Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động phát triển nhận thức cho trẻ mẫu giáo ở trường mầm non. Chương 2: Thực trạng quản lý hoạt động phát triển nhận thức cho trẻ mẫu giáo ở các trường mầm non, huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang. Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động phát triển nhận thức cho trẻ mẫu giáo ở các trường mầm non, huyện Hoàng Su Phì, tỉnh Hà Giang. 6 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG PHÁT TRIỂN NHẬN THỨC CHO TRẺ MẪU GIÁO Ở TRƢỜNG MẦM NON 1.
Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu nước ngoài Pam Murphy cho rằng các hoạt động thu hút trẻ em vào giải quyết vấn đề, sắp xếp, phân loại, hiểu và sử dụng thông tin thúc đẩy sự phát triển nhận thức. Câu đố phù hợp với lứa tuổi, trò chơi phù hợp, trò chơi phân loại và chơi theo khối có sức thu hút trẻ mẫu giáo tham gia vào hoạt động đòi hỏi chúng phải hoạt động trí óc để vượt qua [23]. Lorina cho rằng trẻ ở độ tuổi đi học có thể tập trung lâu hơn vào các nhiệm vụ đã đặt ra, giúp chúng có thể suy nghĩ, hiểu và tìm ra lý do cho các vấn đề đơn giản.
Một đứa trẻ ở độ tuổi đi học cũng sẽ bắt đầu có quá trình suy nghĩ của riêng mình và sự tò mò bắt đầu xuất hiện. Chúng bắt đầu khám phá câu trả lời cho một số câu hỏi khó như “chúng ta đến từ đâu” và “chúng ta được sinh ra như thế nào”? Nhìn chung vào thời điểm này, một đứa trẻ ở độ tuổi đi học tiếp thu thông tin một cách dễ dàng và sẽ đạt được nhiều kiến thức khi được tiếp xúc với nó [21]. Doris Bergen cho rằng vai trò quan trọng của học tập dựa trên trò chơi có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển nhận thức của trẻ nhỏ. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, thời gian dành cho trẻ em hoạt động, vui chơi đã bị rút ngắn trong nhiều lớp học mầm non bởi một số nhà giáo dục, nhà thiết kế chương trình giảng dạy, các nhà hoạch định chính sách và công chúng nói chung [19].
Nan Zeng, Mohammad Ayyub, Haichun Sun, Xu Wen, Ping Xiang and Zan Gao đã tổng hợp các tài liệu liên quan đến bằng chứng ngẫu nhiên về tác động của các chương trình hoạt động thể chất khác nhau đối với kỹ năng vận động và phát triển nhận thức ở trẻ mầm non phát triển điển hình. Trong số năm nghiên 7 cứu điều tra ảnh hưởng của hoạt động thể chất đối với sự phát triển nhận thức, bốn (80%) cho thấy những thay đổi đáng kể và tích cực trong việc học ngôn ngữ, thành tích học tập, sự chú ý và trí nhớ làm việc [22]. Fischer and Daniel Bullock cho rằng các nhà lãnh đạo nhà trường cần trả lời được câu hỏi: Bản chất kiến thức của trẻ em là gì? Làm thế nào để kiến thức của trẻ thay đổi theo sự phát triển? Hành vi học tập của trẻ được tổ chức như thế nào? Những quá trình nào tạo ra hoặc làm nền tảng cho sự thay đổi hành vi về sự phát triển nhận thức ở trẻ em mầm non trước tuổi đi học [20]. Jean Piaget (1896 - 1980) là nhà tâm lí học Thuỵ Sĩ.
