Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Các khái niệm cơ bản về hộ sản xuất nông nghiệp, tín dụng đối với hộ sản xuất nông nghiệp 1.1 Khái niệm hộ sản xuất nông nghiệp và vai trò của hộ sản xuất nông nghiệp trong nền kinh tế a) Hộ sản xuất nông nghiệp Nguồn: FAO(1999), Guidelines for Agrarian Systems Diagnosis, Rome Hình 1.1 Hộ nông dân trong mối quan hệ với các hệ thống sản xuất Trong lịch sử nông nghiệp thế giới, hộ nông dân là khái niệm chỉ đơn vị cấu thành cơ bản trong sản xuất nông nghiệp, một nhóm hộ sống ở vùng nông thôn và liên quan đến hoạt động nông nghiệp xen lẫn với phi nông nghiệp. Theo lý thuyết về hệ thống nông nghiệp (FAO, 1999), thì hộ nông dân là những hộ sản xuất nông nghiệp (nông nghiệp theo nghĩa rộng là bao gồm trồng trọt, chăn nuôi, lâm nghiệp, thủy sản. 5 Hộ sản xuất nông nghiệp (hộ nông dân) là đơn vị cơ bản cho các phân tích kinh tế xã hội, là hệ thống sản xuất có cấu trúc phức hợp, quan hệ chặt chẽ với các hệ thống khác ở mức độ cao hơn, được thể hiện ở hình 1.
Nghiên cứu hộ sản xuất nông nghiệp (hộ nông dân) không thể tách rời riêng lẻ mà phải xem xét trong hệ thống liên quan đến kinh tế xã hội, văn hóa, tập quán. Từ đó xuất hiện khái niệm hệ thống nông dân. Theo FAO (1999): “Hệ thống hộ nông dân như một tập hợp gồm 3 hệ thống phụ (sub-system), đó là Cư trú (habitat), Sản xuất (Production) và Tiêu dùng (Cosnumption) có sự xen kẽ và tác động lẫn nhau”, cụ thể là: + Hộ nông dân được xem như 1 đơn vị cư trú: Mọi người sống chung một nhà hình thành một hộ. + Hộ nông dân là một đơn vị sản xuất nông nghiệp: Thành viên cùng nhau làm việc trên diện tích đất sở hữu chung.
+ Hộ sản xuất nông nghiệp là đơn vị tiêu thụ: Những thành viên cùng ăn chung vì hộ vừa là đơn vị sản xuất vừa là đơn vị tiêu dùng. Dưới khía cạnh kinh tế, hoạt động chính của hộ nông dân là sản xuất nông nghiệp, đất đai là phương tiện sống, cuộc sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp, sử dụng lao động gia đình cho nông nghiệp, đặc trưng bởi sự tham gia một phần trong thị trường sản phẩm đầu vào và đầu ra chưa hoàn hảo. Hộ gia đình sống ở nông thôn làm nông nghiệp được xem là hộ nông dân. Với cách nhìn nhận này nhiều nhà kinh tế khác như Frank Ellis(1988) đều thống nhất cho rằng hộ nông dân có các đặc trưng chủ yếu sau: - Hộ vừa là đơn vị sản xuất kinh doanh vừa là đơn vị tiêu dùng.
Như vậy đã là hộ phải bảo đảm cả về mặt sản xuất và tiêu dùng. - Quan hệ giữa tiêu dùng và sản xuất quyết định sự tham gia thị trường của hộ. Sự tham gia thị trường của hộ nông dân càng nhiều hàng hóa thể hiện trình độ của hộ nông dân đó. 6 Như vậy, chúng ta có thể thấy hộ nông dân là một đơn vị kinh tế cơ sở, sống ở nông thôn, tiến hành sản xuất nông nghiệp và còn có thể tham gia các hoạt động phi nông nghiệp ở các mức độ khác nhau.
