phần mở đầu giới thiệu danh tính, nguồn gốc, quê quán của nhân vật, phần giữa truyện kể lại hành trạng, cuộc đời nhân vật và phần kết của truyện khẳng định ý nghĩa của câu chuyện. Cuối mỗi truyện thường có lời bình của tác giả gửi gắm thái độ, sự nhìn nhận về vấn đề nào đó được đề cập đến trong tác phẩm. Khái quát tác phẩm Thánh Tông di thảo và Truyền kỳ mạn lục 1. Thánh Tông di thảo 1.
Tác giả Lê Thánh Tông Hoàng đế, nhà thơ Lê Thánh Tông thuở nhỏ tên Hạo sau đổi tên là Tư Thành, sinh ngày 25-8-1442, niên hiệu Đại Bảo thứ ba. Ông là con trai út của vua Lê Thái Tông (1434 - 1442). Sử gia Ngô Sĩ Liên có viết “Vua húy là Tư Thành, lại có húy là Hạo, con thứ tư của Thái Tông, ở ngôi ba mươi tám năm, thọ năm mươi sáu tuổi, chôn ở Chiêu Lăng” [22, tr. Mẹ Tư Thành là bà Ngô Thị Ngọc Dao, là con gái của vị khai quốc công thần Ngô Từ.
Ngô Sĩ Liên có ghi lại như sau: “Mẹ Quang Thục Hoàng Thái hậu Ngô thị, người làng Động Bàng, huyện Yên Định, Phủ Thanh Hóa. Đầu Thái hậu còn làm tiệp dư, đi cầu tự, chiêm bao thấy trời cho người tiên đồng rồi có thai. (Tục truyền rằng Thái hậu khi sắp ở cữ, vì mỏi mệt thiếp đi, chiêm bao thấy đến chỗ thượng đế, Thượng đế sai một tiên đồng xuống làm con Thái hậu, tiên đồng ngần ngừ không chịu đi, Thượng đế giận lấy cái hốt ngọc đánh vào trán chảy máu ra. Sau tỉnh dậy, sinh ra vua, ở trán hình như có vết như khi chiêm bao, mãi đến khi chết vết ấy như vẫn còn).
Vua sinh ra tư trời rạng rỡ, thần sắc anh dị, tuấn tú, sáng suốt, chững chạc, thực là bậc thông minh, đáng làm vua, bậc trí dũng đủ giữ nước” [22, tr. Tư Thành vừa sinh ra được mười bốn ngày thì xảy ra cái chết đầy bí ẩn của Lê Thái Tông ở Lệ Chi Viên dẫn đến vụ thảm án tru di tam tộc Nguyễn Trãi - vị anh hùng của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Tư Thành có tư chất thông minh, ngày đêm chăm chỉ học hành, được mọi người ngưỡng mộ. Các quan đại thần cho “là bậc khác thường, bà Thái hậu Nguyễn Thị Anh “yêu như con đẻ”, còn Nhân Tông Bang Cơ thì coi là “người em hiếm có” [42, tr.
Năm 1459, Lạng Sơn Vương Nghi Dân, người con cả của Lê Thái Tông kết bè đảng 15 giết mẹ con Nhân Tông chiếm ngôi, phong Tư Thành là Gia vương. Giữa năm 1460, các triều thân khởi binh, phế Nghi Dân, lập Tư Thành làm vua. Tư Thành giữ ngôi ba mươi tám năm, mười năm đầu có niên hiệu là Quang Thuận (1460 - 1469), hai mươi tám năm sau đổi niên hiệu là Hồng Đức (1470 - 1497). Nhà vua tự xưng là Thiên Nam động chủ, Đạo am chủ nhân, mất ngày 30 tháng giêng năm 1497, niên hiệu Hồng Đức thứ hai mươi tám, được dâng miếu hiệu là Lê Thánh Tông Thuần hoàng đế.
Lê Thánh Tông là vị vua anh minh lỗi lạc, là người học rộng biết nhiều. Vũ Quỳnh đã khẳng định “Lê Thánh Tông là vị vua “anh minh quyết đoán, có hùng tài đại lược, võ giỏi, văn hay, mà thánh học rất chăm, tay không lúc nào rời quyển sách” [42, tr. Vốn thông minh từ nhỏ song vua luôn tự che giấu“không lộ anh khí ra ngoài, chỉ vui với sách vở đời xưa nay, nghĩa lý của thánh hiền” [42, tr. Nhà vua từng đến nhiều nơi, nhiều vùng miền khác nhau nên có vốn hiểu biết phong phú về giang sơn đất nước.
