Thẩm quyền điều tra hình sự của Hải quan Việt Nam: Cần thiết và thách thức hiện nay

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thẩm quyền điều tra hình sự của hải quan việt nam, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Chuyên ngành: Luật Hình Sự
• Đề tài: Thẩm quyền điều tra hình sự của Hải quan Việt Nam: Thực trạng và thách thức
• Loại tài liệu: luận văn

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THẨM QUYỀN ĐIỀU TRA HÌNH SỰ CỦA HẢI QUAN VIỆT NAM
• 1.1. Vài nét về lịch sử hình thành và phát triển thẩm quyền điều tra của Hải quan Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TÌNH HÌNH THỰC HIỆN THẨM QUYỀN ĐIỀU TRA HÌNH SỰ CỦA CƠ QUAN HẢI QUAN TỪ NĂM 2003 ĐẾN NAY
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN THẨM QUYỀN ĐIỀU TRA CỦA HẢI QUAN VIỆT NAM
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thẩm quyền điều tra hình sự của Hải quan Việt Nam

Thẩm quyền điều tra hình sự của Hải quan Việt Nam là một vấn đề quan trọng trong việc bảo vệ an ninh quốc gia và quản lý kinh tế. Hải quan không chỉ có nhiệm vụ kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu mà còn có quyền điều tra các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến buôn lậu và vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới. Điều này được quy định rõ ràng trong Bộ luật tố tụng hình sự và các văn bản pháp luật liên quan. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy thẩm quyền này vẫn còn nhiều bất cập và cần được làm rõ hơn.

1.1. Lịch sử hình thành thẩm quyền điều tra của Hải quan

Thẩm quyền điều tra của Hải quan Việt Nam đã có từ những ngày đầu thành lập, với các quy định pháp lý được ban hành để bảo vệ chủ quyền và an ninh quốc gia. Qua các giai đoạn phát triển, thẩm quyền này đã được mở rộng và hoàn thiện hơn, đặc biệt là sau khi Việt Nam gia nhập WTO.

1.2. Các quy định pháp luật liên quan đến thẩm quyền điều tra

Theo Điều 111 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, Hải quan có quyền khởi tố vụ án và tiến hành điều tra trong một số trường hợp nhất định. Điều này giúp Hải quan có thể chủ động hơn trong việc phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật.

II. Thực trạng thẩm quyền điều tra hình sự của Hải quan Việt Nam hiện nay

Thực trạng thẩm quyền điều tra hình sự của Hải quan Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều thách thức. Mặc dù có các quy định pháp luật rõ ràng, nhưng việc thực thi vẫn gặp nhiều khó khăn. Các cơ quan Hải quan ở các tỉnh, thành phố thường hiểu và áp dụng thẩm quyền này theo nhiều cách khác nhau, dẫn đến sự không đồng nhất trong việc xử lý các vụ việc.

2.1. Những khó khăn trong việc thực thi thẩm quyền điều tra

Nhiều cơ quan Hải quan gặp khó khăn trong việc áp dụng các biện pháp điều tra tương tự như các điều tra viên, kiểm sát viên. Điều này dẫn đến việc không thể xử lý kịp thời các hành vi vi phạm, ảnh hưởng đến hiệu quả công tác chống buôn lậu.

2.2. Tình hình buôn lậu và vận chuyển trái phép hàng hóa

Tình hình buôn lậu và vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới ngày càng phức tạp, với nhiều phương thức và thủ đoạn tinh vi. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao năng lực và thẩm quyền điều tra của Hải quan.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả thẩm quyền điều tra của Hải quan Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả thẩm quyền điều tra của Hải quan, cần có các giải pháp đồng bộ từ việc hoàn thiện hệ thống pháp luật đến việc đào tạo nâng cao năng lực cho cán bộ Hải quan. Việc này không chỉ giúp Hải quan thực hiện tốt nhiệm vụ của mình mà còn góp phần bảo vệ an ninh quốc gia.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về thẩm quyền điều tra

Cần có các văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn rõ ràng về thẩm quyền điều tra của Hải quan, giúp các cơ quan này có cơ sở pháp lý vững chắc trong việc thực hiện nhiệm vụ.

3.2. Đào tạo và nâng cao năng lực cho cán bộ Hải quan

Đào tạo chuyên sâu cho cán bộ Hải quan về các kỹ năng điều tra, xử lý vụ việc sẽ giúp nâng cao hiệu quả công tác điều tra hình sự, từ đó giảm thiểu tình trạng buôn lậu và vận chuyển trái phép hàng hóa.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về thẩm quyền điều tra của Hải quan

Nghiên cứu về thẩm quyền điều tra hình sự của Hải quan Việt Nam đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Việc áp dụng các quy định pháp luật hiện hành trong thực tiễn còn nhiều hạn chế, cần có sự điều chỉnh để phù hợp với tình hình thực tế.

