Tổng quan nghiên cứu

Quản lý chi thường xuyên ngân sách Nhà nước đóng vai trò huyết mạch trong việc duy trì bộ máy hành chính công, cung ứng dịch vụ sự nghiệp và thúc đẩy an sinh xã hội tại các địa phương. Huyện Ngân Sơn là địa bàn miền núi nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Bắc Kạn với diện tích tự nhiên 64.587 ha, gồm 11 đơn vị hành chính cấp xã, địa hình đồi núi hiểm trở chiếm khoảng 90% diện tích và tỷ lệ che phủ rừng đạt 64%. Trong giai đoạn 2016 - 2018, quy mô thu ngân sách trên địa bàn huyện còn khiêm tốn, chỉ đạt 11,5 tỷ đồng vào năm 2016 và 12,4 tỷ đồng vào năm 2017, khiến nguồn lực tài chính công phụ thuộc phần lớn vào nguồn bổ sung từ ngân sách cấp trên.

Thực tiễn cho thấy công tác quản lý chi thường xuyên tại huyện Ngân Sơn còn đối mặt với nhiều rào cản như khâu lập dự toán tại một số cơ quan cơ sở chưa bám sát nhu cầu thực tế, sự phối hợp luân chuyển hồ sơ thanh toán đôi lúc còn chậm trễ và nguy cơ lãng phí cục bộ trong chi tiêu công vẫn hiện hữu. Nghiên cứu hướng tới mục tiêu hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá toàn diện thực trạng quản lý chi thường xuyên giai đoạn 2016 - 2018 và chỉ ra các nhân tố ảnh hưởng then chốt. Trên cơ sở đó, luận văn đề xuất các nhóm giải pháp có tính khả thi cao nhằm tăng cường kỷ luật tài khóa, giảm tỷ lệ sai lệch dự toán xuống dưới mức 3% và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn ngân sách Nhà nước trên địa bàn huyện giai đoạn 2020 - 2025, định hướng đến năm 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản trị tài chính công hiện đại kết hợp khung khổ pháp lý của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015 và mô hình quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra. Chi thường xuyên ngân sách Nhà nước được định nghĩa là nhiệm vụ chi nhằm bảo đảm hoạt động của bộ máy Nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội, đồng thời thực hiện các chức năng thường xuyên về phát triển kinh tế, giáo dục, y tế, văn hóa và quốc phòng an ninh.

Quá trình quản trị chi tiêu công được vận hành dựa trên 3 nguyên tắc nền tảng: nguyên tắc quản lý chặt chẽ theo dự toán pháp lệnh, nguyên tắc tiết kiệm hiệu quả và nguyên tắc thanh toán trực tiếp qua Kho bạc Nhà nước. Trong đó, hệ thống định mức chi bao gồm 2 nhóm chính: định mức chi tiết áp dụng cho từng mục tiêu cụ thể như công tác phí, hội nghị, mua sắm văn phòng phẩm; và định mức chi tổng hợp dùng để xác định nhu cầu kinh phí định kỳ cho từng loại hình đơn vị thụ hưởng. Chu trình quản lý hoàn chỉnh bao gồm 4 khâu khép kín: xây dựng định mức, lập và phân bổ dự toán, tổ chức điều hành chấp hành dự toán, và cuối cùng là quyết toán gắn liền với thanh tra, kiểm tra, kiểm soát chi.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2016 - 2018 từ báo cáo tài chính của Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Ngân Sơn, Kho bạc Nhà nước tỉnh Bắc Kạn và Cục Thống kê tỉnh Bắc Kạn, cùng hệ thống dữ liệu sơ cấp thu thập trong khoảng thời gian từ ngày 15/08/2019 đến ngày 15/09/2019. Cỡ mẫu khảo sát thực tế gồm 92 đối tượng, đạt tỷ lệ phản hồi hợp lệ 100%. Phương pháp chọn mẫu được phân bổ khoa học thành 2 nhóm độc lập: nhóm cán bộ quản lý gồm 26 mẫu đại diện cho Sở Tài chính tỉnh với 4 phiếu, Kho bạc Nhà nước tỉnh 3 phiếu, Thường trực Hội đồng nhân dân huyện 3 phiếu, Ủy ban nhân dân huyện 3 phiếu, Phòng Tài chính - Kế hoạch 6 phiếu, và Kho bạc Nhà nước huyện Ngân Sơn 11 phiếu; nhóm đơn vị thụ hưởng gồm 66 mẫu thực hiện điều tra toàn bộ 100% các cơ quan trực thuộc gồm 11 xã và thị trấn, 13 phòng ban chuyên môn, 12 trường mầm non, 10 trường tiểu học cùng 6 trường trung học cơ sở trên địa bàn.

