Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh thực hiện cơ chế tự chủ tài chính theo Nghị định 54/2016/NĐ-CP và Nghị định 16/2015/NĐ-CP của Chính phủ, các đơn vị sự nghiệp công lập trong lĩnh vực khoa học và công nghệ đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải đổi mới phương thức quản lý tài chính. Văn phòng Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam là đơn vị dự toán độc lập trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, được ngân sách nhà nước bảo đảm 100% kinh phí hoạt động thường xuyên để duy trì bộ máy gồm 69 cán bộ, công chức, viên chức và phục vụ công tác nghiên cứu khoa học xã hội trọng điểm. Tuy nhiên, công tác quản lý tài chính tại đơn vị vẫn chủ yếu vận hành theo cơ chế phân bổ đầu vào và quản lý theo dòng mục ngân sách, chưa gắn chặt chẽ với kết quả đầu ra thực tế, khiến hiệu quả sử dụng nguồn vốn nhà nước còn nhiều dư địa cần cải thiện.

Nghiên cứu này được thực hiện nhằm phân tích toàn diện thực trạng quản lý tài chính tại Văn phòng Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trong giai đoạn 3 năm từ năm 2018 đến năm 2020. Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung vào việc hệ thống hóa khung lý luận về tài chính công trong đơn vị sự nghiệp, đánh giá sâu sắc từng khâu từ lập dự toán, tổ chức chấp hành dự toán đến quyết toán kinh phí, đồng thời nhận diện các điểm nghẽn trong quản lý chi tiêu nội bộ và điều phối kinh phí đề tài.

Về mặt phạm vi, đề tài khảo sát trực tiếp tại 8 phòng ban và trung tâm trực thuộc Văn phòng với hệ thống số liệu thứ cấp giai đoạn 2018-2020, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện cho giai đoạn 2021-2025. Về ý nghĩa thực tiễn, công trình mang lại giá trị áp dụng rõ rệt: góp phần chuẩn hóa quy trình cấp phát kinh phí 6 bước, kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ tạm ứng không vượt quá 50% tổng dự toán được duyệt, và nâng cao năng lực tự chủ tài chính cho tổ chức.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng kết hợp 2 lý thuyết nền tảng trong quản trị công gồm Lý thuyết Quản trị công mới và Lý thuyết Tài chính công. Lý thuyết Quản trị công mới đặt trọng tâm vào việc chuyển đổi từ quản lý dựa trên chi phí đầu vào sang quản trị hiệu suất dựa trên kết quả đầu ra, trao quyền tự chủ gắn liền với trách nhiệm giải trình minh bạch. Lý thuyết Tài chính công cung cấp luận cứ về vai trò của Nhà nước trong việc cung cấp dịch vụ công và phân bổ nguồn lực ngân sách một cách tối ưu nhằm ngăn ngừa lãng phí.

Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên chu trình quản lý tài chính khép kín gồm 3 giai đoạn cốt lõi: lập dự toán thu chi, tổ chức chấp hành dự toán và quyết toán, kiểm tra, đánh giá tài chính. Trong khuôn khổ này, 4 khái niệm then chốt được phân tích sâu sắc bao gồm: đơn vị sự nghiệp công lập nhóm 4 có mức tự bảo đảm chi thường xuyên từ 10% trở xuống; cơ chế tự chủ tài chính; quy chế chi tiêu nội bộ; và quản lý tài chính theo nhiệm vụ khoa học công nghệ.

Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, tác giả kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong giai đoạn nghiên cứu từ năm 2018 đến năm 2020. Dữ liệu thứ cấp bao gồm hệ thống văn bản pháp lý như Luật Kế toán 88/2015/QH13, Luật Khoa học và Công nghệ 26/2013/QH13, Thông tư 107/2017/TT-BTC, Thông tư liên tịch 55/2015/TTLT-BTC-BKHCN, cùng các báo cáo quyết toán tài chính của Văn phòng trong 3 năm liên tiếp 2018, 2019 và 2020.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát với cỡ mẫu gồm 45 người, sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích. Cỡ mẫu này bao gồm cán bộ lãnh đạo Văn phòng, kế toán viên phòng Tài chính - Kế toán và các chủ nhiệm đề tài tại 8 bộ phận chuyên môn. Phương pháp phân tích dữ liệu chủ đạo là phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh tỷ lệ phần trăm và phương pháp tổng hợp phân tích định tính. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm phản ánh khách quan biến động của các dòng mục thu chi, làm rõ tính kịp thời trong giải ngân vốn và đánh giá chính xác mức độ phù hợp của hệ thống định mức chi tiêu hiện hành.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thực trạng quản lý tài chính tại Văn phòng Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam giai đoạn 2018-2020 mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, về cơ cấu tổ chức và nhân sự, quy mô nhân sự của Văn phòng có xu hướng tăng nhẹ, đạt 69 người vào ngày 31/12/2020, bao gồm 5 công chức, 61 viên chức và 3 lao động hợp đồng. Tỷ lệ cán bộ nữ chiếm khoảng 57,85%, lực lượng lao động trẻ có độ tuổi từ 40 trở xuống chiếm trên 50%, và tỷ lệ cán bộ có trình độ thạc sĩ tăng từ 20,56% năm 2018 lên mức cao hơn vào năm 2020. Đội ngũ nhân lực trẻ tạo thuận lợi cho việc thích ứng công nghệ nhưng trình độ chuyên môn giữa các phòng ban chưa thực sự đồng đều.

Thứ hai, về mức độ tự chủ tài chính, Văn phòng hoàn toàn phụ thuộc vào ngân sách nhà nước cấp với tỷ lệ bảo đảm chi thường xuyên đạt 100%. Nguồn thu từ hoạt động dịch vụ sự nghiệp của Trung tâm Tư vấn và Dịch vụ khoa học còn chiếm tỷ trọng rất nhỏ, dưới 5% tổng nguồn lực tài chính của đơn vị.

Thứ ba, về quy trình cấp kinh phí đề tài khoa học, Văn phòng thực hiện quy trình kiểm soát qua 6 bước chặt chẽ. Hạn mức tạm ứng lần đầu được tuân thủ đúng mức tối đa 100% dự toán năm nhưng không vượt quá 50% tổng kinh phí được phê duyệt. Việc tạm ứng các đợt tiếp theo chỉ được thực hiện khi tổ chức chủ trì đã hoàn thành thủ tục thanh toán tối thiểu 50% kinh phí đã tạm ứng của các đợt trước.

Thứ tư, về công tác quyết toán, việc chấp hành thời gian chỉnh lý quyết toán kéo dài đến ngày 31 tháng 01 năm sau luôn được thực hiện nghiêm túc. Dù vậy, tỷ lệ chứng từ thanh toán gửi về muộn từ các chủ nhiệm nhiệm vụ vẫn phát sinh, gây áp lực xử lý lớn cho phòng Tài chính - Kế toán trong 02 tháng cuối niên độ ngân sách.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên bắt nguồn từ cả yếu tố khách quan và chủ quan. Về mặt khách quan, hệ thống định mức chi theo Thông tư liên tịch 55/2015/TTLT-BTC-BKHCN và Thông tư 40/2017/TT-BTC còn mang tính cào bằng, chưa phản ánh sát biến động giá cả thị trường. Về mặt chủ quan, hệ thống kiểm soát nội bộ tại 8 phòng ban chưa được tự động hóa, dẫn đến thời gian luân chuyển hồ sơ thanh toán nội bộ qua 6 khâu vẫn mất từ 2 đến 3 ngày làm việc.