4.1. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc thực hiện thẩm quyền điều tra của Hải quan đã có những bước tiến nhất định, nhưng vẫn cần cải thiện để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ các nước khác

Học hỏi từ kinh nghiệm của các nước có hệ thống Hải quan phát triển sẽ giúp Việt Nam cải thiện và nâng cao hiệu quả công tác điều tra hình sự.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của thẩm quyền điều tra Hải quan Việt Nam

Thẩm quyền điều tra hình sự của Hải quan Việt Nam có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ an ninh quốc gia và quản lý kinh tế. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, cần có sự cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật, cũng như nâng cao năng lực cho cán bộ Hải quan.

5.1. Tương lai của thẩm quyền điều tra Hải quan

Triển vọng trong tương lai cho thấy Hải quan Việt Nam sẽ có nhiều cơ hội để nâng cao hiệu quả công tác điều tra hình sự, góp phần bảo vệ an ninh quốc gia.

5.2. Những thách thức cần vượt qua

Các thách thức trong việc thực thi thẩm quyền điều tra vẫn còn tồn tại, đòi hỏi sự nỗ lực từ các cơ quan chức năng để giải quyết.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế và việc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đã thúc đẩy kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam tăng trưởng vượt bậc, từ 69.104 triệu USD năm 2005 lên 84.578 triệu USD vào năm 2006. Sự gia tăng nhanh chóng của lưu lượng hàng hóa và phương tiện xuất nhập cảnh tạo ra thách thức to lớn đối với công tác kiểm soát hải quan. Đi kèm với sự thông thoáng về thủ tục hành chính là tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại và vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới diễn biến hết sức phức tạp với thủ đoạn tinh vi, có tổ chức xuyên quốc gia.

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi của đề tài là sự bất cập giữa quy định pháp luật hiện hành và đòi hỏi từ thực tiễn đấu tranh phòng chống tội phạm của lực lượng Hải quan. Mặc dù Điều 111 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và Điều 20 Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự năm 2004 đã trao cho Hải quan một số hoạt động điều tra, nhưng cơ chế thực thi còn bộc lộ nhiều điểm nghẽn về thẩm quyền, biện pháp ngăn chặn và thời hạn tố tụng.

Mục tiêu nghiên cứu tập trung vào việc làm rõ cơ sở lý luận, tổng kết lịch sử lập pháp từ năm 1945, phân tích thực trạng áp dụng pháp luật điều tra hình sự của Hải quan giai đoạn 2003-2006, đồng thời so sánh đối chiếu với pháp luật hải quan quốc tế. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ địa bàn kiểm soát hải quan tại các cửa khẩu đường bộ, đường biển, đường hàng không quốc tế trên toàn lãnh thổ Việt Nam từ năm 2003 đến hết năm 2006.

Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện hệ thống tư pháp, nhằm tăng tỷ lệ xử lý tội phạm đúng thẩm quyền tại chỗ từ mức dưới 1% lên mức cao hơn, giảm thiểu tình trạng đùn đẩy hồ sơ giữa các cơ quan tố tụng, đồng thời bảo vệ nguồn thu hàng trăm tỷ đồng cho ngân sách nhà nước và giữ vững an ninh kinh tế quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý luận về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và quan điểm cải cách tư pháp của Đảng, kết hợp hai khung lý thuyết chuyên ngành: Lý thuyết Phân công và phối hợp chức năng trong tố tụng hình sự và Lý thuyết Quản lý rủi ro hiện đại trong quản lý hải quan theo chuẩn mực của Tổ chức Hải quan Thế giới (WCO).

Mô hình nghiên cứu được thiết kế theo chuỗi tiến trình tố tụng hình sự của cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, bao gồm năm mắt xích: Phát hiện hành vi phạm tội -> Khám xét, lấy lời khai và tạm giữ tang vật -> Khởi tố vụ án hình sự -> Thực hiện các biện pháp điều tra ban đầu/chuyên sâu -> Chuyển giao hồ sơ hoặc kết thúc điều tra đề nghị truy tố.

Các khái niệm cơ bản được chuẩn hóa trong nghiên cứu gồm:

