CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT KHIẾU NẠI VỀ ĐẤT ĐAI 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của khiếu nại về đất đai và giải quyết khiếu nại về đất đai 1. Khái niệm về khiếu nại và khiếu nại liên quan đến đất đai 1. Khái niệm về khiếu nại Khiếu nại là một thuật ngữ thường được sử dụng rộng rãi trong đời sống xã hội và trong hoạt động quản lý nhà nước.
Tùy thuộc vào mục đích và góc độ nghiên cứu mà khiếu nại được hiểu theo những nghĩa khác nhau. Khiếu nại theo gốc tiếng Latinh: “Complant” nghĩa là “sự phàn nàn, phản ứng, bất bình của người nào đó về vấn đề có liên quan” (Viện khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp, Từ điển luật học, Nxb Tư pháp, tr. 422, 784, 758, Nxb Từ điển Bách Khoa, 2006). Theo cuốn thuật ngữ pháp lý phổ thông thì khiếu nại là “Việc yêu cầu cơ quan nhà nước, trước tiên là tổ chức xã hội hoặc người có chức vụ giải quyết việc vi phạm quyền hoặc lợi ích hợp pháp của bản thân người khiếu nại hay người khác” (Viện Ngôn ngữ học (1986), Thuật ngữ pháp lý phổ thông, Nxb Pháp lý, Hà Nội, 1986).
Theo Đại từ điển tiếng Việt, khiếu nại được hiểu là “thắc mắc, đề nghị xem xét lại những kết luận, quyết định do cấp có thẩm quyền đã làm, đã chuẩn y” (Nguyễn Như Ý (1998), Đại từ điển tiếng Việt, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội). Dưới góc độ lý luận dùng quyền để bảo vệ quyền con người, người ta quan niệm khiếu nại là một trong những phương thức bảo vệ quyền chủ thể: Khiếu nại được sử dụng khi quyền chủ thể của bản thân công dân khiếu nại hoặc của người do mình bảo hộ bị vi phạm do quyết định hoặc hành vi trái pháp luật thuộc phạm vi quản lý nhà nước của các cơ quan quản lý nhà nước hoặc nhân viên nhà nước. Về phương diện xã hội, khiếu nại là việc công dân tha phán, phàn nàn, phản đối, không đồng ý với một việc làm hoặc một quyết định (hành vi) của cơ quan nhà nước làm ảnh hưởng tới quyền lợi, lợi ích của công dân. Về phương diện pháp lý, khiếu nại là quyền cơ bản của công dân, tổ chức trong mỗi quốc gia được pháp luật của quốc gia đó quy định trong Hiến pháp và bảo đảm n 7 thực hiện bằng quyền lực nhà nước.
Khiếu nại có thể được hiểu là ý kiến, là thông tin phản hồi của công dân, tổ chức đối với những hoạt động của bộ máy nhà nước trong quá trình quản lý xã hội mà họ cho rằng hoạt động đó đã tác động, xâm phạm ảnh hưởng tới quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật này quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình (Điều 2, Luật Khiếu nại năm 2011). Khiếu nại là việc cá nhân, tổ chức yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét lại một việc làm mà họ cho là không đúng đắn, gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại đến quyền, lợi ích chính đáng của họ và đòi bồi thường thiệt hại do việc làm không đúng đó gây ra. Khiếu nại có thể mang tính chất hành chính nếu nó liên quan đến các quyết định không đúng của cơ quan quản lý hành chính (ở Trung ương hoặc ở từng địa phương, ở cơ quan hành chính).
Khiếu nại cũng có thể mang tính dân sự nếu nó liên quan đến các quyết định của các cơ quan dân sự. Trong phạm vi của luận văn này, khiếu nại được nghiên cứu là khiếu nại về đất đai, do đó nó là khiếu nại hành chính. Khiếu nại về đất đai là khiếu nại của người sử dụng đất yêu cầu các cơ quan quản lý hành chính về đất đai xem xét lại các quyết định, các việc làm của cơ quan quản lý đất đai mà họ cho là đã vi phạm quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất. Khái niệm về khiếu nại đất đai có thể hiểu như sau: Khiếu nại về đất đai là khiếu nại của người sử dụng đất yêu cầu các cơ quan quản lý hành chính vể đất đai xem xét lại các quyết định, các việc làm của cơ quan quản lý đất đai mà họ cho là đã vi phạm quyền và lợi ích của người sử dụng đất.
Đặc điểm của khiếu nại trong lĩnh vực đất đai Thứ nhất, đặc điểm về các bên tham gia vào quan hệ khiếu nại: Khiếu nại không chỉ là quyền công dân mà còn là quyền của con người. Quyền khiếu nại của công dân đã được công nhận trong Hiến pháp (Điều 30, Hiến pháp năm 2013) và được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật (Luật Khiếu nại năm 2011 và các văn bản hướng dẫn thi hành) nhằm điều chỉnh các mối quan hệ phát sinh trong khiếu nại. Nói cách khác, khiếu nại về đất đai cũng là quyền của người có quyền sử dụng đất và quyền này là quyền đã được luật hóa trong Luật Đất đai 2013 (Điều 204, Luật Đất đai năm 2013) và Luật Khiếu nại 2011 (Điều 2, Luật Khiếu nại năm 2011). Quyền khiếu nại được bảo đảm thực hiện bởi Nhà nước và hệ thống giám sát.
