Chương 1 VĂN HỌC VIẾT CHO THIẾU NHI VÀ VỊ TRÍ CỦA NGUYỄN NGỌC TƯ VỀ MẢNG ĐỀ TÀI NÀY 1. Văn viết cho thiếu nhi - mảng sáng tác đã và đang được khai thác 1. Đặc điểm của đối tượng tiếp cận tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi Đời sống văn học vốn dĩ rất đa dạng và phong phú. Sự đa dạng đó xét cho cùng, phụ thuộc rất lớn vào đối tượng tiếp nhận, hay nói cách khác là thị hiếu người đọc.
Mỗi một đối tượng người đọc lại có một cảm quan khác nhau, do hoàn cảnh sống, phông tiếp nhận, giới tính, độ tuổi quy định.Thế nên, một tác phẩm văn học có thực sự “sống” hay không, khi và chỉ khi tác phẩm đó tạo được sự lôi cuốn, hấp dẫn, phù hợp…và sống trong lòng công chúng. Với những tác phẩm văn học, hướng đến đối tượng phục vụ là thiếu nhi, thì để tạo được “sức sống” là điều không dễ, bởi đặc trưng của đối tượng tiếp nhận này tưởng chừng đơn giản nhất, nhưng thực tế lại phức tạp và khó tính nhất. Thiếu nhi là lực lượng tiếp nhận tác phẩm với tâm thế tự nhiên, hồn nhiên và vô tư trong việc bày tỏ thái độ và đánh giá về tính giá trị của tác phẩm. Nghiên cứu và tìm hiểu về tâm lí trẻ em dưới góc độ khoa học, cũng chỉ ra rõ những đặc trưng riêng biệt của con người ở lứa tuổi này.
Giáo sư Hồ Ngọc Đại - một chuyên gia tâm lí giáo dục trẻ em, đã từng nhận định: “Trong thực tiễn giáo dục, nếu lấy người lớn làm thước đo đánh giá trẻ em, lấy người lớn làm chuẩn mực, lấy giáo lý cuộc sống làm nội dung, lấy thuyết giáo làm phương pháp… chắc chắn không mang lại hiệu quả mong muốn. Cần phải xem trẻ em là trung tâm, là linh hồn của nhà trường hiện đại, lấy sự phát triển tự nhiên và hạnh phúc đi học của trẻ em làm lẽ sống của nhà trường. Giáo dục phải xuất phát từ trẻ em và đi đến trẻ em” [ 7, 58]. Một trong những chức năng của văn học là bồi đắp và tạo dựng nhân cách, cảm quan thẩm mĩ cho con người.
Vì thế, văn học viết cho thiếu nhi phải lấy chính c 9 đối tượng trẻ em làm trung tâm. Người sáng tác phải tính đến mọi nhu cầu của đối tượng này. Và với đối tượng độc giả là trẻ em, sẽ có những nhu cầu đặc trưng sau: Nhu cầu bộc lộ cá tính và hình thành nhân cách. Bởi bất cứ đứa trẻ nào cũng tiềm ẩn một “cái tôi” để chứng tỏ sự tồn tại của chính cá nhân mình, nhưng mặt khác đứa trẻ đó cũng chứa đựng tâm lí khát khao được trưởng thành, để hoà nhập vào cuộc sống chung.
Trẻ em đến với văn học như là tìm đến một sự giúp đỡ cho cuộc hoà giải giữa hai mặt mâu thuẫn ấy. Nhu cầu được vui chơi, giải trí ngay trong tác phẩm văn chương. Chính nhu cầu này giải toả những ẩn ức tâm sinh lí của trẻ em dưới những áp lực thường ngày của cuộc sống. Vui chơi cũng là cách tốt nhất để trẻ em giữ được những cảm xúc thẩm mĩ: hồn nhiên, vô tư, trong sáng.
Nhu cầu được giãi bày tình cảm, ước mơ khát vọng.Trẻ em vốn rất nhạy cảm, yêu thương, hờn giận bất chợt, mà thế giới văn học như cái cớ để chúng nhìn thấy chính mình. Đây cũng là tuổi có trí tưởng tượng phát triển mạnh nhất, tâm hồn lãng mạn, thăng hoa, bay bổng nhất. Nhu cầu được khám phá để hiểu biết. Bộ não của trẻ thơ có đầy đủ tố chất như một sinh thể hoàn chỉnh, nhưng là khoảng trống vô tận về thông tin.