Kết quả này có sự tương đồng sâu sắc với một nghiên cứu gần đây về quản lý tài chính tại Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, khi các đơn vị nghiên cứu công lập đều gặp vướng mắc lớn ở khâu thẩm định khối lượng công việc và xác định giá dịch vụ khoa học. Để minh họa trực quan, các dữ liệu tài chính của đơn vị có thể được biểu diễn hiệu quả thông qua biểu đồ cột chồng thể hiện cơ cấu chi thường xuyên qua 3 năm (2018-2020), kết hợp với bảng đối chiếu tỷ lệ giải ngân tạm ứng theo từng quý để nhà quản lý dễ dàng nhận diện điểm nghẽn dòng tiền.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện công tác quản lý tài chính tại Văn phòng Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam giai đoạn 2021-2025:

Thứ nhất, hoàn thiện Quy chế chi tiêu nội bộ và định mức chi. Phòng Tài chính - Kế toán chủ trì rà soát, cập nhật 100% các định mức chi tiêu theo các quy định mới của Bộ Tài chính, hoàn thành trong quý 2 năm 2021. Mục tiêu là cắt giảm tối thiểu 8% chi phí hành chính và văn phòng phẩm lãng phí hàng năm, đồng thời bổ sung các tiêu chí thưởng phạt rõ ràng nhằm khuyến khích tiết kiệm ngân sách.

Thứ hai, cải tiến quy trình tạm ứng và quyết toán kinh phí nhiệm vụ khoa học. Ban Lãnh đạo Văn phòng chỉ đạo tinh gọn quy trình cấp phát từ 6 bước xuống còn 4 bước thông qua việc gộp khâu kiểm tra và thẩm định chứng từ. Đặt mục tiêu giảm 30% thời gian xử lý hồ sơ thanh toán, đồng thời thực hiện chế tài nghiêm ngặt: sau 06 tháng kể từ khi kết thúc đề tài, nếu đơn vị chủ trì không quyết toán sẽ bị giảm trừ vào dự toán năm kế tiếp theo đúng quy định.

Thứ ba, nâng cao năng lực tạo nguồn thu sự nghiệp. Trung tâm Tư vấn và Dịch vụ khoa học cần chủ động mở rộng hoạt động tư vấn, tổ chức sự kiện và hội thảo chuyên đề cho các doanh nghiệp, cơ quan bên ngoài. Đặt mục tiêu gia tăng nguồn thu dịch vụ để nâng tỷ lệ tự bảo đảm chi thường xuyên từ dưới 10% lên khoảng 15% đến 20% vào năm 2025.

Thứ tư, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý tài chính. Phòng Kỹ thuật phối hợp cùng Phòng Tài chính - Kế toán triển khai phần mềm quản lý kế toán tích hợp dịch vụ công trực tuyến của Kho bạc Nhà nước Ba Đình, phấn đấu đạt 100% hồ sơ quyết toán được số hóa và lưu trữ điện tử vào năm 2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, Ban Lãnh đạo và Kế toán trưởng các đơn vị sự nghiệp công lập. Luận văn cung cấp mô hình thực tiễn giúp tái cấu trúc quy trình kiểm soát chi, tối ưu hóa việc phân bổ ngân sách và nâng cao tính minh bạch tài chính theo đúng Luật Ngân sách Nhà nước.

Thứ hai, các chủ nhiệm đề tài và cán bộ nghiên cứu khoa học. Tài liệu này đóng vai trò như bản hướng dẫn chi tiết về các mốc thanh quyết toán, thủ tục tạm ứng kinh phí lần đầu không quá 50% dự toán và các điều kiện hồ sơ thanh toán hợp lệ theo quy định của Bộ Tài chính và Bộ Khoa học và Công nghệ.

Thứ ba, các cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách. Báo cáo thực trạng tại 8 phòng ban với 69 nhân sự là nguồn dữ liệu thực chứng phong phú phục vụ việc hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính theo Nghị định 54/2016/NĐ-CP và xây dựng khung giá dịch vụ khoa học công nghệ.

Thứ tư, giảng viên, học viên cao học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng (mã ngành 8340201). Luận văn là tài liệu tham khảo mẫu mực về phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa khảo sát 45 mẫu sơ cấp và phân tích dữ liệu thứ cấp trong lĩnh vực quản trị tài chính công.

Câu hỏi thường gặp

Văn phòng Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam thuộc nhóm tự chủ tài chính nào?