Để bảo đảm quyền khiếu nại của công dân, Nhà nước thiết lập cơ chế giải quyết khiếu nại, gồm các cơ quan có thẩm quyền giải quyết khiếu nại và trình tự, thủ tục khi giải quyết khiếu nại. Bên cạnh đó, Nhà nước thiết lập một hệ thống các cơ quan kiểm tra, giám sát, gồm: giám sát từ các cơ quan quyền lực nhà nước, công tác thanh tra, kiểm tra trách nhiệm giải quyết khiếu nại và sự giám sát của xã hội. Khiếu nại về đất đai được thực hiện theo trình tự, thủ tục pháp lý nhất định, bắt buộc các chủ thể sử dụng đất và các cơ quan nhà nước khi tham gia vào quá trình khiếu nại và giải quyết khiếu nại phải tuân thủ, tạo nên sự thống nhất và hiệu quả trong việc giải quyết khiếu nại về đất đai. Đặc điểm về căn cứ pháp lý để khiếu nại: bộ phận của khiếu nại hành chính và được tiến hành bởi các chủ thể có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến quản lý và sử dụng đất.
Trong quan hệ khiếu nại về đất đai, chủ thể khiếu nại là những người có quyền sử dụng đất. Quyền sử dụng đất của các chủ thể được xác lập dựa trên quyết định giao đất, cho thuê đất của Nhà nước, được Nhà nước cho phép nhận chuyển nhượng từ các chủ thể khác hoặc được nhà nước công nhận quyền sử dụng đất hợp pháp đối với diện tích đất đang sử dụng. Người sử dụng đất được xác định gồm 07 nhóm đối tượng,đó là: các tổ chức trong nước; tổ chức kinh tế nhận chuyển quyền sử dụng đất; hộ gia đình, cá nhân trong nước; cộng đồng dân cư được; cơ sở tôn giáo; tổ chức nước ngoài có chức năng ngoại giao, tổ chức thuộc Liên hợp quốc, tổ chức liên n 9 chính phủ; người Việt Nam định cư ở nước ngoài về đầu tư hoặc về sống ổn định tại Việt Nam; tổ chức, cá nhân nước ngoài đầu tư vào Việt Nam theo pháp luật về đầu tư. Các chủ thể trên có thể là bên đi khiếu nại, một khi quyền và lợi ích hợp pháp của họ bị xâm hại (Điều 5, Luật Đất đai năm 2013, trang 3-4).
Thứ hai, đặc điểm về nội dung khiếu nại: khiếu nại trong lĩnh vực đất đai có nội dung rất đa dạng, phức tạp. Theo đó, hoạt động quản lý và sử dụng đất trong nền kinh tế thị trường diễn ra rất đa dạng, phong phú với việc sử dụng đất vào nhiều mục đích khác nhau, với diện tích, nhu cầu sử dụng khác nhau. Sự phức tạp về nội dung khiếu nại thể hiện ở các vấn đề: Khiếu nại quyết định hành chính về thu hồi đất, bồi thường giải phóng mặt bằng, hỗ trợ tái định cư; khiếu nại về việc cấp, thu hồi giấy Chứng nhận quyền sử dụng đất; khiếu nại liên quan đến việc giải quyết các tranh chấp về đất đai; khiếu nại đòi lại đất trước đây đưa vào hợp tác xã nông nghiệp hay tập đoàn sản xuất nông nghiệp; khiếu nại quyết định giao đất; khiếu nại quyết định xử phạt vi phạm hành chính về vi phạm quản lý và sử dụng đất đai… Ngoài ra, còn có khiếu nại về việc thực hiện thủ tục cấp giấy CNQSDĐ, chuyển quyền sử dụng đất, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, về thuế, lệ phí về quản lý và sử dụng đất đai. Thứ ba, đặc điểm về tính chất và đối tượng khiếu nại: Khiếu nại hành chính trong lĩnh vực đất đai là thực quyền chính trị - pháp lý giữa người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến sử dụng đất với cơ quan nhà nước có thẩm quyền, thực chất là quan hệ giữa người sử dụng đất, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến sử dụng đất với Nhà nước.
Người sử dụng đất thực hiện quyền khiếu nại các quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính về đất đai đối với các cơ quan Nhà nước chính là thực hiện các quyền chính trị - pháp lý của mình theo quy định của pháp luật. Đây chính là đặc điểm cơ bản của khiếu nại trong lĩnh vực đất đai. Khiếu nại gắn với quyền khiếu nại là quyền tự do, dân chủ của công dân và được pháp luật công nhận, bảo hộ. Quyền khiếu nại là quyền để bảo vệ quyền, là công cụ pháp lý để công dân bảo vệ quyền và lợi ích đang bị quyết định hoặc hành vi trái pháp luật của tổ chức, cá nhân, cơ quan nhà nước xâm phạm.
Nội dung của quyền khiếu nại gắn với tổng thể quyền và nghĩa vụ pháp lý của công dân và nhà nước; mục n 10 đích của quyền khiếu nại gắn với bảo vệ và khôi phục lợi ích hợp pháp của công dân.