phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và các bản phụ lục, nội dung luận văn đƣợc chia làm 3 chƣơng. Chƣơng 1: Cơ sở khoa học về Ngân sách nhà nƣớc và quản lý Ngân sách xã Chƣơng 2: Thực trạng quản lý ngân sách nhà nƣớc cấp xã tại huyện Thanh Bình, tỉnh Đồng Tháp Chƣơng 3: Phƣơng hƣớng và giải pháp hoàn thiện quản lý Ngân sách nhà nƣớc cấp xã tại huyện Thanh Bình, tỉnh Đồng Tháp Luan van -9- CHƢƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC VÀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC CẤP XÃ 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC 1. Khái niệm về Ngân sách Nhà nƣớc Thuật ngữ ngân sách nhà nƣớc “NSNN” có từ lâu và ngày nay đƣợc dùng phổ biến trong đời sống kinh tế - xã hội và đƣợc diễn đạt dƣới nhiều góc độ khác nhau.
Song quan niệm NSNN đƣợc bao quát nhất cả về lý luận và thực tiễn của nƣớc ta hiện nay là: NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc trong dự toán đã đƣợc cơ quan Nhà nƣớc có chức năng thẩm quyền quyết định và thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng của Nhà nƣớc theo luật định. Các nhà nghiên cứu kinh tế cổ điển cho rằng: NSNN là một văn kiện tài chính mổ tả các khoản thu, chi của chính phủ được thiết lập hàng năm. Nhiều nhà nghiên cứu kinh tế hiện đại thì cho rằng NSNN là bảng liệt kê các khoản thu chi bằng tiền mặt trong một giai đoạn nhất định của nhà nước (Keynes, 1096). Theo Luật Ngân sách nhà nƣớc đã đƣợc Quốc hội nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 25/06/2015: “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.
Thực chất, Ngân sách nhà nƣớc phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh gắn liền với quá trình tạo lập, phân phối, sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nƣớc khi Nhà nƣớc tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia nhằm thực hiện các cức năng của Nhà nƣớc trên cơ sở luật định. Đặc điểm của Ngân sách Nhà nước Ngân sách nhà nƣớc vừa là nguồn lực để nuôi dƣỡng bộ máy Nhà nƣớc vừa là công cụ hữu ích để Nhà nƣớc quản lý, điều tiết nền kinh tế quốc dân và giải quyết các vấn đề xã hội bao gồm các đặc điểm sau. - Thứ nhất, việc tạo lập và sử dụng quỹ Ngân sách nhà nƣớc vừa luôn gắn liền với quyền lực kinh tế – chính trị của Nhà nƣớc, đƣợc Nhà nƣớc tiến hành trên cơ sở những luật lệ nhất định. Ngân sách nhà nƣớc là một bộ luật tài chính đặc biệt, bởi lẽ trong Ngân sách nhà nƣớc các chủ thể của nó đƣợc thiết lập dựa vào hệ thống các pháp luật có liên quan nhƣ hiến pháp, các luật thuế,…Mặt khác, bản thân Ngân sách nhà nƣớc vừa cũng là một bộ luật do Quốc hội quyết định và thông qua hằng năm, mang tính chất áp đặt và bắt buộc các chủ thể kinh tế – xã hội có liên quan phải tuân thủ.
- Thứ hai, Ngân sách nhà nƣớc vừa luôn gắn chặt với sở hữu Nhà nƣớc và luôn chứa đựng lợi ích chung, lợi ích công cộng. Nhà nƣớc là chủ thể duy nhất có quyền quyết định đến các khoản thu – chi của Ngân sách nhà nƣớc vừa và hoạt động thu – chi này nhằm mục tiêu giúp Nhà nƣớc giải quyết các quan hệ lợi ích trong xã hội khi Nhà nƣớc tham gia phân phối các nguồn tài chính quốc gia giữa Nhà nƣớc với các tổ chức kinh tế – xã hội, các tầng lớp dân cƣ… - Thứ ba, Ngân sách nhà nƣớc vừa là một bản dự toán thu chi. Các cơ quan, đơn vị có trách nhiệm lập NSNN và đề ra các thông số quan trọng có liên quan đến chính sách mà Chính phủ phải thực hiện trong năm tài khóa tiếp theo. Thu, chi Ngân sách nhà nƣớc vừa là cơ sở để thực hiện các chính sách của Chính phủ.
