mở đầu không phải bắt đầu từ khi Chí Phèo được nhặt được từ khi còn đỏ hỏn ở lò gạch cũ mà được kể từ khi hắn ra tù, uống rượu và chửi. Lúc đó, Chí cũng đã khoảng 26 – 27 tuổi. Sau đó nhà văn mới quay trở lại kể chuyện anh thả ống lươn nhặt được hắn buổi sáng sớm, kể lại cuộc đời lớn lên của Chí. Có thể nói, mỗi một nhà văn khi sáng tác, muốn để lại ấn tượng cho người đọc, cuốn hút người đọc lại có những cách kể chuyện riêng, đó chính là việc nhà văn sử dụng nghệ thuật sắp xếp các sự kiện – giả - thời gian.
Khi kể chuyện, sử dụng giả - thời gian, mỗi một tác giả lại chọn cho mình cách thức riêng. Có ba vấn đề chính trong nghệ thuật giả - thời gian: Trật tự, Thời lưu, Tần suất. Nhắc đến Proust, nhắc đến việc nghiên cứu thời gian trong Đi tìm thời gian đã mất, cần nhắc đến bài nghiên cứu ―Niên biểu của Đi tìm thời gian đã mất và sự kiện lịch sử‖ của Willy Hachez. Nhà nghiên cứu xuất phát từ những sự kiện lịch sử cụ thể để xác định thời gian niên biểu trong bộ tiểu thuyết đồ sộ này.
Các mốc sự kiện chính được Willy Hachez đề xuất1 có thể thống kê lại vào bảng dưới đây như sau : Bảng 1. Mốc thời gian sự kiện được Willy Hachez đề xuất Sự kiện Năm thật diễn ra Năm sự kiện sự kiện được hư cấu Chiến tranh Nga – Nhật 1904-1905 1907 Chiếc máy bay bay thành công 1903 1900 Như vậy, thời gian diễn ra các sự kiện có thật và thời gian diễn ra các sự kiện có thật đó đi vào tiểu thuyết của Proust đã có sự biến đổi, chênh lệch. Hachez cũng đưa ra nhận định rằng thời gian của các nhân vật trong tiểu thuyết 1 Trích dẫn từ Đào Duy Hiệp (2003), Luận án Tiến sĩ Thời gian trong Đi tìm thời gian đã mất của Marcel Proust, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn 14 không hề trùng nhau nhưng lại đan cài, chồng xếp lên nhau nhưng lại được phân biệt bởi các sự kiện có thật trong lịch sử mà cũng phân biệt với đời thực bởi các sự kiện lịch sử đó. Các sự kiện lịch sử có thật đã kéo cuốn tiểu thuyết của Proust đến gần hơn, quen thuộc hơn với độc giả.
Cấp độ Thời lƣu Khi nhắc về vấn đề Thời lưu, cần lưu ý mối quan hệ giữa thời gian cốt truyện và thời gian văn bản. Mối quan hệ này ảnh hưởng trực tiếp đến nhịp, tốc độ của truyện. Ví dụ như cũng viết về một tiết học kéo dài 45 phút, có nhà văn viết trong một câu chẳng hạn như: Vậy là một tiết học đã trôi qua. Nhưng cũng có nhà văn viết trong mấy trang liền, kể chi tiết các sự việc diễn ra trong tiết học đó ra làm sao, nội dung gì, thái độ học tập của học sinh như thế nào, quang cảnh lớp học ra làm sao… Điều này có thể hiểu nếu sự kiện ngắn được viết dài tức là sự kiện ấy là một sự kiện quan trọng.
Nhịp kể chuyện cũng liên quan đến tốc độ kể chuyện. Tốc độ kể chuyện càng nhanh, nhịp càng mạnh và ngược lại. Trong sự vận động tự sự, có hai hình thái, cách thức hoàn toàn trái ngược nhau đó là tỉnh lược (ellipsis) và quãng ngưng (pause), ngoài ra còn có hai hình thức trung gian giữa hai thái cực này là cảnh (scene) và tóm tắt (summary). Có thể tóm tắt lại các cách thức trên qua bảng sau : Bảng 1.
