Tổng quan nghiên cứu

Khu vực kinh tế cá thể hiện đóng vai trò trụ cột trong nền kinh tế Việt Nam với khoảng 5,1 triệu hộ kinh doanh đang hoạt động, đóng góp hơn 13% tổng doanh thu xã hội và thu hút gần 10 triệu lao động, chiếm từ 40% đến 45% lực lượng lao động sản xuất vật chất. Tại Thủ đô Hà Nội, Công ty Cổ phần Đồng Xuân hiện đang trực tiếp quản lý và vận hành trung tâm thương mại chợ Đồng Xuân với diện tích hơn 6.500 m² cùng quy mô trên 3.000 hộ kinh doanh cá thể thuê điểm kinh doanh cố định. Hoạt động thương mại tại đây vô cùng sầm uất với đa dạng ngành hàng từ vải vóc, quần áo, bách hóa đến nông sản thực phẩm.

Mặc dù có đóng góp lớn vào nguồn thu ngân sách địa phương và giải quyết việc làm, công tác quản lý hộ kinh doanh cá thể tại đơn vị vẫn đối mặt với nhiều khó khăn, bất cập. Tình trạng kinh doanh tự phát, ý thức chấp hành nghĩa vụ thuế khoán chưa cao, việc kiểm soát nguồn gốc xuất xứ hàng hóa và công tác phòng cháy chữa cháy còn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là đánh giá toàn diện thực trạng hoạt động và công tác quản lý nhà nước đối với hơn 3.000 hộ cá thể tại Công ty Cổ phần Đồng Xuân trong giai đoạn 2016 - 2020.

Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất các nhóm giải pháp đột phá nhằm nâng cao hiệu lực quản lý, tăng tỷ lệ hộ có giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh lên trên 95%, chống thất thu ngân sách quận Hoàn Kiếm và tạo lộ trình hỗ trợ các hộ đủ điều kiện chuyển đổi mô hình lên doanh nghiệp chính thức.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên hệ thống lý thuyết quản lý kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, kết hợp với lý thuyết về kinh tế hộ gia đình của Mai Thị Thanh Xuân và Đặng Thị Thu Hiền (2013) cùng khung phân tích chính thức hóa khu vực kinh tế phi chính thức của Nguyễn Đình Cung (2017). Luận văn làm rõ 4 khái niệm cốt lõi:

Thứ nhất, hộ kinh doanh cá thể theo Điều 79 Nghị định 01/2021/NĐ-CP là mô hình do một cá nhân hoặc các thành viên hộ gia đình đăng ký thành lập, không có tư cách pháp nhân và chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản.

Thứ hai, chế độ quản lý nghĩa vụ tài chính thông qua cơ chế thuế khoán và hóa đơn bán lẻ theo Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14.

Thứ ba, cơ chế chuyển đổi mô hình kinh tế từ hộ cá thể sang doanh nghiệp siêu nhỏ theo Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa số 04/2017/QH14 và Nghị định 39/2018/NĐ-CP.

Thứ tư, bài học kinh nghiệm quốc tế từ hệ thống BizFile của Singapore với thời gian cấp phép 15 phút, mức phí 115 SGD và hệ thống Ezbiz của Malaysia cấp đăng ký trong vòng 1 giờ với mức phí từ 30 đến 60 Ringgit/năm.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  KHUNG PHÂN TÍCH QUẢN LÝ HỘ KINH DOANH                  |
+-------------------------------------------------------------------------+
|  1. Thể chế & Pháp lý: Nghị định 01/2021/NĐ-CP, Luật Thuế 38/2019       |
|  2. Thực trạng quản lý: ĐKKD, Doanh thu thuế, Giám sát PCCC & Hàng hóa   |
|  3. Chuyển đổi số & Cải cách: Mô hình Singapore (BizFile) & Malaysia    |
+-------------------------------------------------------------------------+
                                     │
                                     ▼
+-------------------------------------------------------------------------+
| MỤC TIÊU: Nâng cao hiệu lực quản lý & Thúc đẩy chuyển đổi lên Doanh nghiệp|
+-------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ báo cáo tài chính thường niên giai đoạn 2016 - 2020 của Công ty Cổ phần Đồng Xuân, số liệu từ Tổng cục Thống kê và Chi cục Thuế quận Hoàn Kiếm. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực tế năm 2020 với cỡ mẫu gồm 300 hộ kinh doanh tiêu biểu đại diện cho hơn 3.000 điểm kinh doanh tại 5 dãy vòm chợ Đồng Xuân.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên thuận tiện theo từng nhóm ngành hàng chính (vải sợi may mặc, giày dép túi xách, hàng lưu niệm thủ công mỹ nghệ, thực phẩm tiêu dùng). Tác giả lựa chọn phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh tỷ lệ phần trăm và phương pháp tổng hợp phân tích định tính nhằm đánh giá chính xác mức độ tuân thủ pháp luật, hiệu quả thu nộp ngân sách và nhu cầu chính thức hóa doanh nghiệp của các chủ hộ kinh doanh trong giai đoạn 5 năm từ 2016 đến 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực nghiệm và xử lý dữ liệu giai đoạn 2016 - 2020 tại Công ty Cổ phần Đồng Xuân ghi nhận 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, về quy mô và tính pháp lý của hộ kinh doanh: Trong tổng số hơn 3.000 hộ đang thuê quầy sạp kinh doanh ổn định, tỷ lệ hộ đã hoàn tất thủ tục cấp Giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh đạt 78,5%, còn lại khoảng 21,5% hộ kinh doanh chưa hoàn thiện giấy phép hoặc đang trong quá trình chuyển nhượng quyền thuê điểm bán. Tỷ lệ này cho thấy khoảng trống pháp lý đáng kể cần được chuẩn hóa.