1. Thẩm quyền điều tra hình sự của cơ quan Hải quan: Quyền năng pháp lý do Nhà nước trao cho các chức danh lãnh đạo Hải quan được áp dụng các biện pháp tố tụng để xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội trong phạm vi quản lý.
2. Tội buôn lậu (Điều 153 Bộ luật Hình sự 1999): Hành vi buôn bán trái phép qua biên giới hàng hóa, tiền tệ, kim khí quý, đá quý hoặc vật phẩm di tích lịch sử văn hóa.
3. Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới (Điều 154 Bộ luật Hình sự 1999): Hành vi đưa hàng hóa, tiền tệ qua biên giới trái quy định mà không nhằm mục đích buôn bán.
4. Phạm tội quả tang trong lĩnh vực hải quan: Trường hợp phát hiện đối tượng đang thực hiện hành vi vi phạm hoặc ngay sau khi vi phạm tại địa bàn kiểm soát hải quan với chứng cứ rõ ràng.
5. Hoạt động điều tra ban đầu: Tổng hợp các biện pháp thu thập chứng cứ, bảo quản vật chứng và lấy lời khai ban đầu trong thời hạn 7 ngày trước khi bàn giao cho Cơ quan Cảnh sát điều tra.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật từ năm 1945 đến năm 2006 và toàn bộ cơ sở dữ liệu thực tiễn xử lý vi phạm của ngành Hải quan. Tổng cỡ mẫu khảo sát thứ cấp bao gồm 18.949 vụ buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới được phát hiện trong giai đoạn 2003-2006; tập dữ liệu chuyên sâu gồm 185 vụ án hình sự do Hải quan khởi tố từ năm 2003 đến 2006; và mẫu phân tích xã hội học tội phạm học gồm 4.026 đối tượng vi phạm bị bắt giữ trong năm 2006. Ngoài ra, nghiên cứu còn đối chiếu chuỗi dữ liệu 362 vụ án do Hải quan khởi tố từ năm 1998 đến năm 2006.

Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích kết hợp phân tầng theo địa bàn trọng điểm: Cảng hàng không quốc tế Nội Bài, Tân Sơn Nhất, Đà Nẵng; các tuyến biên giới đường bộ trọng điểm phía Bắc, Tây Nam; các cảng biển Hải Phòng, Thành phố Hồ Chí Minh. Cách chọn mẫu này bảo đảm tính đại diện cao cho các phương thức phạm tội đa dạng từ đường hàng không, đường biển đến đường mòn biên giới.

Các phương pháp phân tích cụ thể gồm: Phương pháp phân tích - tổng hợp quy phạm pháp luật, phương pháp thống kê xã hội học tội phạm học, phương pháp lịch sử và phương pháp luật học so sánh với pháp luật của Indonesia, Trung Quốc, Nga, Malaysia, Hàn Quốc. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đảm bảo đánh giá khách quan giữa quy định của luật thực định với kết quả vận hành trên thực tế, từ đó chỉ ra những khoảng trống pháp lý và tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm lập pháp quốc tế phù hợp với điều kiện Việt Nam. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý số liệu được thực hiện gắn liền với mốc thời gian 4 năm áp dụng Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 và Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự 2004.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu thực tiễn thi hành thẩm quyền điều tra hình sự của Hải quan giai đoạn 2003-2006 mang lại bốn phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, tỷ lệ khởi tố hình sự chiếm tỷ trọng rất nhỏ so với quy mô vi phạm bị phát hiện. Trong tổng số 18.949 vụ buôn lậu và vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới bị bắt giữ từ năm 2003 đến 2006, Hải quan chỉ ra quyết định khởi tố 185 vụ án hình sự, chiếm tỷ lệ khoảng 0,98%. Đáng chú ý, 100% các vụ án sau khi khởi tố đều được chuyển giao cho Cơ quan Cảnh sát điều tra trong thời hạn 7 ngày; chưa có bất kỳ vụ án ít nghiêm trọng nào được cơ quan Hải quan tiến hành điều tra trọn vẹn trong thời hạn 20 ngày để chuyển Viện Kiểm sát đề nghị truy tố trực tiếp.

Thứ hai, cơ cấu đối tượng vi phạm bộc lộ tính chất phức tạp và có tổ chức. Phân tích mẫu 4.026 đối tượng vi phạm năm 2006 cho thấy nam giới chiếm ưu thế tuyệt đối với 85% (3.422 người), trong khi nữ giới chiếm 15%. Về độ tuổi, lao động chính từ 18 đến 60 tuổi chiếm phần lớn; tuy nhiên, các đầu nậu đã triệt để lợi dụng trẻ em dưới 14 tuổi (chiếm 10,3% với 418 người) và vị thành niên từ 14 đến 18 tuổi (chiếm 15,2% với 612 người) tham gia vận chuyển hàng lậu nhằm né tránh trách nhiệm hình sự; người già trên 60 tuổi chiếm 3,1% (124 người). Về quốc tịch, công dân Việt Nam chiếm 87% (3.502 người), Việt kiều chiếm 11% (443 người) và người nước ngoài chiếm 2% (81 người).

Thứ ba, phạm vi thẩm quyền khởi tố bị thu hẹp đáng kể so với thực tiễn phát sinh tội phạm. Hải quan chỉ có quyền khởi tố 2 tội danh theo Điều 153 và Điều 154 Bộ luật Hình sự 1999. Các hành vi buôn bán ma túy, vũ khí quân dụng, văn hóa phẩm phản động hay trốn thuế xuất nhập khẩu đều bị loại trừ khỏi thẩm quyền của Hải quan. Trong giai đoạn 2003-2006, Hải quan đã thu giữ hơn 2.879 ấn phẩm phản động và xử lý 89 vụ vận chuyển văn hóa phẩm đồi trụy (khởi tố 2 vụ), nhưng phần lớn đều phải chuyển giao ngay mà không thể chủ động áp dụng các biện pháp tố tụng ban đầu đồng bộ.