Những thông tin đơn điệu dễ thành nhàm chán và ghi nhận một cách mờ nhạt. Chúng cần cái lạ, cái li kì, ấn tượng để củng cố trí nhớ và tự xây dựng cho mình hệ thống biểu tượng, thần tượng [46]. Những sáng tác văn chương cho thiếu nhi phải xuất phát từ cảm xúc hồn nhiên, trong trẻo, tự nhiên “như trẻ thơ”, hòa đồng tâm hồn với trẻ nhỏ. Nhà văn muốn viết cho trẻ em phải học được sự hồn nhiên, ngây thơ ấy của chính các nhân vật của mình.
Các sáng tác của họ phải tạo sự đồng cảm, nói được những suy nghĩ của chính các em, chia sẻ cùng các em những bài học nhân ái nhẹ nhàng mà sâu sắc. c 10 Văn học thiếu nhi như một nguời bạn đồng hành cùng trẻ thơ, cung cấp cho trẻ thơ vốn từ ngữ. Khi trẻ được tiếp xúc nhiều với các tác phẩm văn học, vốn từ ngữ của các em phong phú và sống động hơn. Qua việc tiếp cận với các tác phẩm văn học, các em tự hình thành cho mình khả năng diễn đạt một vấn đề một cách mạch lạc, giàu hình ảnh và biểu cảm bởi đã được học cách diễn đạt ấy qua tác phẩm.
Nếu xét từ góc độ tiếp cận, nhấn mạnh và lấy đối tượng tiếp cận làm trung tâm, thì văn học phục vụ thiếu nhi phải thực hiện được các yêu cầu như: Tạo được sự hoà giải giữa cảm quan của người lớn và tâm hồn trẻ thơ; Hồn nhiên, vô tư, trong sáng; Thơ mộng và lãng mạn. Những tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi và một số vấn đề đặt ra Nếu đánh giá một cách tổng quan về mảng văn học có đề tài phục vụ đối tượng thiếu nhi, từ khi ra đời và phát triển cho tới hiện tại, chúng ta phải ghi nhận rằng văn học thiếu nhi đã có những bước tiến đáng kể từ đội ngũ sáng tác cho đến các đề tài và thể loại tác phẩm. Tiếp nối những tác giả sáng tác “gạo cội” như nhà văn Tô Hoài, nhà thơ Phạm Hổ, nhà thơ Trần Đăng Khoa, nhà văn Võ Quảng. là những cây bút nổi tiếng khác, thuộc thế hệ sau như: Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Quang Thiều, Dương Thuấn, Phan Hồn Nhiên.
Hiện tại, là sự xuất hiện của các tác giả trẻ như: Hoàng Dạ Thi, Quế Hương, Nguyễn Thị Châu Giang. Đặc biệt, là sự xuất hiện của một loạt những cây bút thiếu nhi như: Vũ Hương Nam, Ðan Thi, Nguyễn Bình. Các tác giả này đã cho ra mắt một khối lượng tác phẩm đồ sộ với nội dung đa dạng, phong phú ở nhiều đề tài từ hiện thực cho tới đề tài lịch sử, viễn tưởng, cổ tích. Tuy nhiên, nếu xét trên bình diện số lượng tác phẩm và tác giả sáng tác phục vụ đối tượng thiếu nhi, thì mảng văn học này vẫn còn khá "khiêm tốn", nhất là so với mảng văn học phục vụ đối tượng người lớn.
Thêm một đặc điểm nữa, đó là sự chênh lệch về số lượng, chủ đề, hình thức trình bày giữa những tác phẩm viết cho c 11 thiếu nhi của các tác giả trong nước và các tác giả nước ngoài và các tách phẩm dịch từ nước ngoài. Điều đó thể hiện ngay tại nơi bày bán sách của các nhà xuất bản lớn, liên quan nhiều nhất đến thiếu nhi như Kim Ðồng, Nhã Nam, nhà xuất bản Trẻ. Và thực tế rằng những quyển sách đắt hàng, được bạn đọc mua nhiều nhất thì đa phần toàn sách dịch, trong đó chủ yếu là truyện tranh Nhật Bản, còn lại những sách văn học trong nước rất ít được quan tâm và thường chỉ được bày với số lượng ít ở một số vị trí không mấy gây chú ý [47]. Thậm chí, mảng văn học thiếu nhi ở nước ta hiện nay vẫn chưa thể thực sự hấp dẫn và gây được hứng thú đối với đông đảo bạn đọc nhỏ tuổi.