Chính sách nào mà không đƣợc dự kiến trong Ngân sách nhà nƣớc vừa thì sẽ không đƣợc thực hiện các nguồn từ ngân sách. Chính vì nhƣ vậy việc thông qua Ngân sách nhà nƣớc là một sự kiện chính trị quan trọng, nó biểu hiện sự nhất trí trong Quốc hội về chính sách của Nhà nƣớc. Quốc hội Luan van -11- mà không thông qua Ngân sách nhà nƣớc, thì điều đó thể hiện sự thất bại của Chính phủ trong việc đề xuất chính sách đó, có thể gây ra mâu thuẫn về chính trị. - Thứ tƣ, Ngân sách nhà nƣớc vừa là một bộ phận chủ yếu của hệ thống tài chính quốc gia.
Hệ thống tài chính quốc gia bao gồm: tài chính nhà nƣớc, tài chính doanh nghiệp, trung gian tài chính và tài chính cá nhân hoặc hộ gia đình. Trong đó tài chính nhà nƣớc là khâu chủ đạo trong hệ thống tài chính quốc gia. Tài chính nhà nƣớc tác động đến sự hoạt động và phát triển của toàn bộ nền kinh tế – xã hội. Tài chính nhà nƣớc thực hiện huy động và tập trung một bộ phận nguồn lực tài chính từ các định chế tài chính khác chủ yếu qua thuế và các khoản thu mang tính chất thuế.
Trên cơ sở nguồn lực huy động đƣợc, Chính phủ sử dụng quỹ ngân sách để tiến hành cấp phát kinh phí, tài trợ vốn cho các tổ chức kinh tế, các đơn vị thuộc khu vực công nhằm thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội. - Thứ năm, đặc điểm của Ngân sách nhà nƣớc vừa luôn gắn liền với tính giai cấp. Trong thời kỳ phong kiến, mô hình ngân sách sơ khai và tuỳ tiện, lẫn lộn giữa ngân khố của Nhà vua với ngân sách của Nhà nƣớc phong kiến. Hoạt động thu – chi lúc này mang tính cống nạp – ban phát giữa Nhà vua và các tầng lớp dân cƣ, quan lại, thƣơng nhân, thợ thuyền và các nƣớc chƣ hầu (nếu có).
Quyền quyết định các khoản thu – chi của ngân sách chủ yếu là do ngƣời đứng đầu một nƣớc (nhà vua) quyết định. Trong thời kỳ hiện nay (Nhà nƣớc Tƣ bản chủ nghĩa hoặc Nhà nƣớc Xã hội chủ nghĩa), ngân sách đƣợc dự toán, đƣợc thảo luận và phê chuẩn bởi cơ quan lập pháp, quyền quyết định là của toàn dân đƣợc thực hiện thông qua Quốc hội. Ngân sách nhà nƣớc vừa đƣợc giới hạn thời gian sử dụng, đƣợc quy định nội dung thu – chi, đƣợc kiểm soát bởi hệ thống thể chế, báo chí và nhân dân. Vai trò của Ngân sách Nhà nước Sự tồn tại và phát triển không ngừng của định chế ngân sách nhà nƣớc cho tới ngày nay đã chứng tỏ vai trò không thể thiếu của NSNN trong đời sống xã hội và thế giới đƣơng đại.
