CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Một số vấn đề về chi thường xuyên ngân sách nhà nước 1. Ngân sách nhà nước 1. Khái niệm Thuật ngữ "Ngân sách nhà nước "có từ lâu và ngày nay được dùng phổ biến trong đời sống kinh tế - xã hội và được diễn đạt dưới nhiều góc độ khác nhau.
Theo Dương Đăng Chinh (2005): “NSNN là phạm trù kinh tế và là phạm trù lịch sử. NSNN phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước khi Nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước trên cơ sở luật định”. Tại Việt Nam có nhiều cách định nghĩa về NSNN song quan niệm NSNN được bao quát nhất cả về lý luận và thực tiễn của nước ta hiện nay là trong Luật NSNN được Quốc hội nước Cộng hoà XHCN Việt Nam khoá XIII, thông qua ngày 25/06/2015: “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”. NSNN là một phạm trù kinh tế khách quan, ra đời, tồn tại và phát triển trên cơ sở sự ra đời, tồn tại và phát triển của Nhà nước.
Như vậy, bản chất của NSNN là hệ thống các mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và các thành viên trong xã hội, phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động và sử dụng các nguồn lực tài chính, nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng quản lý và điều hành nền kinh tế, xã hội của Nhà nước. Biểu hiện bên ngoài của NSNN là các hoạt động thu-chi do Nhà nước thực hiện, gắn liền với việc tạo lập và sử dụng quỹ NSNN. Trong đó: Thu NSNN là việc Nhà nước sử dụng quyền lực của mình tập trung một phần nguồn lực tài chính quốc gia hình thành nên quỹ NSNN nhằm bảo đảm thực hiện LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 16 các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Các nguồn thu của NSNN bao gồm: thu từ thuế, phí, lệ phí; thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; các khoản đóng góp của các tổ chức, cá nhân; các khoản viện trợ và các khoản thu khác theo quy định của pháp luật.
Thu NSNN một mặt bảo đảm tập trung một bộ phận nguồn lực tài chính quốc gia vào tay Nhà nước để thực hiện các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước, các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước, mặt khác, thông qua thu NSNN, Nhà nước thực hiện việc quản lý và điều tiết vĩ mô nền kinh tế - xã hội. Chi NSNN là quá trình Nhà nước phân phối và sử dụng các nguồn tài chính đã tập trung được vào quỹ NSNN nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trong từng thời kỳ. Vai trò của ngân sách nhà nước Theo Nguyễn Văn Tiến (2012), vai trò của NSNN như sau: “Với chức năng phân phối, NSNN có vai trò huy động nguồn tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của Nhà nước và thực hiện cân đối thu, chi tài chính của Nhà nước. Đó là vai trò truyền thống của NSNN trong mọi mô hình kinh tế, nó gắn chặt với các chi phí của Nhà nước trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của mình”.
Thứ nhất, chi thường xuyên NSNN đảm bảo nguồn lực tài chính và là một trong những nhân tố có ý nghĩa quyết định đến chất lượng, hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy Nhà nước; có tác động trực tiếp đến việc thực hiện các chức năng của Nhà nước về quản lý kinh tế, xã hội và cung ứng một phần hàng hóa công cộng. Bởi lẽ, muốn thực hiện được các chức năng, nhiệm vụ được giao đòi hỏi bộ máy Nhà nước phải có nguồn nhân lực, vật lực, tài lực. Trong khi phần lớn hoạt động của các CQNN lại không tự tạo ra của cải vật chất. Do đó, nguồn lực tài chính đầu vào của bộ máy Nhà nước phải được NSNN đảm bảo.
Thứ hai, chi thường xuyên NSNN là một trong những công cụ đắc lực kích thích sự phát triển và điều tiết vĩ mô nền kinh tế. Thông qua chi thường xuyên, Nhà nước tạo đà cho sự phát triển kinh tế nhờ chú trọng ưu tiên cho sự nghiệp khoa học và công nghệ, thành lập các Viện Khoa học để nghiên cứu, ứng dụng khoa học, kỹ thuật vào sản xuất và đời sống. Bên cạnh đó, chi thường xuyên NSNN cho các hoạt LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 17 động sự nghiệp khác tạo ra sự hỗ trợ lẫn nhau và cung cấp thêm các yếu tố đầu vào có chất lượng cho sự phát triển của nền kinh tế như chi cho y tế, giáo dục và đào tạo để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực; chi cho sự nghiệp giao thông giúp luân chuyển hàng hóa nhanh chóng, thuận tiện, ít tốn kém chi phí; chi cho sự nghiệp thủy lợi tạo điều kiện phát triển sản xuất nông nghiệp;. Thông qua chi thường xuyên, Nhà nước còn điều tiết thị trường để thực hiện các mục tiêu của mình.