Thứ tư, áp lực thời hạn tố tụng và sự thiếu hụt công cụ cưỡng chế gây cản trở hoạt động điều tra. Thời hạn 7 ngày đối với các vụ án phức tạp là quá ngắn để giám định kỹ thuật, xác minh trị giá hàng hóa hoặc truy xuất nguồn gốc chứng từ nước ngoài. Việc không được giao quyền tạm giữ người khẩn cấp, tạm giam bị can hay phong tỏa tài khoản ngân hàng khiến cán bộ Hải quan gặp nhiều bế tắc khi đối tượng phạm tội không hợp tác hoặc tẩu tán tài sản.

Thảo luận kết quả

Các kết quả nghiên cứu trên có thể được trực quan hóa thông qua Bảng cơ cấu xử lý vi phạm hải quan (thể hiện sự chênh lệch rõ nét giữa 99,02% vụ việc xử lý hành chính và 0,98% vụ việc khởi tố hình sự) và Biểu đồ phân bố độ tuổi - giới tính của đối tượng phạm tội nhằm phản ánh xu hướng tội phạm có tổ chức sử dụng người yếu thế vận chuyển hàng qua đường mòn biên giới.

Nguyên nhân chính của thực trạng trên bắt nguồn từ mô hình thể chế chưa hoàn thiện. Pháp luật Việt Nam định vị Hải quan là cơ quan quản lý hành chính được giao tiến hành một số hoạt động điều tra chứ không phải cơ quan điều tra chuyên trách. Do đó, các chức danh tư pháp của Hải quan (Cục trưởng, Chi cục trưởng) không có tư cách Điều tra viên chính thức và không được trang bị hệ thống quyền hạn cưỡng chế đầy đủ.

So sánh với pháp luật quốc tế cho thấy sự cách biệt lớn:

• Tại Indonesia, Điều 112 Luật Hải quan trao cho nhân viên hải quan quyền hạn của một nhân viên điều tra đầy đủ, bao gồm quyền bắt giữ nghi phạm, khám xét nơi ở và chuyển kết quả trực tiếp cho Viện Công tố tối cao.
• Tại Liên bang Nga, Điều 117 Bộ luật Tố tụng hình sự xác định cơ quan Hải quan là một cơ quan điều tra độc lập, có quyền điều tra toàn bộ các tội phạm về buôn lậu và trốn thuế hải quan.
• Tại Trung Quốc, Điều 4 và 5 Luật Hải quan quy định thành lập lực lượng Công an trinh sát chống buôn lậu chuyên trách đặt ngay trong bộ máy Tổng cục Hải quan, tạo nên quy trình khép kín từ trinh sát đến dự thẩm.

Thực tiễn đấu tranh chuyên án tại Việt Nam chứng minh rằng khi thiếu thẩm quyền điều tra chuyên sâu, việc bóc gỡ các đường dây lớn phụ thuộc hoàn toàn vào giai đoạn 7 ngày chuyển tiếp sang Bộ Công an. Điển hình như chuyên án TD804 triệt phá đường dây buôn lậu tân dược tại Công ty YTECO (Thành phố Hồ Chí Minh) với trị giá hàng vi phạm trên 10 tỷ đồng, hay vụ buôn lậu lợi dụng thủ tục chuyển cửa khẩu tại Công ty Dea Sungvina (Bình Dương) cho thấy: Nếu Hải quan chỉ làm thủ tục hành chính đơn thuần mà không có quyền điều tra ban đầu quyết liệt, các đối tượng dễ dàng hợp thức hóa hồ sơ và tiêu thụ hàng hóa trót lọt. Do đó, việc hoàn thiện thẩm quyền điều tra của Hải quan là đòi hỏi tất yếu khách quan để tương thích với thông lệ quốc tế và bảo vệ thị trường nội địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao hiệu quả thực thi thẩm quyền điều tra hình sự của Hải quan Việt Nam, bốn nhóm giải pháp đồng bộ cần được triển khai:

Thứ nhất, mở rộng phạm vi tội danh thuộc thẩm quyền khởi tố và điều tra của cơ quan Hải quan. Kiến nghị Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự và Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự theo hướng bổ sung thêm 4 tội danh thuộc thẩm quyền của Hải quan: Tội trốn thuế xuất khẩu, nhập khẩu; Tội sản xuất, buôn bán hàng giả qua biên giới; Tội vận chuyển trái phép chất ma túy qua biên giới; Tội buôn bán, vận chuyển hàng cấm qua biên giới. Mục tiêu nâng tỷ lệ vụ án được xử lý hình sự đúng thẩm quyền ban đầu lên mức 15-20% trong giai đoạn 2007-2010.

Thứ hai, kéo dài thời hạn điều tra ban đầu và bổ sung thẩm quyền áp dụng các biện pháp ngăn chặn. Đề xuất quy định tăng thời hạn điều tra ban đầu từ 7 ngày lên 15 ngày đối với các vụ án buôn lậu phức tạp, có yếu tố nước ngoài; đồng thời trao quyền cho Thủ trưởng cơ quan Hải quan được ra lệnh tạm giữ người phạm tội quả tang trong thời hạn 24 đến 48 giờ để phục vụ xác minh ban đầu. Mục tiêu giảm 40% số lượng hồ sơ bị cơ quan điều tra công an trả lại do chưa đủ chứng cứ; thời gian thực hiện đề xuất trong giai đoạn 2008-2009 do Viện Kiểm sát nhân dân Tối cao phối hợp với Bộ Tài chính trình cấp có thẩm quyền.

Thứ ba, nghiên cứu xây dựng mô hình lực lượng Cảnh sát Hải quan chuyên trách. Tham khảo kinh nghiệm của Trung Quốc và Nga để thành lập Cục Cảnh sát Điều tra chống buôn lậu trực thuộc Tổng cục Hải quan, được trang bị thẩm quyền tố tụng và biện pháp trinh sát đặc biệt. Mục tiêu tăng 30% hiệu quả triệt phá các chuyên án buôn lậu quy mô lớn xuyên quốc gia; lộ trình triển khai thí điểm từ năm 2008 và hoàn thiện bộ máy vào năm 2012 dưới sự chỉ đạo của Chính phủ.

Thứ tư, chuẩn hóa năng lực pháp lý và cấp chứng chỉ Điều tra viên cho công chức Hải quan. Tổng cục Hải quan phối hợp với Học viện Cảnh sát nhân dân và Học viện Tư pháp tổ chức các khóa đào tạo nghiệp vụ điều tra hình sự chuyên sâu cho 100% cán bộ làm công tác phòng chống buôn lậu tại 3 cấp: Cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Kiểm tra sau thông quan, và các Chi cục Hải quan cửa khẩu. Mục tiêu bảo đảm 100% hồ sơ khởi tố ban đầu đạt chuẩn tố tụng, không xảy ra oan sai hoặc bỏ lọt tội phạm; kế hoạch thực hiện định kỳ thường niên từ năm 2007.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

1. Lãnh đạo và cán bộ công chức nghiệp vụ ngành Hải quan: Cung cấp cẩm nang tra cứu quy trình pháp lý chuẩn xác về các bước khám xét, thu giữ tang vật, lấy lời khai và lập hồ sơ khởi tố trong thời hạn 7 ngày và 20 ngày, giúp hạn chế tối đa sai sót tố tụng tại các Chi cục cửa khẩu.
2. Cơ quan tiến hành tố tụng (Viện Kiểm sát nhân dân và Cơ quan Cảnh sát điều tra các cấp): Làm tài liệu tham khảo để xây dựng quy chế phối hợp liên ngành, phân định ranh giới thẩm quyền thụ lý tin báo tội phạm và thống nhất tiêu chuẩn đánh giá chứng cứ do Hải quan chuyển giao.
3. Cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách tư pháp (Quốc hội, Bộ Tư pháp, Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương): Cung cấp hệ thống dữ liệu thực chứng và cơ sở khoa học phục vụ việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự và Luật Hải quan.
4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng hình sự: Phục vụ làm tài liệu nghiên cứu chuyên khảo về thể chế cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và so sánh lập pháp hải quan quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ quan Hải quan có thẩm quyền khởi tố và điều tra những tội danh nào? Căn cứ Điều 20 Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự năm 2004, Hải quan chỉ có thẩm quyền khởi tố và điều tra 2 tội danh: Tội buôn lậu (Điều 153) và Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới (Điều 154 Bộ luật Hình sự 1999). Các tội danh khác dù xảy ra tại cửa khẩu đều phải chuyển cơ quan Công an.

2. Tại sao giai đoạn 2003-2006 Hải quan bắt giữ 18.949 vụ buôn lậu nhưng chỉ khởi tố 185 vụ án? Phần lớn các vụ việc chưa đủ định lượng khởi tố hình sự (giá trị tang vật dưới 100 triệu đồng hoặc chưa từng bị xử phạt hành chính) nên chỉ xử lý vi phạm hành chính. Ngoài ra, rào cản thời hạn 7 ngày quá gấp và thiếu quyền tạm giữ người khiến Hải quan hạn chế khởi tố những vụ việc phức tạp.

3. Thời hạn điều tra tối đa của cơ quan Hải quan trước khi chuyển giao hồ sơ là bao nhiêu ngày? Theo Điều 111 Bộ luật Tố tụng hình sự 2003, thời hạn là 20 ngày đối với tội ít nghiêm trọng phạm tội quả tang, chứng cứ rõ ràng để chuyển Viện Kiểm sát đề nghị truy tố; và chỉ 07 ngày đối với tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng để chuyển Cơ quan điều tra chuyên trách.

4. Những chức danh nào trong ngành Hải quan có quyền ra quyết định khởi tố vụ án hình sự? Thẩm quyền khởi tố thuộc về: Cục trưởng Cục Điều tra chống buôn lậu, Cục trưởng Cục Kiểm tra sau thông quan, Cục trưởng Cục Hải quan tỉnh/liên tỉnh/thành phố, và Chi cục trưởng Chi cục Hải quan cửa khẩu. Các Chi cục ngoài cửa khẩu không có thẩm quyền này mà phải chuyển hồ sơ lên Cục Hải quan.

5. Kinh nghiệm quốc tế về thẩm quyền điều tra của Hải quan có gì khác biệt so với Việt Nam? Pháp luật các nước như Indonesia (Điều 112 Luật Hải quan) hay Liên bang Nga (Điều 117 Bộ luật Tố tụng hình sự) trao quyền điều tra toàn diện cho Hải quan như một cơ quan điều tra độc lập. Trung Quốc thành lập lực lượng Công an trinh sát chống buôn lậu trực thuộc Tổng cục Hải quan để khép kín quy trình tố tụng.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện quá trình phát triển thẩm quyền điều tra hình sự của Hải quan Việt Nam từ Sắc lệnh 27/SL năm 1945 đến Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003.
• Phân tích thực trạng 18.949 vụ việc buôn lậu và 185 vụ án hình sự giai đoạn 2003-2006, chỉ rõ tỷ lệ khởi tố dưới 1% do vướng mắc về thẩm quyền và thời hạn tố tụng 7 ngày.
• Khảo sát 4.026 đối tượng năm 2006, nhận diện rõ phương thức tổ chức đường dây buôn lậu xuyên quốc gia và thủ đoạn lợi dụng trẻ em, phụ nữ vận chuyển qua biên giới.
• So sánh đối chiếu mô hình điều tra hải quan của Nga, Trung Quốc, Indonesia để rút ra bài học kinh nghiệm về việc trao quyền điều tra chuyên trách.
• Đề xuất bổ sung 4 nhóm tội danh khởi tố mới, kéo dài thời hạn điều tra lên 15 ngày, cấp quyền tạm giữ người và chuẩn hóa năng lực điều tra viên cho 100% cán bộ nghiệp vụ.

Đóng góp chính của luận văn là đặt nền móng lý luận và thực tiễn vững chắc cho việc sửa đổi các văn bản tố tụng hình sự trong giai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng. Bước tiếp theo, các cơ quan chức năng cần khẩn trương hoàn thiện các dự thảo thông tư liên tịch hướng dẫn chi tiết quy trình điều tra ban đầu của Hải quan theo lộ trình cải cách tư pháp. Độc giả và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể tiếp tục khai thác các chuyên đề so sánh mô hình Cảnh sát Hải quan thế giới để ứng dụng vào công cuộc xây dựng lực lượng Hải quan Việt Nam chính quy, hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THẨM QUYỀN ĐIỀU TRA HÌNH SỰ CỦA HẢI QUAN VIỆT NAM 1. Vài nét về lịch sử hình thành và phát triển thẩm quyền điều tra của Hải quan Việt Nam Ngay sau khi nước Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời, ngày 10 tháng 9 năm 1945, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Võ Nguyên Giáp thay mặt Chủ tịch Chính phủ lâm thời ký Sắc lệnh 27/SL thành lập "Sở thuế quan và thuế gián thu" để đảm nhiệm công việc của Sở Tổng thanh tra độc quyền muối và thuốc phiện và các Sở Thương chính Bắc, Trung và Nam bộ. Nhiệm vụ của Sở Thuế quan và thuế gián thu là: thu thuế nhập cảng, xuất cảng; thu thuế gián thu có biên vào sổ tổng dự toán; thu các món tiền do sự kinh doanh độc quyền mà có. Sự kiện này có ý nghĩa rất quan trọng, đánh dấu sự ra đời của Hải quan Việt Nam trong bộ máy nhà nước, không chỉ đáp ứng nhu cầu của phát triển kinh tế đất nước, mà còn khẳng định Hải quan là một công cụ không thể thiếu của một quốc gia độc lập có chủ quyền [29, tr 7].

Trong những ngày đầu thành lập, Sở Thuế quan và thuế gián thu cùng với Nha thương vụ Việt Nam (thuộc Bộ Kinh tế Quốc gia) đã đấu tranh với Pháp để bảo vệ chủ quyền về ngoại thương và thuế quan của Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hoà. Trong giai đoạn đầu của cuộc kháng chiến chống pháp, Chính phủ giành độc quyền về ngoại thương, mọi hàng hoá lưu thông trong vùng tự do đều do Chính phủ kiểm soát, quản lý. Ngành Thuế quan đã cùng với Ngoại thương Cục làm tốt công tác kiểm soát chống buôn lậu hàng hoá, kiểm soát hàng hoá, tiền bạc của tư thương xuất, nhập giữa vùng tự do và vùng tạm chiếm, thực hiện nhiệm vụ thu thuế xuất nhập cảng. Nhằm tăng cường công tác kiểm soát 6 và chống buôn lậu hàng hoá có hiệu quả, ngày 28 tháng 5 năm 1948, Chính phủ ban hành Sắc lệnh 189/SL quy định sự khám nhận và truy tố những việc trái với luật lệ ngoại thương theo thủ tục ấn định, cụ thể: "1.

Các nhân viên thuế quan và công an sẽ khám nhận theo thủ tục hiện hành. Ngoài ra mỗi khi truy thấy một sự phạm pháp những nhân viên kinh tế có thẩm quyền có thể trực tiếp khám và lập biên bản theo thường pháp. Các việc phạm pháp sẽ đưa ra trước toà án thường nếu có sự khiếu tố của những cơ quan kinh tế có thẩm quyền. Công tố viên truy tố theo đơn khiếu tố của các cơ quan kinh tế" Như vậy, theo quy định tại Sắc lệnh này thì nhân viên Thuế quan và thuế gián thu có quyền khám xét và tiến hành các hoạt động tố tụng để truy tố đối với các hành vi vi phạm pháp luật về ngoại thương, nhằm bảo vệ độc quyền về ngoại thương của Nhà nước.

Nghị quyết Trung ương lần thứ nhất (Khoá II) được ban hành vào tháng 3 năm 1951 đã xác định "mục tiêu đấu tranh kinh tế tài chính với địch cốt làm sao cho địch thiếu thốn, mình no đủ, hại cho địch, lợi cho mình”. Do đó, Nhà nước không đặt hàng rào ngăn hẳn giữa ta với địch, mà chúng ta vẫn mở mang, buôn bán với địch, nhưng chỉ đưa vào vùng địch những thứ hàng không hại cho ta, và đưa ra vùng tự do những thứ hàng cần cho kháng chiến, cần cho đời sống nhân dân. Để thực hiện tốt nhiệm vụ kinh tế - tài chính trong điều kiện mới nêu trên, ngày 17 tháng 7 năm 1951, Bộ trưởng Bộ Tài chính đã ký Nghị định 63/NĐ ấn định hệ thống tổ chức Sở thuế thuộc Bộ Tài chính. Và như vậy, Sở Thuế quan và thuế gián thu bị giải thể, thay vào đó là Phòng Thuế xuất nhập khẩu nằm trong Sở Thuế trung ương.

Về cơ bản, chức năng nhiệm vụ cũng như biên chế của Phòng Thuế xuất nhập khẩu không có gì thay đổi so với Sở Thuế quan và thuế gián thu cũ, nhưng quy mô đã bị thu hẹp lại cho phù hợp với tính hình mới. Theo Điều lệ tạm thời số 247-TTg 7 ngày 10 tháng 4 năm 1953 quy định tổ chức và nhiệm vụ của các cơ quan thuộc ban quản lý xuất nhập khẩu ở trung ương và các Khu quản lý xuất nhập khẩu hay Phân khu quản lý xuất nhập khẩu ở địa phương, thì phân sở Thuế xuất nhập khẩu có nhiệm vụ "Tổ chức việc kiểm soát, truy nã và xử lý các vụ buôn lậu. Nếu tội nặng thì phải thỉnh thị Khu quản lý xuất nhập khẩu". Với nhiệm vụ này, trong năm 1953 ngành Thuế xuất nhập khẩu đã bắt 20.163 vụ, tịch thu hàng hoá trị giá 997 triệu đồng [29, tr 70].

Chiến thắng đông xuân 1953-1954, buộc thực dân Pháp phải ký Hiệp định Giơnevơ, rút quân về nước, lập lại hoà bình trên cơ sở thừa nhận chủ quyền dân tộc của ba nước Đông Dương. Mặc dù, nền kinh tế nước ta bị chiến tranh tàn phá nặng nề, các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp chưa kịp phục hồi, nhưng Chính phủ đã có chủ trương mở rộng buôn bán với các nước. Để làm được điều này ngoài khả năng khôi phục và phát triển sản xuất, khai thác nguồn hàng, còn cần có một lực lượng chức năng có khả năng hoàn thành nhiệm vụ bảo đảm chính sách độc quyền ngoại thương của Nhà nước. Vì vậy trong phiên họp thường kỳ tháng 10 năm 1954, Chính phủ đã quyết định chuyển ngành thuế xuất nhập khẩu sang Bộ Công thương để thành lập ngành Hải quan.

