyên sâu về cấu thành hai hình thức lỗi và kỹ thuật lập pháp hình sự với hơn 60 tài liệu tham khảo giá trị cao. Nhóm 4 - Lực lượng Cảnh sát giao thông và Cảnh sát hình sự: Áp dụng các giải pháp điều tra cơ bản, triển khai hiệu quả Chuyên đề 12 tại 16 địa bàn quận, huyện phức tạp nhằm chủ động ngăn chặn các hội nhóm tụ tập so kè tốc độ trái phép.

Câu hỏi thường gặp

Tội đua xe trái phép theo Điều 266 Bộ luật Hình sự đòi hỏi tối thiểu bao nhiêu người và phương tiện tham gia? Hành vi đua xe trái phép bắt buộc phải có sự ganh đua tốc độ giữa ít nhất 02 người điều khiển từ 02 phương tiện có gắn động cơ trở lên. Nếu chỉ có 01 cá nhân chạy quá tốc độ gây hậu quả nguy hiểm, hành vi sẽ bị xử lý theo Điều 260 về Tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ.

Người ngồi sau xe cổ vũ trong cuộc đua xe trái phép có bị truy cứu trách nhiệm hình sự không? Người ngồi sau xe đua hoặc người đứng xem có hành vi kích động có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với vai trò đồng phạm giúp sức của Điều 266 nếu cùng ý chí thực hiện, hoặc bị khởi tố độc lập về Tội gây rối trật tự công cộng theo Điều 318 với tỷ lệ xử lý lên tới 100% các vụ tụ tập mang hung khí.

Tại sao Tòa án nhân dân thành phố Hà Nội không xét xử vụ án nào về tội đua xe trái phép trong giai đoạn 2019–2023? Nguyên nhân chủ yếu do hầu hết các vụ việc thanh thiếu niên tụ tập lạng lách tốc độ cao chưa để lại hậu quả thương tích trên 31% hoặc tài sản trên 50.000.000 đồng, buộc cơ quan điều tra phải chuyển hóa tội danh sang Điều 318 nhằm kịp thời răn đe 99 vụ việc phát sinh trên địa bàn.

Điều khiển xe máy điện so kè tốc độ trên đường bộ có phạm tội đua xe trái phép không? Theo quy định tại Điều 266 Bộ luật Hình sự và Điều 34 Nghị định 100/2019/NĐ-CP, xe máy điện thuộc nhóm phương tiện có gắn động cơ. Nếu người điều khiển so kè tốc độ gây thương tích từ 31% trở lên hoặc đã bị xử phạt hành chính mà tái phạm thì hoàn toàn bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Mức hình phạt cao nhất áp dụng cho Tội đua xe trái phép theo Bộ luật Hình sự hiện hành là bao nhiêu năm tù? Khoản 4 Điều 266 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định mức phạt tù từ 12 năm đến 20 năm khi người phạm tội làm chết từ 03 người trở lên, gây thương tích cho 03 người với tổng tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 201% trở lên, hoặc gây thiệt hại tài sản từ 1.000.000.000 đồng trở lên.

Kết luận

  • Công trình đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về cấu thành tội phạm và đặc thù hai hình thức lỗi của Tội đua xe trái phép theo Điều 266 Bộ luật Hình sự năm 2015.
  • Luận văn phản ánh trung thực thực trạng xét xử 6 năm (2018–2023) với 7 vụ án tại miền Bắc và phân tích sâu sắc dữ liệu 1.458 đối tượng vi phạm tại Hà Nội.
  • Nghiên cứu chỉ rõ bất cập trong quy định tỷ lệ thương tật và nguyên nhân dẫn đến xu hướng chuyển hóa định tội danh sang Tội gây rối trật tự công cộng theo Điều 318.
  • Đưa ra 4 nhóm giải pháp đột phá gắn với lộ trình lập pháp 2024–2026 và kế hoạch ứng dụng công nghệ giám sát tốc độ tự động tại 16 quận, huyện trọng điểm.
  • Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn mực giúp các cơ quan tiến hành tố tụng và các nhà nghiên cứu nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng chống tội phạm giao thông.

Hãy tham khảo ngay toàn văn luận văn thạc sĩ luật học để tiếp cận các phân tích chuyên sâu và hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật hình sự hiệu quả nhất.