Ông là một trong những người sáng lập môn tâm lí học phát triển và chuyên nghiên cứu về tâm lí học tư duy và tâm lí học trẻ em, học thuyết về các giai đoạn phát triển nhận thức ở trẻ nhỏ đã giúp các nhà giáo dục và cha mẹ hiểu kỹ hơn để đồng hành cùng trẻ tốt hơn trong mỗi giai đoạn phát triển. Dựa trên những dữ liệu từ thực nghiệm, Piaget xây dựng học thuyết về sự hình thành và phát triển trí tuệ. Học thuyết này coi trí tuệ là sự phối hợp các hành động bên trong của chủ thể, đó là những thao tác. Theo ông, trí tuệ không bất biến mà phát triển theo từng cấp độ phụ thuộc vào giai đoạn và các thời kì được hoà nhập kế tiếp nhau bởi các điều kiện sinh lí của sự phát triển.
Nó là sản phẩm của sự tác động qua lại giữa chủ thể và môi trường. Theo học thuyết về các giai đoạn phát triển nhận thức ở trẻ nhỏ của J.Piaget, mỗi lứa tuổi có đặc trưng riêng về chất lượng trí tuệ và được coi là một giai đoạn phát triển. Một giai đoạn trí tuệ có những đặc trưng cụ thể như sau: Thứ nhất, các thành tựu trí tuệ giai đoạn này là sự kế tiếp giai đoạn trước; Thứ hai, là sự kết hợp thống nhất các cấu trúc đã có từ giai đoạn trước; Thứ ba, mỗi giai đoạn là một cấu trúc tổng thể các sơ đồ chứ không phải là sự xếp chồng các sơ đồ lên nhau; 8 Thứ tư, mỗi giai đoạn đều gồm các cấu trúc đã có, đang có và các yếu tố chuẩn bị cho giai đoạn tiếp sau. Dựa vào các dấu hiệu trên, J.Piaget chia quá trình phát triển nhận thức ở trẻ nhỏ thành các giai đoạn lớn, và trong mỗi giai đoạn lớn đó bao gồm những thời kỳ nhỏ.
Piaget, sự xuất hiện và phát triển của trí tuệ là kết quả của hai cơ chế cơ bản: đồng hoá (assimilation) và điều ứng (accommodation). Đồng hoá là sự thống nhất thông tin mới vào cấu trúc tinh thần đang có sẵn. Có thể hiểu, cơ thể đồng hoá những yếu tố của môi trường vào những cơ cấu sẵn có của mình. Điều ứng là sự thay đổi một cấu trúc tinh thần để thu vào thông tin mới.
Điều đó có nghĩa là có sự điều chỉnh những cơ cấu ấy để thích ứng với những biến đổi của môi trường. Khi hai quá trình đồng hoá và điều ứng ở thế cân bằng là đã có sự thích nghi và ở mỗi thời kỳ tạo ra những cơ cấu và những cơ chế đặc biệt. Chính nhờ hai cơ chế này mà trí tuệ của con người được phát triển [16]. Các định hướng hoặc điều tra chung về sự phát triển nhận thức là giống nhau cho tất cả các nhóm tuổi - giai đoạn sơ sinh, thời thơ ấu và tuổi trưởng thành.
Tuy nhiên, phần lớn các cuộc điều tra liên quan đến trẻ em trong độ tuổi đi học và đối với những trẻ em đó, một số vấn đề cụ thể nảy sinh, đặc biệt là mối quan hệ giữa việc đi học và phát triển nhận thức. Các tác giả đã chỉ ra mối quan hệ giữa sự phát triển nhận thức và động lực học cảm xúc, mối quan hệ giữa những thay đổi của não và sự phát triển nhận thức, vai trò của việc dạy học không chính thức và các phương thức tương tác xã hội khác trong sự phát triển nhận thức, bản chất và tác động của việc đi học và đọc viết [20]. Ahmad Zmily, Christina B. Class, Yaser Mowafi, and Dirar Abu-Sayme cho rằng: Giáo dục trẻ em trong những năm đầu đời rất quan trọng đối với sự tiến bộ về mặt xã hội, thể chất, trí tuệ, sự sáng tạo và cảm xúc.