Các cách thức của Thời lƣu và mối quan hệ giữa thời gian văn bản - thời gian cốt truyện Cách thức Thời gian văn bản Thời gian cốt truyện (TT) (TC) Tóm tắt TT < TC Quãng ngưng n 0 TT > TC Tỉnh lược 0 n TT < TC 15 Lớp/cảnh TT = TC Có thể hiểu bảng trên như sau: Với tóm tắt, thời gian cốt truyện có thể kéo dài nhưng thời gian văn bản chỉ kể ―cái xương‖ của câu chuyện. Ở quãng ngưng, thời gian văn bản có thể kéo dài lê thê, kể cái này, miêu tả cái khác nhưng thời gian cốt truyện lại không phát triển thêm. Ngược lại, tỉnh lược lại khiến thời gian văn bản co lại, thậm chí là không nhưng thời gian cốt truyện lại đi rất nhanh, bị ―rỗng‖ nội dung. Hay nói cách khác, tỉnh lược là nơi một phân đoạn không hề có truyện kể nào tương ứng với bất cứ thời lưu nào của cốt truyện, cho tới khi sự chậm chạp tuyệt đối là tốc độ của đoạn ngưng (pause) miêu tả.
Tỉnh lược mượn hàng loạt cụm từ như: ―ba năm sau, vài năm trôi qua…‖. Khi sử dụng cách thức tỉnh lược, tác giả không chú trọng đến sự kiện diễn ra ở thời gian đó và các sự kiện đó cũng không được nhà văn cho là trọng tâm, nhịp kể chuyện nhanh. Lớp/cảnh thường được viết trong kịch, chèo,… các thể loại sân khấu nhiều. Ở cách thức lớp, cảnh, thời gian cốt truyện và thời gian văn bản được cân bằng.
Như đã nói, quãng ngưng và tỉnh lược là hai cực của các hình thái vận động còn cảnh và tóm tắt là hai hình thái trung gian. Nhưng khi nhìn vào bảng tóm tắt lại có thể dễ dàng nhận thấy có sự vắng mặt của một hình thức vận động biến thiên đối xứng của tóm tắt. Điều này có nghĩa là gia tốc của truyện vẫn tiếp diễn nhưng được tóm gọn lại theo thời gian. Đối với Proust, hầu như không bao giờ gặp sự thu gọn truyện bằng gia tốc mà tóm tắt đã ―biến thể‖ thành một thể khác trở thành những ―khoảng trắng‖ mà không có bóng dáng của sự chuyển tiếp đã xảy ra sự thay đổi bất thường về tốc độ mà không có sự chuẩn bị.
Do đó, khi tìm hiểu Dưới bóng những cô gái đương hoa, chúng tôi tập trung nghiên cứu vấn đề thời lưu dưới ba hình thức: quãng ngưng, tỉnh lược, cảnh. Song song với đó, tốc độ kể chuyện, nhịp kể cũng bị ảnh hưởng không nhỏ bởi trật tự, tần suất xuất hiện các chi tiết của truyện. Điều này gây khó khăn cho việc xác định rõ ràng ranh giới các vấn đề cụ thể của thời lưu trong một tác phẩm. Chẳng hạn như đoạn A được kể sau đoạn B nhưng khi sắp xếp lại trật tự 16 niên biểu đáng lẽ A phải xuất hiện trước B, hay một sự kiện C nào đó được kể lại hai lần.
Trái lại, khi so sánh thời lưu của một truyện kể với thời lưu cốt truyện mà nó đang kể là một thao tác khó khăn hơn vì không có gì có thể đo đạc được thời lưu của một truyện kể. Khi chúng ta đọc một tác phẩm, mỗi người lại thể hiện chúng một cách khác nhau theo cách tự phát, do vậy, thời gian để đọc cũng khác nhau. Thậm chí, cùng một người đọc nhưng tuỳ vào các trường hợp khác nhau mà tốc độ đọc cũng khác nhau. Vậy làm thể nào để xác định được thời lưu truyện kể? Việc đầu tiên cần thiết để đo thời lưu của truyện kể chính là việc định ra trò chơi, các chỉ dẫn trò chơi về sự kiện, về ước lượng thời gian của truyện kể và thời gian cốt truyện, kiểm chứng thông qua ―một hằng số tốc độ‖.