b) Kinh tế hộ sản xuất nông nghiệp Kinh tế hộ sản xuất nông nghiệp là loại hình kinh tế cơ bản và tự chủ trong nông nghiệp, được hình thành và tồn tại một cách khách quan, sử dụng lao động gia đình là chính và gắn liền quá trình phát triển nông nghiệp nông thôn ở nước ta. Kinh tế hộ nông dân có các đặc trưng sau [6]: - Kinh tế hộ nông nghiệp là hình thức kinh tế có quy mô gia đình, các thành viên có mối quan hệ gắn bó với nhau về kinh tế cũng như huyết thống. Về mức độ phát triển có thể trải qua các hình thức: kinh tế hộ sinh tồn, kinh tế hộ tự cấp tự túc và kinh tế hộ sản xuất hàng hóa. - Đất đai là yếu tố quan trọng nhất trong các tư liệu sản xuất của hộ.
Cuộc sống của họ gắn liền với ruộng đất. Ở nước ta, từ năm 1988 khi nhà nước giao quyền sử dụng đất lâu dài cho các hộ nông dân, sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là sản xuất lúa, đã có mức tăng chưa từng có về năng suất và sản lượng. Người nông dân phấn khởi trong sản xuất. Một vấn đề quan trọng ở đây là việc xác định họ được quyền kiếm sống gắn bó với mảnh đất của họ.
- Kinh tế hộ chủ yếu sử dụng lao động gia đình, việc thuê mướn lao động mang tính chất thời vụ không thường xuyên hoặc thuê mướn để đáp ứng nhu cầu khác của gia đình. Một thực tế là hiệu quả sử dụng lao động trong nông nghiệp rất cao, khác với ngành kinh tế khác. - Sản xuất của hộ là tập hợp các mục đích kinh tế của các thành viên trong gia đình, thường nằm trong một hệ thống sản xuất lớn hơn của cộng đồng. Kinh tế hộ nông dân là tế bào kinh tế của sản xuất nông nghiệp, tất yếu có quan hệ với thị trường song mức quan hệ còn thấp, chưa gắn chặt với thị trường.
Nếu tách họ ra khỏi thị trường họ vẫn tồn tại. 7 - Các quyết định trong sản xuất kinh doanh và đời sống của hộ phụ thuộc vào chủ hộ. Hộ sử dụng lao động gia đình là chính, hộ có thể thuê hay không thuê lao động để đảm bảo thời vụ, nhưng trong hộ không tính tiền lương và không tính lợi nhuận. Vai trò của kinh tế hộ trong quá trình phát triển nông nghiệp Sự tồn tại của hộ nông nghiệp là do đặc điểm của ngành sản xuất nông nghiệp.
Vì vậy, kinh tế hộ là đơn vị kinh tế cơ bản, là chủ thể sản xuất nông nghiệp trong nông thôn. Ở các nước nông nghiệp lạc hậu, thủ công thì kinh tế hộ là hình thức tổ chức sản xuất mang lại hiệu quả cao. Nhìn nhận theo lý thuyết phát triển, kinh tế hộ là “hệ thống các nguồn lực” có nghĩa là: hộ là đơn vị để duy trì và phát triển nguồn lao động, vốn,… đảm bảo cho quá trình phát triển của ngành nông nghiệp cũng như của toàn xã hội. Hệ thống nguồn lực của hộ được sử dụng theo các phương thức khác nhau, do đó đem lại hiệu quả khác nhau.
Về phương diện lịch sử thì kinh tế hộ là một trong những con đường tích lũy tư bản sau đó khi xã hội càng phát triển thì sự phân công lao động càng diễn ra sâu sắc, càng tạo nhiều cơ hội để các cá nhân, các hộ tự nguyện tham gia vào sự phân công lao động của xã hội, đóng góp thành quả cho nền kinh tế đất nước. Ở Trung Quốc đã giao quyền tự chịu trách nhiệm trong sản xuất mà sản xuất nông nghiệp đạt được kết quả ngạc nhiên. Trong nông thôn hình thành nhiều loại hình nông hộ, công nghiệp nông thôn phát triển nhanh, góp phần vào sự tăng trưởng kinh tế 12-13% của nước này. Các nước khác trong khu vực Đông Nam Á như Thái Lan, Malaisia, Indonexia, Philippin,… trong chiến lược phát triển kinh tế cũng rất chú ý tới khu vực kinh tế nông thôn mà hạt nhân cơ bản là kinh tế nông hộ.