Thứ hai, về đặc điểm lao động và trình độ công nghệ: Số lượng lao động bình quân tại mỗi hộ dao động từ 2 đến 4 người, trong đó lao động gia đình chiếm trên 65%. Độ tuổi của chủ hộ từ 40 tuổi trở lên chiếm tỷ lệ áp đảo 62,4%. Mức độ ứng dụng công nghệ thông tin và phần mềm quản lý bán hàng còn rất khiêm tốn, chỉ đạt 18,2% ở nhóm ngành hàng thời trang may mặc và dưới 12% ở nhóm hàng nông sản khô, thực phẩm.

Thứ ba, về tiềm năng và rào cản chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp: Trong số 145 hộ kinh doanh có quy mô sử dụng thường xuyên từ 5 đến 10 lao động và doanh thu bán buôn lớn, chỉ có 6,8% số hộ thể hiện mong muốn chuyển đổi sang mô hình công ty TNHH hoặc công ty cổ phần. Gần 93,2% số hộ còn lại e ngại thủ tục mở sổ sách kế toán, quy trình thanh tra thuế phức tạp và chi phí tuân thủ tăng cao so với nộp thuế khoán cố định.

Thứ tư, về hiệu quả quản lý thu ngân sách và kiểm soát mặt bằng: Doanh thu của Công ty Cổ phần Đồng Xuân từ phí cho thuê diện tích và dịch vụ hỗ trợ giai đoạn 2016 - 2020 tăng trưởng bình quân 5,2%/năm. Tuy nhiên, việc áp mức thuế khoán chưa phản ánh đúng 100% doanh thu thực tế của các hộ bán buôn lớn tại khu vực cổng chính và trục đường lưu thông thuận lợi.

TÌNH TRẠNG PHÁP LÝ & ỨNG DỤNG CNTT TẠI CHỢ ĐỒNG XUÂN (NĂM 2020)
┌──────────────────────────────────────────────┬──────────────┬────────────┐
│ Chỉ tiêu khảo sát                            │ Số lượng/Tỷ lệ│ Tỷ lệ (%) │
├──────────────────────────────────────────────┼──────────────┼────────────┤
│ Tổng số hộ cá thể khảo sát                   │ 3.000 hộ     │ 100,0%     │
│ Hộ đã được cấp Giấy chứng nhận ĐKKD          │ 2.355 hộ     │ 78,5%      │
│ Hộ chưa chuẩn hóa Giấy chứng nhận ĐKKD       │ 645 hộ       │ 21,5%      │
│ Tỷ lệ chủ hộ trên 40 tuổi                    │ 1.872 người  │ 62,4%      │
│ Tỷ lệ hộ ứng dụng phần mềm quản lý bán hàng  │ 450 hộ       │ 15,0%      │
│ Tỷ lệ hộ quy mô 5-10 lao động muốn lên DN    │ 10/145 hộ    │ 6,8%       │
└──────────────────────────────────────────────┴──────────────┴────────────┘

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên phản ánh tâm lý kinh doanh truyền thống lâu đời của tiểu thương tại khu vực phố cổ Hà Nội. Nguyên nhân chính khiến tỷ lệ đăng ký kinh doanh và chuyển đổi doanh nghiệp chưa tương xứng với quy mô kinh tế bắt nguồn từ việc thiếu vắng hệ thống chia sẻ dữ liệu số giữa Công ty Cổ phần Đồng Xuân, Phòng Kinh tế và Chi cục Thuế quận Hoàn Kiếm. Khi so sánh với cơ chế quản trị tại Singapore, nơi hệ thống BizFile liên thông dữ liệu thuế và đăng ký kinh doanh hoàn toàn tự động chỉ trong 15 phút, quy trình hành chính tại Việt Nam vẫn mất tối thiểu 3 ngày làm việc và đòi hỏi hồ sơ giấy trực tiếp.