Vai trò ảnh hƣởng của ngân sách nhà nƣớc bao trùm lên rất nhiều lĩnh vực, trong đó đáng kể nhất là sự ảnh hƣởng của ngân sách nhà nƣớc tới khu vực công và khu vực tƣ nhân. Trƣớc hết, đối với khu vực công, ngân sách nhà nƣớc là công cụ để Nhà nƣớc thực hiện việc điều tiết các hoạt động kinh tế xã hội. Hoạt động điều tiết này đƣợc thực hiện thông qua việc huy động các nguồn tài nguyên nhƣ thuế, phí, lệ phí hay các khoản vay nợ của Nhà nƣớc từ cổ phiếu, trái phiếu hoặc vay nợ nƣớc ngoài để tài trợ cho các nhu cầu chi tiêu thiết yếu của nhà nƣớc về kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội, quốc phòng, an ninh và hoạt động của bộ máy nhà nƣớc. Khi đó, ngân sách nhà nƣớc là công cụ không gì thay thế đƣợc để Chính phủ thực hiện thành công các chính sách của mình.
Trong tƣơng lai NSNN vẫn sẽ đóng vai trò là công cụ, phƣơng tiện hiệu quả, không gì thay thế đƣợc để thực thi các chƣơng trình hoạt động của Chỉnh phủ. Bên cạnh đó giữa khu vực công và khu vực tƣ luôn có mối quan hệ ảnh hƣởng lẫn nhau, bổ trợ cho nhau nên việc vận hành hệ thống ngân sách của Chính phủ tất yếu sẽ tác động mạnh mẽ tới khu vực tƣ nhân mà ở đó các cá nhân, hộ gia đình hay các doanh nghiệp là những chủ thể bị điều tiết thu nhập. Thông qua công cụ ngân sách, Chính phủ điều tiết một phần thu nhập của một nhóm ngƣời này để san sẽ cho một nhóm ngƣời khác, góp phần đem lại sự công bằng tƣơng đối về thu nhập giữa các giai tầng xã hội, đồng thời xây dựng hệ thống đƣờng sá, cầu cống, công trình phúc lợi công cộng, hệ thống quốc phòng, an ninh mà khu vực tƣ nhân không thể cung cấp hoặc không muốn cung cấp. Nói cách khác, ngân sách nhà nƣớc nhƣ một cái “máy lọc” mà qua đó các nguồn lực nhƣ (lợi tức quốc gia) nhất là tài lực sẽ đƣợc phân phối (thông Luan van -13- qua chính sách thu ngân sách) và phân phối lại (thông qua chính sách chi tiêu của Chính phủ) theo một kế hoạch chi tiết, cụ thể và hoàn hảo.
Với các vai trò là công cụ tài chính quan trọng nhất để cung ứng nguồn tài chính cho hoạt động của bộ máy nhà ngƣời; là công cụ thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đảm bảo cho nền kinh tế tăng trƣởng ổn định và bền vững; Và là công cụ để điều tiết thị trƣờng, bình ổn giá cả thị trƣờng rất mạnh mẽ cho ta thấy ngân sách nhà ngƣời giữ một vị trí rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng và đối ngoại của đất ngƣời. Hệ thống Ngân sách Nhà nước - Khái niệm hệ thống ngân sách nhà nước Hệ thống NSNN đƣợc hiểu là tổng thể các cấp ngân sách có mối quan hệ hữu cơ với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thu chi của mỗi cấp ngân sách. Ở nƣớc ta, tổ chức hệ thống NSNN gắn bó chặt chẽ với việc tổ chức bộ máy Nhà nƣớc và vai trò, vị trí của bộ máy đó trong quá trình phát triển kinh tế xã hội của đất nƣớc. - Nguyên tắc tổ chức hệ thống ngân sách nhà nước Theo Hiến pháp, mỗi cấp chính quyền có một cấp ngân sách riêng cung cấp phƣơng tiện vật chất cho cấp chính quyền đó thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình trên vùng lãnh thổ.
Việc hình thành hệ thống chính quyền Nhà nƣớc các cấp là một tất yếu khách quan nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc trên mọi vùng lãnh thổ của đất nƣớc.