phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương như sau: Chƣơng 1: Khái lƣợc về thời gian, không gian nghệ thuật và vị trí của Nguyễn Nhật Ánh trong dòng văn học thiếu nhi Chƣơng 2: Thời gian nghệ thuật trong truyện Nguyễn Nhật Ánh Chƣơng 3: Không gian nghệ thuật trong truyện Nguyễn Nhật Ánh. 11 Chƣơng 1: KHÁI LƢỢC VỀ THỜI GIAN, KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN NHẬT ÁNH 1. Khái lƣợc về thời gian, không gian nghệ thuật 1. Khái niệm thời gian nghệ thuật Thời gian nghệ thuật là phạm trù của hình thức nghệ thuật, thể hiện phương thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật.
Nếu thế giới thực tại bị chi phối bởi dòng thời gian thì thế giới nghệ thuật cũng tồn tại và chịu ảnh hưởng lớn của thời gian nghệ thuật. Theo Từ điển thuật ngữ văn học, thì: Thời gian là “hình thức nội tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó” [13;160]. Cùng với không gian nghệ thuật, sự miêu tả, trần thuật trong văn học nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn trần thuật nhất định trong thời gian. Khác với thời gian khách quan được đo bằng đồng hồ và lịch, thời gian nghệ thuật được đo bằng nhiều thước đo khác nhau, bằng sự lặp đi lặp lại đều đặn của các hiện tượng đời sống được ý thức: sự sống, cái chết, sự chia ly, mùa này, mùa khác…tạo nên nhịp điệu trong tác phẩm.
Thời gian nghệ thuật là thời gian mà ta có thể thể nghiệm được trong tác phẩm nghệ thuật với tính liên tục và độ dài của nó, với nhịp độ nhanh hay chậm, với các chiều thời gian hiện tại, quá khứ hay tương lai. Thời gian nghệ thuật không mang tính khách quan mà mang tính chủ quan, gắn với cảm nhận của con người. Thời gian nghệ thuật còn gắn với việc tác giả tổ chức chất liệu trong tác phẩm. Thời gian nghệ thuật gồm có thời gian sự kiện và thời gian tâm tưởng.
Trong chuyên luận Thi pháp cổ điển Nga, Viện sĩ Đ.X Likhachốp đã phát biểu quan điểm của mình về vấn đề thời gian nghệ thuật. Đây có thể coi là quan điểm tích cực đóng góp vào công việc nghiên cứu văn học: “Thời gian nghệ thuật là nhân tố nằm trong mạng lưới nghệ thuật. Nó buộc thời gian cú pháp và quan niệm triết học về thời gian phải phục vụ cho những nhiệm vụ 12 nghệ thuật của nó”. Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử trong Thi pháp thơ Tố Hữu có viết: “Thời gian nghệ thuật trong văn học không phải giản đơn chỉ là quan điểm của tác giả về thời gian mà là một hiện tượng thời gian sinh động, gợi cảm, là sự cảm thụ, ý thức về thời gian được dùng làm hình thức nghệ thuật để phản ánh và tổ chức tác phẩm (…) Còn thời gian thật sự có tính chất nghệ thuật, đó là thời gian của hành động kể chuyện và thời gian của văn bản…”[37, tr.
Điểm qua một số quan niệm về thời gian nghệ thuật của các nhà nghiên cứu, chúng tôi rút ra quan niệm về thời gian nghệ thuật như sau: Thời gian nghệ thuật là nhân tố nằm trong mạng lưới nghệ thuật của tác phẩm văn học. Nó thể hiện cái nhìn tâm lý chủ quan về thời gian, cách cảm nhận và ứng xử đối với cuộc sống theo quan điểm, ý đồ riêng của tác giả mộ cách có hiệu quả nghệ thuật. Khái niệm không gian nghệ thuật Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại bên trong của hình thức nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó. Theo các tác giả của cuốn Từ điển Tiếng Việt, không gian là “hình thức tồn tại cơ bản của vật chất, trong đó các vật có độ dài và độ lớn khác nhau, cái nọ ở cạnh cái kia”, là “khoảng không gian bao trùm mọi vật xung quanh con người”.
Khi nhắc đến không gian nói chung, người ta thường quy nó về một không gian địa lý nào đó. Nhưng không gian nghệ thuật lại là một phạm trù khác hẳn, nó thuộc về hình thức nghệ thuật, là “phương thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật” [25, tr. Các tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học khẳng định: “không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó. Sự miêu tả, trần thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn ra trong một trường nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể, cảm tính 13 bộc lộ qua quảng tính của nó; cái này bên cạnh cái kia, liên tuc, cách quãng, tiếp nối, cao, thấp, xa, gần, rộng, dài tạo thành viễn cảnh nghệ thuật.
Không gian nghệ thuật gắn liền với những cảm thụ về không gian nên mang tính chủ quan. Ngoài không gian vật thể, có không gian tâm tưởng. Do vậy không gian nghệ thuật có tính độc lập tương đối với không gian địa lý”[13,tr 56]. Giáo sư Trần Đình Sử cũng chỉ rõ: “Không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của người nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan điểm nhất định về cuộc sống, do đó không thể quy nó về không gian địa lý, hay không gian vật lý, vật chất”[38,tr.