Biểu đồ tăng trưởng doanh thu thuế và bảng cơ cấu ngành hàng trong luận văn chỉ ra rằng, việc áp dụng chế độ trách nhiệm vô hạn đối với hộ cá thể đang kìm hãm động lực mở rộng quy mô kinh doanh. Do đó, việc chuyển đổi phương thức quản lý sang nền tảng số và ban hành chính sách ưu đãi thuế giai đoạn đầu khi lên doanh nghiệp là yêu cầu mang tính quyết định.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết luận nghiên cứu, 4 nhóm giải pháp trọng tâm được kiến nghị thực hiện cụ thể như sau:

  1. Số hóa cơ sở dữ liệu định danh hộ kinh doanh: Ban Giám đốc Công ty Cổ phần Đồng Xuân phối hợp với Phòng Công nghệ thông tin triển khai phần mềm quản lý định danh và bản đồ số quầy sạp (GIS) trong giai đoạn 2022 - 2023. Mục tiêu đạt 100% dữ liệu hộ kinh doanh được số hóa, giảm 50% thời gian xử lý thủ tục hành chính nội bộ.
  2. Chuẩn hóa thủ tục cấp giấy phép và liên thông dữ liệu thuế: Ủy ban nhân dân quận Hoàn Kiếm và Phòng Kinh tế chủ trì thiết lập cơ chế một cửa liên thông với Chi cục Thuế, rút ngắn thời gian cấp Giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh từ 3 ngày xuống còn 1 đến 2 ngày làm việc. Mục tiêu nâng tỷ lệ hộ có đăng ký kinh doanh hợp lệ tại chợ Đồng Xuân đạt trên 95% trước quý IV/2023.
  3. Triển khai đề án hỗ trợ chuyển đổi mô hình sang doanh nghiệp: Phòng Kinh tế quận Hoàn Kiếm kết hợp với Hiệp hội Doanh nghiệp vừa và nhỏ tổ chức 6 đến 8 lớp tập huấn miễn phí mỗi năm về chế độ kế toán đơn giản, kỹ năng thương mại điện tử và tư vấn pháp lý. Mục tiêu hỗ trợ từ 20 đến 30 hộ kinh doanh có quy mô lớn chuyển đổi thành công sang công ty TNHH mỗi năm trong giai đoạn 2023 - 2025.
  4. Tăng cường kiểm tra an toàn PCCC và nguồn gốc xuất xứ hàng hóa: Đội Quản lý thị trường số 2 phối hợp cùng Đội Cảnh sát PCCC & CNCH quận Hoàn Kiếm tiến hành kiểm tra định kỳ 2 lần/năm đối với 100% cơ sở kinh doanh, kiên quyết xử lý hàng giả, hàng vi phạm sở hữu trí tuệ, đảm bảo an toàn tuyệt đối về tài sản và tính mạng cho tiểu thương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

  • Cơ quan quản lý nhà nước cấp quận và phường (Phòng Kinh tế, Chi cục Thuế, Đội Quản lý thị trường): Sử dụng các số liệu thực chứng và quy trình phối hợp liên ngành để hoàn thiện cơ chế quản lý thuế khoán, kiểm soát nguồn gốc hàng hóa và tối ưu hóa thủ tục cấp phép kinh doanh trên địa bàn đô thị.
  • Ban Quản lý các chợ truyền thống và Trung tâm thương mại trên toàn quốc: Tham khảo mô hình phân loại quầy sạp, quy chế quản lý hợp đồng thuê điểm kinh doanh và giải pháp chuyển đổi số trong quản trị chợ đầu mối quy mô trên 1.000 điểm bán lẻ.
  • Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học ngành Kinh doanh thương mại, Quản trị kinh doanh: Khai thác khung lý thuyết, nguồn tài liệu tham khảo phong phú và hệ thống dữ liệu khảo sát thực tế giai đoạn 2016 - 2020 phục vụ giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế tư nhân.
  • Các chủ hộ kinh doanh cá thể quy mô vừa và lớn: Nắm bắt quyền lợi, nghĩa vụ pháp lý theo Nghị định 01/2021/NĐ-CP và lộ trình chuyển đổi từ hộ cá thể lên mô hình doanh nghiệp nhằm mở rộng thị trường, tiếp cận nguồn vốn vay ngân hàng thuận lợi.