Phương pháp phân tích chủ đạo là thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ tuyệt đối, tỷ lệ tương đối và phân tổ thống kê. Nghiên cứu sử dụng thang đo Likert 5 mức độ với khoảng cách phân tầng chuẩn 0,8 điểm để lượng hóa ý kiến đánh giá. Việc lựa chọn phương pháp hỗn hợp này nhằm bảo đảm thu thập góc nhìn đa chiều từ cơ quan hoạch định, đơn vị kiểm soát đến các cơ sở trực tiếp thụ hưởng kinh phí, giúp việc phân tích nguyên nhân đạt độ khách quan cao nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, chi thường xuyên luôn chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng cơ cấu chi ngân sách Nhà nước tại huyện Ngân Sơn, thường xuyên duy trì ở mức trên 75% đến 80% tổng chi ngân sách huyện giai đoạn 2016 - 2018. Trong đó, cơ cấu chi sự nghiệp giáo dục và đào tạo chiếm tỷ trọng lớn nhất với trên 50% tổng chi thường xuyên, chi quản lý hành chính nhà nước chiếm khoảng 22%, trong khi chi cho sự nghiệp y tế và kinh tế chỉ chiếm lần lượt khoảng 8% và 6%.

Thứ hai, công tác lập và giao dự toán đầu năm tại một số đơn vị sự nghiệp cơ sở vẫn còn khoảng cách so với thực tế phát sinh. Tỷ lệ sai lệch giữa dự toán được giao đầu năm và số quyết toán thực tế được Kho bạc Nhà nước phê duyệt ở một số trường học và Ủy ban nhân dân cấp xã dao động từ 5% đến 12%, dẫn đến việc phải điều chỉnh bổ sung dự toán từ 2 đến 3 lần trong năm tài chính.

Thứ ba, kết quả điều tra 92 mẫu chỉ ra rằng yếu tố năng lực chuyên môn của cán bộ kế toán đạt điểm đánh giá trung bình 3,55 trên thang điểm 5,0; mức độ ảnh hưởng của cơ chế chính sách đạt 4,15 điểm; và mức độ ứng dụng công nghệ thông tin trong thanh quyết toán đạt 3,42 điểm.

Thứ tư, qua công tác thanh tra, kiểm tra tài chính định kỳ giai đoạn 2016 - 2018, các cơ quan chức năng đã phát hiện và xử lý thu hồi nộp trả ngân sách Nhà nước hàng chục chứng từ thanh toán sai định mức với số tiền vi phạm chiếm khoảng 1% đến 2% tổng kinh phí được thanh tra mỗi năm.

Thảo luận kết quả

Thực trạng tỷ trọng chi thường xuyên duy trì ở mức cao phản ánh đặc thù của một huyện miền núi có 10 trên 11 xã thuộc vùng khó khăn, địa bàn rộng, mật độ dân số thấp, buộc ngân sách phải dàn trải để duy trì mạng lưới trường lớp và trạm y tế tại các thôn bản xa xôi. Dữ liệu thực nghiệm này có thể được mô tả trực quan qua biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu chi theo lĩnh vực và biểu đồ cột so sánh mức chênh lệch giữa số dự toán đầu năm và quyết toán cuối năm qua các năm 2016, 2017, 2018.

So sánh với bài học quản lý tại huyện Bình Xuyên thuộc tỉnh Vĩnh Phúc, địa phương này đã tinh giản 154 biên chế và 1.029 người hoạt động không chuyên trách, giúp tiết kiệm 10 tỷ đồng chi thường xuyên phục vụ cải cách tiền lương năm 2018. Tương tự, huyện Phúc Thọ thuộc thành phố Hà Nội đã cắt giảm 4 đầu mục văn bản và tiết kiệm bình quân gần 1 tỷ đồng mỗi năm qua thanh tra. Tại Ngân Sơn, việc ứng dụng công nghệ thông tin và tinh gọn bộ máy còn chậm, dẫn đến chi phí quản lý hành chính còn chiếm tỷ lệ khá cao. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ trình độ kế toán cấp xã chưa đồng đều và quy trình phối hợp luân chuyển hồ sơ giữa đơn vị sử dụng ngân sách với cơ quan tài chính, kho bạc có thời điểm chưa thực sự thông suốt.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đổi mới quy trình lập và phân bổ dự toán chi thường xuyên. Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Ngân Sơn cần chủ trì áp dụng phương pháp lập ngân sách theo kết quả đầu ra thay vì phương pháp lịch sử truyền thống, rà soát 100% định mức phân bổ kinh phí cho các đơn vị sự nghiệp, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ sai lệch dự toán xuống dưới 3% trong giai đoạn 2021 - 2025.

Thứ hai, chuẩn hóa và nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ công chức tài chính. Ủy ban nhân dân huyện Ngân Sơn phối hợp cùng Sở Tài chính tỉnh Bắc Kạn định kỳ tổ chức tối thiểu 2 khóa tập huấn chuyên sâu hàng năm cho 100% cán bộ kế toán của 11 xã, thị trấn và 28 trường học công lập, bảo đảm cập nhật đầy đủ các văn bản hướng dẫn của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015.

Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số và hiện đại hóa kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước. Kho bạc Nhà nước huyện Ngân Sơn cần nâng tỷ lệ xử lý hồ sơ chi thường xuyên qua dịch vụ công trực tuyến cấp độ 4 lên mức 100% vào năm 2022, rút ngắn thời gian xử lý chứng từ kiểm soát chi xuống dưới 24 giờ kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ.

Thứ tư, siết chặt kỷ luật tài khóa và nâng cao hiệu quả thanh tra, giám sát. Thanh tra huyện phối hợp cơ quan tài chính thực hiện thanh tra định kỳ ít nhất 30% tổng số đơn vị thụ hưởng ngân sách mỗi năm, kiên quyết xuất toán thu hồi 100% các khoản chi sai chế độ, đồng thời đặt chỉ tiêu tiết kiệm tối thiểu 10% chi phí hội nghị, khánh tiết và công tác phí từ năm 2021 đến năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên quản lý tài chính công tại Ủy ban nhân dân cấp huyện, Phòng Tài chính - Kế hoạch và Kho bạc Nhà nước ở các huyện miền núi. Luận văn cung cấp bài học thực tiễn về cách thức xây dựng định mức, kiểm soát chi và giải bài toán cân đối ngân sách trong bối cảnh nguồn thu tại chỗ còn nhiều khó khăn.

Nhóm 2: Kế toán trưởng và nhân viên kế toán tại các đơn vị sự nghiệp công lập, cơ sở giáo dục, y tế và Ủy ban nhân dân cấp xã. Nghiên cứu chỉ rõ các lỗi sai phạm phổ biến trong hồ sơ chứng từ, giúp các đơn vị chuẩn hóa quy trình lập dự toán và thanh quyết toán theo đúng chuẩn mực kế toán hành chính sự nghiệp.

Nhóm 3: Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính công, Quản trị công. Đề tài là nguồn tài liệu tham khảo giàu giá trị với khung phân tích hệ thống, bộ công cụ khảo sát 92 mẫu thực chứng và phương pháp đánh giá thực trạng chi ngân sách cấp huyện.

Nhóm 4: Các cơ quan hoạch định chính sách cấp tỉnh và bộ ngành trung ương. Kết quả phân tích từ luận văn là căn cứ thực tế để hoàn thiện chính sách phân cấp quản lý ngân sách và ban hành định mức phân bổ chi thường xuyên phù hợp với đặc thù vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Câu hỏi thường gặp

Quản lý chi thường xuyên ngân sách Nhà nước cấp huyện có vai trò gì? Công tác này giúp bảo đảm nguồn lực tài chính duy trì sự vận hành thông suốt của bộ máy chính quyền 11 xã, thị trấn và các cơ quan chuyên môn, đồng thời nâng cao chất lượng dịch vụ giáo dục, y tế và bảo đảm an ninh trật tự trên toàn địa bàn huyện.

Tại sao tỷ lệ chênh lệch giữa dự toán và quyết toán tại huyện Ngân Sơn còn cao? Nguyên nhân chủ yếu do khâu dự báo nhu cầu chi tại các trường học và Ủy ban nhân dân cấp xã chưa sát thực tế, kết hợp với các biến động phát sinh về nhiệm vụ đột xuất phòng chống thiên tai, dịch bệnh trong năm tài chính.

Phương pháp khảo sát 92 mẫu có bảo đảm tính đại diện khoa học không? Phương pháp điều tra bảo đảm độ tin cậy tuyệt đối nhờ bao quát 100% tổng thể 66 đơn vị thụ hưởng ngân sách trên toàn huyện kết hợp cùng 26 cán bộ quản lý then chốt tại các cơ quan tài chính, kho bạc cấp tỉnh và cấp huyện.

Bài học kinh nghiệm nào từ các huyện bạn có thể áp dụng ngay cho Ngân Sơn? Huyện Ngân Sơn có thể áp dụng mô hình tiết kiệm 10 tỷ đồng chi thường xuyên thông qua tinh gọn bộ máy, sắp xếp lại các đơn vị sự nghiệp và kiểm soát chặt chẽ dự toán ngay từ khâu giao đầu năm như huyện Bình Xuyên đã triển khai thành công.

Giải pháp then chốt nào giúp nâng cao hiệu quả quản lý chi thường xuyên giai đoạn 2020 - 2025? Giải pháp đột phá là đẩy mạnh số hóa 100% quy trình kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước trên nền tảng dịch vụ công trực tuyến, kết hợp chuyển đổi sang phương thức quản lý ngân sách theo kết quả đầu ra và siết chặt kỷ luật thanh tra định kỳ.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện khung lý luận về quản lý chi thường xuyên ngân sách Nhà nước cấp huyện theo tinh thần của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015.
  • Nghiên cứu phản ánh bức tranh thực tiễn sinh động về công tác chi thường xuyên tại huyện Ngân Sơn giai đoạn 2016 - 2018 với bộ dữ liệu khảo sát thực chứng từ 92 đối tượng quản lý và thụ hưởng.
  • Đề tài nhận diện chính xác các điểm nghẽn về chênh lệch dự toán, cơ cấu chi chưa thật tối ưu và năng lực đội ngũ kế toán cấp cơ sở ở địa bàn vùng cao.
  • Luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược, hướng tới mục tiêu kiểm soát sai lệch dự toán dưới 3% và số hóa 100% quy trình chi tiêu công trong giai đoạn 2020 - 2025.
  • Các cấp chính quyền địa phương và đơn vị sử dụng ngân sách cần khẩn trương áp dụng đồng bộ các khuyến nghị nêu trên nhằm tối ưu hóa nguồn lực tài chính công, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững trên địa bàn huyện Ngân Sơn.