Từ chính cuộc đời trải qua phong ba thuở hàn vi đã giúp Lê Thánh Tông có cái nhìn gắn bó với con người, quê hương đất nước. Ông có tình yêu thương đồng cảm với nhân dân sâu sắc. “…Ưa điều thiện, thích người hiền, chăm chăm không mỏi” [22] và được Thân Nhân Trung ca ngợi: “Thánh Tông xứng đáng vị vua Nối giữ cơ đồ hùng vĩ … Giữ đạo trung để trị nước Dựng đạo lớn để dạy người Phép tắc bắt chước tiên cổ Công việc làm theo mệnh trời Nhân để lại cho con cháu Hiếu thờ phụng các tổ tiên Văn tỏ như sao Khuê Bích Học rộng mà có uyên nguyên” [22, tr.320-321] Lê Thánh Tông được gọi “Thánh Tông Thuần hoàng đế”. Nhà vua đã có những đóng góp quan trọng đối với lịch sử dân tộc Việt Nam.
Điều đó được thể hiện ở những chủ trương, chính sách đối nội, đối ngoại phù hợp góp phần thay đổi diện mạo của đất nước. Ông đã đề ra các biện pháp mở mang phát triển kinh tế, giáo dục, quốc phòng. Lê Thánh Tông “có vai trò quan trọng hàng đầu trong việc củng cố, phát triển nhà 16 nước phong kiến quan liêu theo mô hình Nho giáo. Nhà vua coi trọng việc xây dựng các chế độ, thiết chế, điển chương, pháp luật,… chuộng văn, trọng võ, mở rộng đất đai, bờ cõi, bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, có chính sách tự cường về đối ngoại, tự nhiệm về mặt đối nội.
Nhà vua rất quan tâm đến nông nghiệp,… Về mặt văn hóa, ông đề cao Nho giáo, mở rộng chế độ Khoa cử, lập nhà Thái học, dựng bia Văn Miếu, ưu đãi nho thần,…” [42]. Lê Thánh Tông cũng rất quan tâm và chú trọng đến giáo dục. Ông đã có những chính sách thay đổi nền giáo dục phong kiến. Bởi vậy thời Lê Thánh Tông có thể nói là thời kì phát triển nhất về giáo dục và chế độ thi cử phong kiến.
Nước Đại Việt dưới sự lãnh đạo của Lê Thánh Tông đã trở thành quốc gia phát triển trong khu vực. Có thể thấy Lê Thánh Tông đã có những đóng góp lớn lao cho tất cả các lĩnh vực của đất nước góp phần đóng góp cho chính trị, xã hội Việt Nam ổn định và phát triển. Lê Thánh Tông là người sáng lập hội Tao đàn. Hội Tao đàn ra đời cuối thế kỉ XV đánh dấu một bước phát triển mới của thơ ca cung đình.
“Tao đàn nhị thập bát tú” (Hai mươi tám ngôi sao trên đàn văn chương) gồm 28 thành viên. Lê Thánh Tông là Tao đàn nguyên súy còn Thân Nhân Trung và Đỗ Nhuận là Tao đàn phó nguyên súy. Hội đã hoạt động và để lại dấu ấn trong lịch sử văn học dân tộc Việt Nam như nhận định: “Đó là tấm lòng yêu nước, niềm tự hào về truyền thống quang vinh của cha ông ta,…” [42]. Sự ra đời của hội Tao đàn đã cho thấy sự phát triển của văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm nửa sau thế kỉ XV.
Về lĩnh vực văn học, Lê Thánh Tông để lại một sự nghiệp khá đồ sộ và giàu thành tựu. Thơ văn chữ Hán khá phong phú thể hiện ở cả văn và thơ. Về văn có văn trước thuật và văn nghệ thuật. Văn trước thuật có hịch, chiếu, chế, chỉ, dụ,… tiêu biểu có Dụ khuyến học ( hay còn gọi là Văn khuyến học).