Muốn thực hiện tốt vai trò này NSNN phải có quy mô đủ lớn để Nhà nước thực hiện các chính sách tài khoá phù hợp (nới lỏng hay thắt chặt) kích thích sản xuất, kích cầu để góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, ổn định xã hội. Thứ ba, chi thường xuyên NSNN là công cụ để Nhà nước hỗ trợ người nghèo, các đối tượng chính sách, thực hiện mục tiêu công bằng xã hội. Thực hiện tốt nhiệm vụ chi thường xuyên còn có ý nghĩa to lớn trong việc phân phối và sử dụng hiệu quả các nguồn lực tài chính của đất nước, tạo điều kiện giải quyết tốt mối quan hệ giữa tích lũy và tiêu dùng. Chi thường xuyên tiết kiệm và hiệu quả sẽ tăng tích lũy vốn NSNN cho chi đầu tư, thúc đẩy phát triển kinh tế, nâng cao niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo, quản lý của Nhà nước.
Vì vậy, Nhà nước sử dụng NSNN thông qua công cụ là chính sách thuế khoá và chi tiêu công để phân phối lại thu nhập giữa các tầng lớp dân cư và cung cấp hàng hoá dịch vụ công cho xã hội,. Thứ tư, chi thường xuyên NSNN là công cụ ổn định chính trị, xã hội, quốc phòng, an ninh. Thứ năm, chi thường xuyên NSNN là thước đo quan trọng để đánh giá hiệu quả của Chính phủ. Ở tầm vĩ mô, hiệu quả của Chính phủ được thể hiện ở tính dân chủ và sự ổn định về chính trị, kinh tế phát triển, đời sống nhân dân không ngừng được cải thiện, xã hội công bằng, an ninh quốc gia và trật tự xã hội được đảm bảo, văn hóa phát triển và văn minh tinh thần được nâng cao.
Vai trò của ngân sách nhà nước vô cùng quan trọng trong việc điều tiết và quản lý mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Vì vậy, cần phải có sự cân bằng trong thu chi ngân sách. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Chi thường xuyên ngân sách nhà nước 1.
Khái niệm Theo Luật Ngân sách số 83: “Chi thường xuyên là nhiệm vụ chi của NSNN nhằm bảo đảm hoạt động của bộ máy Nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị- xã hội, hỗ trợ hoạt động của các tổ chức khác và thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của Nhà nước về phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh”. Nói cách khác, chi thường xuyên là quá trình phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm trang trải nhu cầu chi của các cơ quan nhà nước, các tổ chức chính trị-xã hội thuộc khu vực công, qua đó thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước ở các hoạt động sự nghiệp kinh tế, giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ, y tế, xã hội, văn hóa thông tin, môi trường,…, và các hoạt động sự nghiệp khác. Một cách khái quát, chi thường xuyên NSNN là quá trình phân phối và sử dụng quỹ NSNN theo những nguyên tắc nhất định để đáp ứng nhu cầu chi gắn với việc thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên của Nhà nước về quản lý kinh tế - xã hội. Thực chất chi ngân sách Nhà nước chính là việc cung cấp các phương tiện tài chính cho các nhiệm vụ của Nhà nước.
Đặc điểm chi thường xuyên ngân sách nhà nước Thứ nhất, đại bộ phận các khoản chi thường xuyên từ NSNN đều mang tính ổn định và có tính chu kỳ trong một khoảng thời gian hàng tháng, hàng quý, hàng năm, thể hiện ở tổng mức và tỷ trọng chi thường xuyên trong tổng chi NSNN hầu như không có sự thay đổi đột biến giữa các năm; nội dung và cơ cấu chi thường xuyên cũng có tính ổn định tương đối. Đặc điểm này xuất phát từ mối quan hệ hữu cơ giữa Nhà nước và NSNN. Một mặt, sự ra đời của Nhà nước là tiền đề cho sự ra đời, tồn tại và phát triển của NSNN; mặt khác, NSNN là công cụ tài chính quan trọng, tạo tiền đề vật chất để duy trì quyền lực chính trị, vận hành bộ máy Nhà nước và thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước như tổ chức quản lý các hoạt động kinh tế, bảo đảm an ninh-quốc phòng, trật tự an toàn xã hội,. Các chức năng này là tất yếu, khách quan đòi hỏi phải có nguồn lực tài chính ổn định.
Đặc điểm này còn xuất phát từ sự tất LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 19 yếu phải thực hiện các nhiệm vụ của Nhà nước về quản lý hành chính một cách thường xuyên, liên tục nhằm cung ứng các hàng hóa công cộng không thể thiếu cho xã hội. Thứ hai, xét theo cơ cấu chi NSNN ở từng niên độ và mục đích sử dụng cuối cùng thì phần lớn các khoản chi thường xuyên có hiệu lực tác động trong khoảng thời gian ngắn và mang tính chất tiêu dùng xã hội; chủ yếu nhằm trang trải cho các nhu cầu thường xuyên, thiết yếu về quản lý hành chính, an ninh quốc phòng, trật tự an toàn xã hội, về hoạt động sự nghiệp và các hoạt động xã hội khác do Nhà nước tổ chức. Kết quả là tạo ra các hàng hóa, dịch vụ công cộng đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội.