CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề trên thế giới Giáo dục đạo đức luôn được coi là vấn đề rất được quan tâm và chú ý của toàn xã hội, ở mọi quốc gia, mọi khu vực. Do vậy đến nay đã có rất nhiều công trình khoa học nghiên cứu về vấn đề này.
Có thể kể đến như Francois Jullien với Xác lập cơ sở cho đạo đức đã tìm ra những nguyên liệu để tạo nền tảng, cơ sở cho sự hình thành đạo đức của con người. Trong cuốn Đạo đức học, G.Ban-đê-lát-de, đã chỉ ra những quan điểm, Luận điểm khoa học về đạo đức, mối quan hệ giữa đạo đức với khoa học khác, sự hình thành phát triển với vị trí khoa học nói chung.Leonchiép lại nói về tác động của giá trị đạo đức về hoạt động, ý thức với sự hình thành và phát triển nhân cách con người trong cuốn Hoạt động, ý thức, nhân cách. Ngoài ra còn có rất nhiều tác giả nghiên cứu về vấn đề này như: Những xúc cảm của con người của K.Izard, Tâm lí học tình cảm của P. Trí tuệ xúc cảm của Daniel Goleman … Mỗi tác giả tìm hiểu cụ thể từng khía cạnh, nội dung của giáo dục đạo đức.
Vài thập kỉ trở lại đây vấn đề cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học nói chung, các tác phẩm thơ truyện nói riêng được nhiều chuyên gia trong nước và nước ngoài nghiên cứu. Người ta đã nghiên cứu cảm thụ thẩm mĩ thông qua cảm thụ văn học. Nghiên cứu sự phát triển tư tưởng tình cảm thông qua các tác phẩm thơ truyện. Trên thế giới đã có rất nhiều những tác phẩm thơ truyện viết cho thiếu nhi và có sức ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển tâm lí, nhân cách của trẻ.
Với mỗi tác phẩm thơ, truyện mỗi dân tộc mỗi quốc gia dành cho trẻ em đều có những nét riêng. Tuy nhiên, những tác phẩm hay đều gặp nhau ở một điểm đó là hướng về mục đích nhân văn, hướng tới cái thiện, cái đẹp trong cuộc sống. 11 Trên thế giới đã có một số nhà giáo dục kinh điển quan tâm đến vấn đề giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non thông qua tác phẩm văn học như: N.Krupxkcaia, Uxora (người Nga), …cho rằng “ Trong số những phương pháp tạo ra ý niệm giáo dục đạo đức, văn học nghệ thuật chiếm một vị trí đặc biệt. Cần đọc ho nghe những tác phẩm dễ hiểu, trong đó nổi lên nội dung đạo đức - thái độ tốt đối với mọi người, khiêm tốn, lao động, hòa thuận, dũng cảm”.
Các công trình nghiên cứu của nhà sư phạm Bungari như S.Hakedoskia, nhà tâm lí học S.Dimitrova, các nhà nghiên cứu văn học I.Eordanova đã chứng minh rằng trẻ mầm non có những khả năng to lớn trong việc hiểu được nội dung thẩm mĩ và đạo đức chứa đựng trong nội dung tác phẩm văn học. Trẻ có khả năng tiếp thu và diễn đạt khi kể lại tư tưởng đạo đức chủ yếu của tác phẩm đó và biết thể hiện thành hình tượng nghệ thuật. Nhìn chung, các tác giả đều khẳng định rằng tác phẩm văn học giữu vai trò vô cùng quan trọng trong việc giáo dục đạo đức cho trẻ. Tuy nhiên vai trò cụ thể đối với việc giáo dục đạo đức cho trẻ mẫu giáo như thế nào và các nội dung cụ thể ra sao thì cần phải được nghiên cứu tiếp.
Lịch sử nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam từ đầu thế kỉ XX bắt đầu xuất hiện các tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi, nhưng sau cách mạng tháng 8 năm 1945, nền văn học thiếu nhi mới chính thức được hình thành. Và cũng với mục đích giáo dục đạo đức cho các em, văn học thiếu nhi đã, đang phát triển hoàn thiện mình trên sự chuyển mình của nền văn học nói chung. Vấn đề giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non nói chung và đặc biệt là giáo dục đạo đức cho trẻ thông qua tác phẩm văn học nói riêng đã được một số nhà giáo dục cũng như người cầm bút sáng tác cho các em quan tâm nghiên cứu. Nhấn mạnh đến nhiệm vụ giáo dục đạo đức cho trẻ thông qua thơ, truyện tác giả Nguyễn Thu Thủy trong cuốn Giáo dục trẻ mẫu giáo thông qua truyện và thơ đã khẳng định giá trị của một tác phẩm văn học đối với nhiệm vụ giáo dục đạo đức cho trẻ: “Thông qua các nhân vật trong tác phẩm văn học, trẻ nhận thức được khái niệm đạo đức, trẻ bộc lộ tình cảm đạo đức đúng mức đối với các nhân vật và lấy đó làm bài học cho việc cư xử của mình” Trong giáo trình phương pháp cho trẻ làm quen tác phẩm văn học tác giả Hà 12 Nguyễn Kim Giang nhấn mạnh: “Có thể nói, những ấn tượng trẻ thu được trong những năm tháng đầu tiên của cuộc đời qua tác phẩm văn học rất sâu sắc nhiều ấn tượng vẫn được lưu giữ trong tình cảm, ý thức suốt đời người.
Trẻ em rất nhạy cảm với nội dung giáo dục đạo đức trong tác phẩm văn học(…). Giáo dục đạo đức là một trong những mặt quan trọng của sự phát triển nhân cách”. Cũng đứng trên quan điểm này, nhà nghiên cứu văn học thiếu nhi Lã Thị Bắc Lí trong chuyện luận văn học thiếu nhi với giáo dục trẻ mầm non có viết: “Bằng cách này hay cách khác, văn học luôn vì con người và hướng con người tới những tình cảm tốt cảm. Văn học thiếu nhi cũng vậy các sáng tác cho các em luôn phản ánh những cái tốt, cái đẹp, nhằm giáo dục lòng nhân ái cho các em (…).
Giáo dục lòng nhân ái là cơ sở hàng đầu giúp trẻ xác lập được các mối quan hệ tích cực với môi trường xung quanh và cuộc sống để từ đó trẻ có thể phát triển nhân cách một cách toàn diện. Phạm Hổ là một trong số ít nhà văn chuyên tâm viết cho thiếu nhi. Trải qua hơn 50 năm miệt mài sáng tác, Phạm Hổ đã để lại cho nền văn học thiếu nhi Việt Nam khoảng 25 tập thơ, 10 kịch bản sân khấu, hoạt hình… với những đóng góp lớn lao ấy, các sáng tác của ông đã thu hút được đông đảo sự quan tâm của giới phê bình và bạn đọc. Nhiều nhà nghiên cứu đã thể hiện sự ưu ái, ngưỡng mộ, cảm phục trước một tấm lòng vì tuổi thơ của Phạm Hổ trong những công trình nghiên cứu, bài báo, luận văn, luận án… Các công trình trên báo và tạp chí: Trên báo Văn nghệ số 373 Võ Quảng đã viết bài Một cái nhìn kì thú yêu thương khi đọc tập Chú bò tìm bạn.
Ông nhận định “Với mùi thơm của hoa trái với tiếng “ậm ò” của chú bò tìm bạn, trong tiếng gà “chiếp chiếp” tập thơ đưa các em về thế giới chính thức của mình. Và cũng đưa những người lớn về những màu sắc, cảm xúc tươi mát từ lâu bị quên đi, nhưng mỗi lần nhớ lại trong lòng không khỏi chút bâng khuâng nhớ tiếc.” Trên Tạp chí văn học số 6 năm 1964, Trần Thanh Địch có bài “Những người bạn nhỏ, Một tập thơ đáng yêu của các em” ông đã viết: “Những người bạn nhỏ còn có nhiều bài thơ nói về những con vật nhỏ, bạn hàng ngày của các em. Những người “bạn nhỏ” ấy thường hay có sự chạm trán trái cựa gây ra từng chút kịch tính”. Không đơn thuần là miêu tả, Phạm Hổ còn tạo dựng tính kịch cho chính tác phẩm của mình để thêm phần độc đáo và hấp dẫn.
Cũng nhận định giống Vũ Duy Thông nhưng có phần mở rộng hơn, nhà thơ Trần Đăng Khoa có những khám phá rất thú vị: “Phạm Hổ đã hiến dâng trọn vẹn cái phần tinh túy nhất của đời mình, của tâm hồn mình cho con trẻ. Đọc thơ ông ta thấy 13 ông yêu trẻ con. Mà không chỉ yêu, ông còn sùng bái chúng. Vì thế nói đến ông ta vẫn quen nghĩ đó là thi sĩ chuyên viết cho thiếu nhi, viết bằng nhiều thể loại: thơ, truyện, kịch, thần thoại, rồi kịch bản hoạt hình…” Trong bài viết Mười lăm năm viết cho thiếu nhi nhà thơ Đinh Hải đã viết: “Thơ Phạm Hổ nặng về khai thác những khía cạnh tình cảm của nhi đồng, Thơ anh giàu nhạc điệu, gần gũi với đồng dao.
Bạn đọc thường nhắc những bài thơ hay của anh như Xe cứu hỏa, Bắp cải xanh, Chú bò tìm bạn”. Trên Tạp chí văn học số tháng 3 năm 1989, phó giáo sư Vân Thanh có bài viết Phạm Hổ với tuổi thơ cũng có nhận định: “Không phải ngẫu nhiên, thơ Phạm Hổ tươi mát và rất trẻ. Ông là một trong những nhà thơ thường xuyên có những buổi gặp gỡ, trò chuyện trao đổi với các em – Ông thường nói: người sáng tác cho thiếu nhi phải có tâm hồn tươi trẻ, phải hiểu trẻ, biết cách thâm nhập vào cuộc sống trẻ thơ”. Trong cuộc hội thảo về các tác giả viết cho thiếu nhi, nhà văn Nguyên Ngọc đã phát biểu: “Bạn (Phạm Hổ) vừa mở thêm ra một cánh cửa nữa và theo chân anh, bước ra cánh cửa ấy, ta bỗng gặp một chân trời hứa hẹn và mênh mông hơn, vừa gần gũi vừa mới lạ, vừa quen thuộc vừa mỗi bước khiến ta lại ngạc nhiên”.
Công trình nghiên cứu được in thành sách: phó giáo sư Vân Thanh đã tập hợp được rất nhiều bài viết phê bình về văn học thiếu nhi in thành tập Văn học thiếu nhi Việt Nam do nhà xuất bản Kim Đồng năm 2002. Nhà thơ Vũ Duy Thông cũng có bài “Con đường đến với trẻ thơ” ông phát biểu: “Đọc thơ Phạm Hổ viết cho các em, ấn tượng đầu tiên để lại: đây là con người yêu trẻ thơ đến mức đắm đuối, không bao giờ no chán, một người luôn luôn khao khát tìm đến trẻ để hiểu và yêu quý chúng hơn nữa, một người muốn – không phải là đóng vai một người thầy giáo nghiêm nghị cất lời răn dạy phải trái mà là một người bạn chân thành của trẻ. Phạm Hổ đã từng nhận được nhiều giải thưởng trong các cuộc thi sáng tác cho thiếu nhi như: Tặng thưởng loại A trong những năm 1960 cho tác phẩm Chú vịt bông, giải A do Hội đồng Văn học thiếu nhi - Hội văn học Việt Nam trao tặng cho tác phẩm Những người bạn im lặng, giải thưởng Nhà nước về Văn học thiếu nhi đợt 1 năm 2001… Với những đóng góp lớn lao ấy, nhiều nhà nghiên cứu đã dành tặng Phạm Hổ niềm ưu ái, sự ngưỡng mộ, cảm phục trước một tấm lòng hết mình vì tuổi thơ. Đạo đức và giáo dục đạo đức cho trẻ 5-6 tuổi 1.