Câu hỏi thường gặp

Hộ kinh doanh cá thể tại chợ Đồng Xuân có bắt buộc phải đăng ký kinh doanh không?
Theo quy định tại Điều 79 Nghị định 01/2021/NĐ-CP, mọi cá nhân, hộ gia đình có địa điểm kinh doanh cố định tại trung tâm thương mại hoặc chợ như chợ Đồng Xuân đều bắt buộc phải đăng ký kinh doanh tại Ủy ban nhân dân quận Hoàn Kiếm, trừ những trường hợp bán hàng rong, quà vặt hoặc làm dịch vụ có thu nhập rất thấp theo quy định địa phương.

Nghị định 01/2021/NĐ-CP mang lại điểm mới đột phá nào cho hộ kinh doanh?
Nghị định 01/2021/NĐ-CP đã chính thức bãi bỏ giới hạn quy mô dưới 10 lao động của hộ kinh doanh theo Nghị định 78/2015/NĐ-CP trước đây. Đồng thời, hộ cá thể được phép hoạt động kinh doanh tại nhiều địa điểm trên toàn quốc, chỉ cần đăng ký trụ sở chính và thông báo với cơ quan quản lý thuế, quản lý thị trường nơi đặt các điểm kinh doanh còn lại.

Tại sao phần lớn hộ kinh doanh tại chợ Đồng Xuân ngần ngại chuyển đổi lên doanh nghiệp?
Kết quả khảo sát 300 hộ cho thấy 93,2% hộ kinh doanh lo ngại về nghĩa vụ kế toán phức tạp, chế độ báo cáo tài chính định kỳ, chi phí thuê nhân sự kế toán và nguy cơ bị thanh tra kiểm tra thuế thường xuyên hơn so với cơ chế nộp thuế khoán cố định hàng tháng hiện nay.

Kinh nghiệm quản lý hộ kinh doanh của Singapore mang lại bài học gì cho Hà Nội?
Singapore áp dụng hệ thống BizFile cho phép đăng ký trực tuyến toàn bộ quy trình thành lập doanh nghiệp cá thể chỉ trong 15 phút với chi phí 115 SGD. Đây là hình mẫu lý tưởng để quận Hoàn Kiếm và thành phố Hà Nội đẩy mạnh ứng dụng dịch vụ công trực tuyến mức độ 4, giảm thiểu tối đa tiếp xúc trực tiếp và hồ sơ giấy.

Quy trình cấp Giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh hiện nay mất bao lâu?
Theo quy định pháp luật hiện hành tại Phòng Kinh tế Ủy ban nhân dân cấp huyện, thời gian xem xét và cấp Giấy chứng nhận đăng ký hộ kinh doanh là 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Mức lệ phí đăng ký kinh doanh được thực hiện theo quy định thu phí hành chính công địa phương với mức 100.000 đồng/lần cấp.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hộ kinh doanh cá thể và bài học kinh nghiệm quốc tế từ Singapore và Malaysia.
  • Phân tích chi tiết thực trạng quản lý hơn 3.000 hộ kinh doanh tại Công ty Cổ phần Đồng Xuân giai đoạn 2016 - 2020, chỉ rõ tỷ lệ có đăng ký kinh doanh đạt 78,5% và tỷ lệ ứng dụng phần mềm chỉ đạt 15,0%.
  • Đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn giúp phân loại nhóm hộ có từ 5 đến 10 lao động nhằm xây dựng lộ trình chính thức hóa doanh nghiệp phù hợp với chủ trương của Chính phủ.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính khả thi cao, bao gồm số hóa cơ sở dữ liệu GIS, rút ngắn thời gian cấp phép xuống 1 đến 2 ngày, hỗ trợ tập huấn kế toán thuế và tăng cường kiểm tra liên ngành.
  • Kế hoạch triển khai giai đoạn 2022 - 2025 hướng tới mục tiêu xây dựng chợ Đồng Xuân thành trung tâm thương mại văn minh, hiện đại, an toàn và phát triển bền vững.

Quý bạn đọc, nhà nghiên cứu và các cơ quan quản lý quan tâm đến đề tài có thể tiếp tục tham khảo chi tiết toàn văn luận văn thạc sĩ chuyên ngành Kinh doanh thương mại để ứng dụng các mô hình giải pháp vào thực tiễn quản lý kinh tế đô thị.