Chính vì thuộc về thế giới nghệ thuật, thuộc về thế giới của “cái nhìn và mang ý nghĩa” (Trần Đình Sử) nên không gian nghệ thuật mở ra một trường nhìn, một cách nhìn trong tác phẩm. Trong tác phẩm, từ cái nhìn của tác giả, từ điểm nhìn của người kể chuyện trong không gian được hiện diện rõ nét. Dù là điểm nhìn của ai thì nó vẫn mang tính chủ thể, nhờ tính chủ thể mà một mô hình không gian với chiều cao-thấp, rộng-hẹp, xa-gần…được xác định. Khi nghiên cứu về không gian, các tác giả còn đưa ra các tiêu chí cụ thể để phân loại không gian nghệ thuật, trong đó có một số quan điểm đáng chú ý như sau: *Giáo sư Trần Đình Sử trong Dẫn luận thi pháp học: - Dựa vào vị trí, giới hạn của sự vật, không gian được chia thành: không gian điểm (địa điểm), không gian tuyến , không gian mặt phẳng (không gian khối).
- Dựa vào sự biến đổi, vận động của sự vật, hiện tượng, không gian được chia thành: không gian bên trong (phi thời gian, không biến đổi, trừ khi thảm họa làm nó bị hủy diệt), không gian bên ngoài (đổi thay, vô thường, ngẫu nhiên). Ngoài ra còn có không gian hành động và phi hành động. Như vậy không gian nghệ thuật là mô hình không gian của thế giới nghệ thuật. Sự đối lập và liên hệ của các yếu tố thời gian (các miền, các phương vị, các chiều…) tạo thành ngôn ngữ nghệ thuật để biểu hiện thế giới quan của tác phẩm.
14 Tác giả Nguyễn Thái Hòa trong cuốn Những vấn đề thi pháp của truyện phân chia không gian nghệ thuật thành các loại cụ thể. Theo tác giả, sự tồn tại của sự vật là sự tồn tại trong không gian. Nhận thức của con người được hình thành riêng rẽ, biểu hiện bằng lời và được “khúc xạ” theo chủ quan của người nói. Có thể chia thành các loại không gian như sau: Không gian bối cảnh (bao gồm bối cảnh thiên nhiên, bối cảnh tâm trạng và bối cảnh xã hội); Không gian sự kiện; Không gian tâm lý; Không gian kể chuyện; Không gian tâm lý.
Trong cuốn Lý luận văn học vấn đề và suy nghĩ, GS Huỳnh Như Phương cũng phân chia không gian nghệ thuật thành: Không gian nghệ thuật có thể là không gian thiên nhiên hay không gian sinh hoạt. Và những không gian này luôn gắn với khát vọng, ước mơ, lý tưởng của con người. Không gian nghệ thuật có thể là không gian mở hoặc không gian khép. Không gian nghệ thuật cũng có thể là không gian linh hoạt, vận động đa dạng hay đã hướng hoặc cũng có thể là không gian tĩnh bất động.
Như vậy không gian nghệ thuật có ý nghĩa quan trọng đối với tác giả trong việc miêu tả cuộc sống, bộc lộ tư tưởng, tình cảm, tâm hồn của con người. Vai trò của không gian nghệ thuật không dừng lại ở việc xác định nơi chốn, địa điểm diễn ra các sự kiện, nơi liên kết đường dây cốt truyện, mà nó đã trở thành một kí hiệu đặc biệt để diện đạt những phạm trù ngoài thời gian, hoặc để thể hiện tâm trạng của nhân vật, hoặc để đánh giá nhân vật đó về mặt đạo đức, thẩm mỹ. Hành trình sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh trong dòng văn học thiếu nhi 1. Khái niệm văn học thiếu nhi Để nghiên cứu sâu hơn về vị trí của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh đối với nền văn học thiếu nhi, câu hỏi đầu tiên chúng ta cần phải trả lời là “văn học thiếu nhi là gì?”.
Có rất nhiều định nghĩa và cách hiểu khác nhau về văn học thiếu nhi. 15 Theo cuốn Từ điển thuật ngữ văn học: “Theo nghĩa hẹp, văn học thiếu nhi gồm những tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành cho thiếu nhi. Tuy vậy, khái niệm văn học thiếu nhi cũng thường bao gồm một phạm vi rộng rãi những tác phẩm văn học thông thường (dành cho người lớn) đã đi vào phạm vi đọc của thiếu nhi” [40, tr. Như vậy, Từ điển thuật ngữ văn học không đưa ra một khái niệm hay một định nghĩa cụ thể về văn học thiếu nhi mà chỉ giới hạn những “loại” tác phẩm được gọi là văn học thiếu nhi.
Mà trong số những tác phẩm văn học thiếu nhi ấy cũng gồm cả những tác phẩm không thuộc về văn học. Cũng về khái niệm văn học thiếu nhi thì Từ điển bách khoa mở (Wikipedia) cho rằng: “Văn học thiếu nhi (Children’s literature) hay văn học dành cho trẻ em là các tác phẩm dành cho độc giả và thính giả đến khoảng mười hai tuổi và thường có tranh minh họa. Thuật ngữ này được dùng với nhiều nghĩa, đôi khi nó loại trừ những thể loại viễn tưởng dành cho tuổi mới lớn, các sách truyện hài hước hoặc các thể loại truyện khác…Văn học thiếu nhi có thể là những tác phẩm do trẻ em (thiếu nhi) viết, những tác phẩm viết cho trẻ em hoặc những tác phẩm được trẻ em lựa chọn”. Cuốn Bách khoa thư văn học thiếu nhi Việt Nam tập 1 do Vân Thanh và Nguyên An biên soạn đã đưa quan niệm về văn học thiếu nhi tương đối rộng và bao quát : “Văn học thiếu nhi bao gồm: - Những tác phẩm văn học được mọi nhà sáng tạo với mục đích giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn, tính cách cho thiếu nhi.