Văn nghệ thuật có Lam Sơn Lương thủy phú - bài phú có quy mô lớn với khoảng 400 câu để ca ngợi công lao khai quốc của Lê Thái Tổ thấm đượm chất văn hùng tráng. Bên cạnh đó, văn chữ Hán còn phải kể đến Thánh Tông di thảo tương truyền của Lê Thánh Tông là tác phẩm đánh dấu “bước đột khởi” trong tiến trình phát triển của thể loại truyện ngắn Việt Nam thời trung cổ” (Vũ Thanh). Đồng thời ông cũng là một trong những tác giả tiêu biểu của tập thơ Nôm giàu giá trị Hồng Đức quốc âm thi tập, một trong những tập thơ tiêu biểu thể hiện sự trưởng thành của văn học Việt Nam sau một quá trình dài tiếp nhận và sáng tạo không ngừng trong việc kiến tạo một lối đi riêng cho văn học nước nhà. 17 Lê Thánh Tông là vị hoàng đế quyết đoán, có ý chí, nghị lực và có tài năng trên nhiều lĩnh vực: chính trị, tư tưởng, quân sự, thơ văn.
Trên tất cả có được những điều đó chính là lòng yêu nước tha thiết, tinh thần dân tộc và ý thức một lòng vì dân vì nước. Lê Thánh Tông xứng đáng là bậc minh quân của dân tộc Việt Nam. Tác phẩm “Thánh Tông di thảo” Thánh Tông di thảo là tác phẩm được ra đời sau Lĩnh Nam chích quái (khoảng cuối thế kỉ XIV) và trước Truyền kì mạn lục (khoảng đầu thế kỉ XVI). Như vậy tác phẩm ra đời vào thời kì lãnh đạo đất nước của Lê Thánh Tông.
Thánh Tông di thảo là một tập truyện kí gồm 19 truyện chứa đựng yếu tố truyền kì, ngụ ngôn và tạp kí. Cuối mỗi truyện đều có lời bàn của Sơn Nam Thúc. Tập truyện thể hiện được tài năng của người viết với những sáng tạo về nội dung và nghệ thuật. Về giá trị nội dung, Thánh Tông di thảo bước đầu có những khám phá hiện thực xã hội đương thời.
Tác giả gửi gắm tiếng nói phê phán sự suy đồi về đạo đức của các tầng lớp trong xã hội như sư thầy trong chùa (Hai phật cãi nhau),… Bên cạnh phản ánh hiện thực, Thánh Tông di thảo bước đầu đã tập trung phản ánh và đề cao con người, lấy con người làm trung tâm. Đó là đề cao vị trí của con người (trong đó có tác giả - người đứng đầu đất nước). Tác phẩm cũng ca ngợi sự anh minh của thánh quân (Tinh con chuột, Bài kí một giấc mộng,…), đồng thời thể hiện sự quan tâm của tác giả đến số phận con người, đặc biệt là những người phụ nữ. Đó là tiếng nói cảm thông với số phận những người phụ nữ có nhan sắc, phẩm chất tốt nhưng chịu bất hạnh, thiệt thòi như nhân vật Ngư Nương trong Chuyện yêu nữ Châu Mai, hai nhân vật nữ trong Chuyện hai gái thần, người con gái trong Chuyện chồng dê,… Một số truyện có gửi gắm bài học nhân sinh sâu sắc như Lời phán xử cho anh điếc và anh mù, Chuyện người hành khất giàu, Trận cười ở núi Vũ Môn, Bức thư của con muỗi,.
Tác phẩm cũng ca ngợi cuộc sống của một ẩn sĩ, làm bạn cùng sông nước gió mây (Gặp tiên ở hồ Lãng Bạc). Có thể nói tác phẩm đã thể hiện sự dày công sáng tạo của Lê Thánh Tông trong sáng tác văn chương. Đây không đơn thuần chỉ là ghi chép truyện trong dân gian như các tác phẩm thời kì trước mà ở đây tác giả đã viết sáng tạo cốt truyện (số ít tác phẩm có dựa vào cốt truyện dân gian) tạo nên luồng gió mới mẻ thổi vào thế giới truyền kì trung đại Việt Nam. 18 Mỗi truyện trong “Thánh Tông di thảo”cũng mang đặc điểm nghệ thuật của thể loại truyền kì nói chung.
Đó là đa số các truyện đều có yếu tố kì ảo.