Hằng số tốc độ ấy chính là số dòng, số trang được in ra, thống nhất từ đầu văn bản đến cuối văn bản. Muốn tìm ra được mối quan hệ, những thay đổi giữa thời lưu cốt truyện và thời lưu truyện kể cần xác định những khớp nối trần thuật, sắp xếp lại thành một niên biểu rõ ràng, nhất quán. Điều này cũng có nghĩa là chúng ta cần chấp nhận sự hiện diện của những con số, các chương có tiêu đề được coi như một tiêu chí vạch ranh giới không trùng với các bộ phận bên ngoài của tác phẩm, đồng thời thể hiện sự đứt gãy về thời gian hoặc không gian. Thời lưu là một trong những vấn đề quan trọng trong việc nghiên cứu về thời gian của tác phẩm văn học.
Nghiên cứu thời gian cũng như về thời lưu nói riêng có thể rút ra những kết luận có tính định lượng chứ không chỉ định tính về một tác phẩm. Kết cấu thời gian cốt truyện trong Dƣới bóng những cô gái đƣơng hoa Kết cấu thời gian cốt truyện có những sự đứt đoạn khá rõ. Khi nghiên cứu về tác phẩm Dưới bóng những cô gái đương hoa, để nhìn thấy sự đứt gãy về thời gian, không gian một cách toàn diện Luận văn xin đề xuất một số mốc thể hiện 17 sự hiện diện về việc đứt gãy của thời gian/không gian quan trọng trong tác phẩm như sau: (1) Sau một đứt đoạn về thời gian, đơn vị dành cho tuổi hoa niên ở Paris và bị chế ngự bởi tình yêu với Gilberte phần đầu của Dưới bóng những cô gái đương hoa (―Xung quanh Madame Swann‖) (2) Sau một đứt đoạn về thời gian (hai năm) và không gian (cảnh từ Paris đến Balbec), đoạn đầu tiên của kì nghỉ ở Balbec, ứng với phần thứ hai trong Dưới bóng những cô gái tuổi hoa (―Tên xứ sở: cái Tên‖) Theo giả định này, và một vài những dữ kiện thời gian chi tiết khác, những biến đổi lớn về tốc độ truyện kể được thiết lập gần như sau: Bảng 1. Biến thiên về tốc độ trong Dƣới bóng những cô gái đƣơng hoa Thời gian Thời gian Tốc độ trung Nhận xét về tốc độ Sự kiện sự kiện văn bản bình văn bản Gilberte khoảng 2 năm 250 trang 2,92 ngày/trang Nhanh (ở đây, tỉnh lược 2 năm) Balbec I 3 hoặc 4 tháng 350 trang 0,26 đến 0,34 Rất chậm ngày/trang Độ lệch giữa thời gian sự kiện và thời gian văn bản ảnh hưởng đến nhịp kể nhanh, chậm khác nhau giữa các sự kiện.
Nhịp nhanh, chậm chính là cơ sở để nhận định được tầm quan trọng của các sự kiện và trọng tâm của toàn tác phẩm đồng thời, từ đó có thể nhìn nhận thấu đáo hơn dụng ý của tác giả. Từ bảng phân tích trên, nhìn một cách tổng quát có thể thấy các sự kiện gần hơn được kể nhịp chậm hơn hay nói cách khác, sự vận động bên trong của truyện kể cứ càng tiến về kết thúc. Tác phẩm được chia thành hai phần. Hai phần trong tác phẩm tương ứng với hai sự kiện lớn được nhắc đến trong bảng trên, được đặt tên là Gilberte và Balbec I.
Nhìn nhận lại sự kiện Gilberte nhận thấy tốc 18 độ văn bản khoảng gần 3 ngày/trang giấy, còn tốc độ văn bản của sự kiện Balbec I lại trong khoảng rất nhỏ từ 0,26 đến 0,34 ngày/trang giấy. Rõ ràng, trọng tâm của tác phẩm nằm ở phần hai.