Văn phòng thuộc nhóm 4 trong hệ thống phân loại đơn vị sự nghiệp công lập, tức là đơn vị do ngân sách nhà nước bảo đảm 100% chi phí hoạt động thường xuyên do mức tự bảo đảm dưới 10%. Toàn bộ dự toán chi lương cho 69 cán bộ và kinh phí thực hiện nhiệm vụ đều được cấp phát qua tài khoản mở tại Kho bạc Nhà nước Ba Đình.

Hạn mức tạm ứng kinh phí đề tài khoa học và công nghệ được quy định như thế nào?

Mức tạm ứng lần đầu tối đa là 100% dự toán năm kế hoạch được giao nhưng không vượt quá 50% tổng kinh phí phê duyệt từ ngân sách nhà nước. Các lần tạm ứng tiếp theo chỉ được giải ngân khi đơn vị đã thanh toán tối thiểu 50% mức kinh phí của các đợt trước và tổng dư nợ tạm ứng không vượt quá mức 50% hợp đồng.

Các văn bản pháp lý chủ đạo chi phối hoạt động tài chính của Văn phòng gồm những gì?

Hoạt động tài chính của đơn vị tuân thủ Luật Kế toán 88/2015/QH13, Luật Khoa học và Công nghệ 26/2013/QH13, Thông tư 107/2017/TT-BTC về chế độ kế toán hành chính sự nghiệp, Thông tư 161/2012/TT-BTC về kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước, cùng Thông tư liên tịch 55/2015/TTLT-BTC-BKHCN và Thông tư liên tịch 27/2015/TTLT-BTC-BKHCN.

Đề tài áp dụng phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp nào và quy mô mẫu ra sao?

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích với cỡ mẫu gồm 45 cán bộ, bao gồm đại diện lãnh đạo Văn phòng, kế toán viên phòng Tài chính - Kế toán và các nhà nghiên cứu tại 8 đơn vị trực thuộc. Phương pháp này giúp thu thập các đánh giá chuyên sâu và xác thực về quy trình thanh toán nội bộ.

Giải pháp then chốt để đơn vị giảm bớt sự phụ thuộc vào ngân sách nhà nước là gì?

Giải pháp then chốt là đẩy mạnh quyền tự chủ cho Trung tâm Tư vấn và Dịch vụ khoa học nhằm mở rộng các hợp đồng tư vấn, đào tạo và sự kiện chuyên môn theo giá thị trường, đặt mục tiêu nâng mức tự bảo đảm chi thường xuyên lên 15% đến 20% trong giai đoạn 2021-2025.

Kết luận

  • Hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý tài chính tại đơn vị sự nghiệp công lập thuộc lĩnh vực khoa học công nghệ nhóm 4 với mức tự bảo đảm dưới 10%.
  • Phân tích toàn diện thực trạng tài chính của bộ máy 69 cán bộ tại 8 đơn vị trực thuộc Văn phòng Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam giai đoạn 2018-2020.
  • Nhận diện rõ các hạn chế trong chu trình cấp phát kinh phí 6 bước và điểm nghẽn trong kiểm soát mức tạm ứng 50% dự toán nhiệm vụ khoa học.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ giúp giảm 30% thời gian xử lý chứng từ và tiết kiệm ít nhất 8% chi phí quản lý hành chính thường xuyên.
  • Xác lập lộ trình chuyển đổi số và nâng cao tỷ lệ tự chủ tài chính cho giai đoạn phát triển 2021-2025.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là cung cấp giải pháp thực tế nhằm nâng cao hiệu quả quản trị tài chính công tại cơ quan nghiên cứu xã hội hàng đầu đất nước. Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2021 đến năm 2025, Văn phòng cần khẩn trương hoàn thiện quy chế chi tiêu nội bộ và số hóa toàn bộ quy trình kế toán. Độc giả quan tâm hãy tiếp tục nghiên cứu toàn văn luận văn để áp dụng những giải pháp quản trị tài chính tối ưu cho đơn vị của mình.