Ở các nước này chủ thể kinh tế nông nghiệp là hộ nông dân. Khi sản xuất gặp khó khăn và có biến động lớn thì kinh tế nông hộ có khả năng thích ứng cao, nó có khả năng phục hồi rất nhanh sau mỗi biến động. 8 Ở nước ta, trong thời kỳ hợp tác hóa nông nghiệp, kinh tế hộ cũng chỉ được coi là “ kinh tế phụ gia đình ” nhưng trên thực tế sản xuất của nông hộ chiếm tới 48% giá trị tổng sản lượng nông nghiệp, thu nhập chiếm 50-60% tổng thu nhập của hộ. Tuy kinh tế tập thể sử dụng trên 90% đất đai và các tư liệu sản xuất chủ yếu nhưng thu nhập của người nông dân từ kinh tế tập thể cũng chỉ chiếm 40-50%.
Thời kỳ này thực chất là thời kỳ trì trệ nhất của nông nghiệp nước ta trong hơn 30 năm qua. Nghị quyết 10 đã xác định hộ nông dân là đơn vị kinh tế tự chủ sản xuất kinh doanh thì kinh tế hộ đã có những bước phát triển đáng kể và khẳng định vai trò quan trọng trong sự nghiệp phát triển nền nông nghiệp sản xuất hàng hóa ở nước ta. Từ các quan điểm đánh giá của các nhà nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy kinh tế hộ nông dân có những vai trò và ý nghĩa thiết thực đối với nền kinh tế quốc dân thể hiện ở các khía cạnh sau [4]: - Cung cấp sản phẩm không thể thiếu cho xã hội loài người, nhằm đáp ứng tiêu dùng và tạo nguồn nguyên liệu cho các ngành kinh tế quốc dân. - Cung cấp và duy trì các nguồn lực như đất đai, lao động, góp phần phân công lao động xã hội.
- Là thị trường rộng lớn của các ngành kinh tế quốc dân. - Phát triển kinh tế hộ nông dân sẽ góp phần thúc đẩy tăng trưởng và phát triển nông nghiệp, giải quyết các vấn đề về văn hóa xã hội nông thôn, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, môi trường sinh thái. Đối với nước ta những năm qua cho thấy, với các chính sách và cơ chế quản lý mới, hộ sản xuất nông nghiệp được xác định là đơn vị kinh tế đã góp phần to lớn vào việc huy động các nguồn lực để phát triển nông nghiệp và kinh tế nông thôn. Hộ sản xuất nông nghiệp luôn có vai trò trọng yếu trong nền kinh tế, sự phát triển của hộ sản xuất nông nghiệp đã đóng góp cho sự phát triển kinh tế xã hội của các quốc gia cả về phương diện tăng khả năng khai thác lực lượng lao động, khai thác các nguồn tài nguyên, lẫn về phương 9 diện đóng góp vào tổng sản phẩm xã hội, cải thiện đời sống của các tầng lớp dân cư.
Khái niệm tín dụng ngân hàng đối với hộ sản xuất nông nghiệp 1. Những khái niệm chung tín dụng - Tín dụng là một phạm trù kinh tế, chỉ quan hệ chuyển quyền sử dụng vốn giữa các chủ thể kinh tế. Trong đó có quy định những cam kết, thoả thuận về nghĩa vụ và quyền lợi của các bên. - Tín dụng ngân hàng là quan hệ chuyển nhượng vốn giữa ngân hàng với các chủ thể kinh tế khác trong xã hội, trong đó ngân hàng giữ vai trò vừa là người đi vay vừa là người cho vay.
Với vai trò là người đi vay, thể hiện ở việc ngân hàng huy động các nguồn vốn của các tổ chức, cá nhân trong, ngoài nước và cung ứng các dịch vụ thanh toán.