Nhà quản lý cần quan tâm đến việc tìm kiếm những giải pháp để tăng hiệu quả học tập cho trẻ mầm non. Các tác giả đề xuất một cách tiếp cận mới cho môi trường học tập tương tác nhằm phát triển nhận thức cho trẻ trong giáo dục mầm non. Đề xuất của các tác giả tập trung 9 vào việc tạo ra một môi trường tương tác, vui nhộn, mang tính giáo dục cho phép trẻ em vừa học vừa chơi [18]. Có thể thấy rằng, những công trình trên đều tập trung nghiên cứu tầm quan trọng của trò chơi, các hoạt động trải nghiệm và vận động trong việc phát triển của trẻ mẫu giáo, đặc biệt là vai trò của nhà quản lý trong việc tìm ra cách thức mới nhằm nâng cao hiệu quả phát triển nhận thức cho trẻ mẫu giáo.
Các công trình nghiên cứu đã gợi mở một số hướng trong việc cần phải thay đổi lại chương trình giáo dục mầm non, tăng hoạt động vận động, giảm hoạt động tĩnh. Những nghiên cứu ở Việt Nam Tác giả Lê Thu Hương trong công trình của mình đã tổng hợp kinh nghiệm về chương trình giáo dục mầm non trong nước và trên thế giới. Đánh giá thực trạng giáo dục mầm non và việc thực hiện giáo dục trong các trường mầm non hiện nay. Tác giả cũng đưa ra những định hướng trong công tác giáo dục trẻ mầm non trong tương lai [15].
Tác giả Nguyễn Thị Thanh Hà nghiên cứu việc tổ chức cho trẻ vui chơi ở trường mầm non với nhiều nội dung rất phong phú, đa dạng và có kết luận rằng việc tổ chức cho trẻ vui chơi và việc hướng dẫn các trò chơi cho trẻ có những nội dung, phương pháp khác nhau, giáo viên cần tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen với môi trường xung quanh thông qua hoạt động vui chơi để giúp trẻ mẫu giáo phát triển nhận thức [11]. Trong cuốn “Tổ chức, hướng dẫn trẻ MG chơi” tác giả Nguyễn Thị Ánh Tuyết cũng đã nói rất nhiều về tầm quan trọng của việc tổ chức hoạt động vui chơi cho trẻ là một trong những cách thức tổ chức cuộc sống của trẻ, cho trẻ tiếp thu tri thức thông qua hoạt động vui chơi, từ đó phát triển nhận thức cho trẻ [17]. Tác giả Nguyễn Thị Hoài An trong công trình nghiên cứu: Biện pháp quản lý cơ sở MN Hà Nội nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc - giáo dục trẻ đã đề cập đến các biện pháp quản lý trường tư thục, một loại hình cơ sở GDMN mới xuất hiện, trong đó tác giả có đề cập đến nội dung quản lý phát triển nhận thứ cho trẻ là 10 một trong những nội dung quan trọng làm nên chất lượng chăm sóc trong nhà trường mầm non [1]. Tác giả Nguyễn Thị Thái Hằng trong công trình nghiên cứu: Quản lý hoạt động chăm sóc, giáo dục trẻ của hiệu trưởng các trường mầm non thành phố Hà Giang, tỉnh Hà Giang đã nghiên cứu thực trạng chăm sóc, giáo dục trẻ ở trường mầm non, trong đó nhấn mạnh các biện pháp giáo dục phát triển nhận thức cho trẻ bằng các hình thức giáo dục như: Tăng cường hoạt động trải nghiệm cho trẻ khám phá môi trường xung quanh, đa dạng hóa các hình thức tổ chức học tập để trẻ mẫu giáo được học thông qua chơi; Chuẩn bị tiền đề về kiến thức để trẻ mẫu giáo vào lớp 1… Đặc biệt tác giả nhấn mạnh đến khía cạnh đặc trưng tâm lý của trẻ mẫu giáo ở địa bàn một tỉnh miền núi.
Các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý chất lượng chăm sóc, giáo dục trẻ của hiệu trưởng trường mầm non trọng điểm trên địa bàn tỉnh [13].