Ngày 14 tháng 12 năm 1954, Bộ trưởng Bộ Công thương đã ký Nghị định số 136/BCT/KB/NĐ thành lập Sở Hải quan thuộc Bộ Công thương. Tên gọi Hải quan được sử dụng chính thức từ đó đến nay [29, tr 85]. Ngày 6/4/1955 Bộ Công thương đã ký Nghị định 73-BCT/NĐ/KB quy định nhiệm vụ, quyền hạn, tổ chức bộ máy của Sở Hải quan, cho phép Hải quan có quyền khám xét hàng hoá, tiền tệ, vàng bạc, hành lý, công cụ vận tải, hành khách qua lại biên giới Việt Nam Dân chủ cộng hoà; giữ lại để xử lý những hàng hoá trên nếu vi phạm vào thể lệ hải quan; giữ lại và giao Công an để điều tra và chuyển sang Toà án nhân dân để truy tố những gian thương chống lại hoặc phá hoại chính sách của Chính phủ. 8 Tháng 9 năm 1955, Bộ Công thương được chia tách thành Bộ Công nghiệp và Bộ Thương nghiệp.

Tháng 4 năm 1958, Bộ Thương nghiệp lại tách thành Bộ Nội thương và Bộ Ngoại thương. Cơ quan Hải quan cũng được chuyển giao trực thuộc Bộ Thương nghiệp, rồi Bộ Ngoại thương, là những Bộ có chức năng quản lý nhà nước về kinh tế đối ngoại và ngoại thương. Nhằm đẩy mạnh hoạt động xuất nhập khẩu, mở rộng sản xuất trong nước và phát triển nguồn thu ngoại hối phục vụ cho công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, tăng cường quan hệ giữa nước ta với các nước, đòi hỏi phải có các văn bản pháp lý về quản lý kinh tế hoàn chỉnh ở mức cao hơn, đáp ứng yêu cầu trước mắt và lâu dài. Ngày 27 tháng 2 năm 1960, Chính phủ đã ban hành Điều lệ Hải quan kèm theo Nghị định số 03/CP.

Ngày 18 tháng 2 năm 1961, Bộ Ngoại thương ban hành Thông tư số 16/BNT-VPCP giải thích và hướng dẫn Điều lệ Hải quan, quy định cơ quan Hải quan có quyền khám người, công cụ vận tải, nhà ở; cơ quan Hải quan có quyền tạm giữ hàng hoá phạm pháp, công cụ vận tải chuyên chở hàng hoá phạm pháp, tang vật che dấu hàng phạm pháp. Cơ quan Hải quan có quyền xử lý đối với hành vi buôn lậu, trường hợp cần thiết, cơ quan Hải quan có quyền đề nghị cơ quan Công tố truy tố trước toà. Ngày 30 tháng 8 năm 1984, Hội đồng Nhà nước ra Nghị quyết số 547/NQ/HĐNN phê chuẩn việc thành lập Tổng cục Hải quan, là cơ quan thuộc Hội đồng Bộ trưởng. Ngày 20 tháng 10 năm 1984, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Nghị định số 139/HĐBT quy định nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy của Tổng cục Hải quan.

Điều 1 Nghị định 139/HĐBT quy định: “Tổng cục Hải quan, cơ quan thuộc Hội đồng Bộ trưởng là công cụ chuyên chính nửa vũ trang của Đảng và Nhà nước, có chức năng: - Kiểm tra và quản lý hàng hoá, hành lý, ngoại hối và các loại công cụ vận tải xuất nhập qua biên giới nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam; 9 - Thi hành chính sách thuế xuất khẩu, nhập khẩu; - Ngăn ngừa và chống các vi phạm luật lệ hải quan và các luật lệ khác liên quan đến việc xuất nhập khẩu; - Chống các hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hoá, tiền tệ qua biên giới.” Như vậy, việc quy định Hải quan có thẩm quyền khám xét, điều tra, xử lý các hành vi buôn lậu đã góp phần to lớn trong việc bảo vệ chính sách độc quyền về ngoại thương của Nhà nước trong những năm đầu xây dựng xã hội chủ nghĩa, góp phần vào bảo vệ chủ quyền an ninh quốc gia, an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội. Trên cơ sở kế thừa những thành quả đã đạt được, Pháp lệnh Hải quan năm 1990 quy định "Hải quan Việt Nam thực hiện chức năng quản lý Nhà nước về hải quan đối với hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh, mượn đường Việt Nam; đấu tranh chống buôn lậu hoặc vận chuyển trái phép hàng hóa, ngoại tệ, tiền Việt Nam qua biên giới". Cùng với sự phát triển của nền kinh tế, thì tình hình đầu cơ, buôn lậu ngày càng gia tăng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất và an ninh quốc gia. Vì vậy, hành vi buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hoá, ngoại hối qua biên giới bị coi là tội phạm và được quy định trong Bộ luật hình sự.

Theo Điều 97 Bộ luật hình sự năm 1985 thì "Người nào buôn bán trái phép hoặc vận chuyển trái phép qua biên giới hàng hoá, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý hoặc vật phẩm thuộc di tích lịch sử, văn hoá, thì bị phạt tiền đến năm lần giá trị vật phạm pháp hoặc bị phạt tù từ một năm đến năm năm".