Những sáng tác hiện tại thậm chí không đủ sức cạnh tranh, lôi cuốn bạn đọc nhỏ tuổi so với các tác phẩm nước ngoài, dịch thuật. Lí giải về điều này, chính người trong cuộc là nhà văn Lê Phương Liên, nguyên Trưởng ban Văn học thiếu nhi - Hội Nhà văn Việt Nam đã thẳng thắn chia sẻ : “Các cây bút trẻ viết cho thiếu nhi hiện nay xuất hiện khá đông đảo và họ cũng đã có những nỗ lực nhất định trong việc tìm kiếm, khai thác những câu chuyện gần gũi hơn với đời sống tâm lý của các em, song thật khó để kì vọng những sáng tác này có thể trở thành những "cây đũa thần" để phục vụ mục đích giáo dục. Hơn nữa, vì luôn đặt nặng tính giáo huấn nên tính gần gũi, tự nhiên của những sáng tác cũng giảm đi. Nếu so với các sáng tác nước ngoài, đặc biệt là truyện tranh, dễ dàng nhận thấy các sáng tác của Việt Nam thua kém hẳn về trí tưởng tượng với các yếu tố khoa học kỹ thuật trong thế giới ảo.
Ðiều này giải thích tại sao trẻ em, đặc biệt là trẻ em thành phố lại luôn có hứng thú với sách dịch, bởi chỉ nguồn sách dịch mới đáp ứng được nhu cầu của các em về yếu tố viễn tưởng và khoa học công nghệ” [47]. Viết cho thiếu nhi khó bởi công việc này đòi hỏi phải đầu tư nhiều về tâm hồn, thời gian và công sức, nhưng lại chẳng dễ dàng để được các em đón nhận. Vì thế, "sự liều lĩnh" của những cây bút trẻ cũng thành dè dặt hơn, và sự đầu tư cho sách thiếu nhi của các nhà xuất bản cũng bị hạn chế. Và thật dễ hiểu khi số c 12 lượng những tác giả đã từng thử sức với văn học thiếu nhi không ít, nhưng những cây bút chuyên tâm với lĩnh vực sáng tác này hiện nay chỉ khoảng trên dưới 20 người.
Những nhà văn tay chuyên lớp trước như Tô Hoài, Võ Quảng, Ðoàn Giỏi, Phạm Hổ. đã để lại không ít tác phẩm viết cho thiếu nhi đi cùng năm tháng, nhưng chưa để lại nhiều những bài học kinh nghiệm đúc rút cho thế hệ cầm bút trẻ hôm nay về bút pháp, cách thức sáng tác, tư duy và tưởng tượng. Ðiều này phần nào dẫn đến việc những người trẻ khi càng cố viết được như những người đi trước thì càng dễ sa vào sự bắt chước, cố vùng vẫy mà cũng không thể vượt qua được cái "bóng" của các bậc tiền bối. Cứ thế, đội ngũ sáng tác lâu năm dần trở nên “hết vốn”, khó bắt kịp thời đại, còn những cây bút trẻ thì thiếu kinh nghiệm sáng tác, thiếu cá tính riêng.
Không thể phủ nhận, trong đời sống bộn bề, tấp nập hiện nay, việc tĩnh tâm, dành thời gian cho các nhà văn viết cho thiếu nhi cũng thực sự cần thiết. Những năm qua, văn học viết cho thiếu nhi đã gia tăng về số lượng, phong phú về nội dung và được chú trọng về hình thức. Tuy nhiên, mảng văn học này vẫn chưa thật sự đáp ứng được kì vọng của xã hội. Trong đời sống văn học cũng cần được bổ sung những tác phẩm mới, những tên tuổi mới.