Chương 1: Cơ sở khoa học về quản lý chi bảo hiểm xã hội Chương 2: Thực trạng quản lý chi bảo hiểm xã hội trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk Chương 3: Định hướng và giải pháp hoàn thiện quản lý chi bảo hiểm xã hội trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk 9 Chƣơng 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ QUẢN LÝ CHI BẢO HIỂM XÃ HỘI 1. Khái quát chung về chi Bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm, đặc điểm Bảo hiểm xã hội Bảo hiểm xã hội có lịch sử hình thành và phát triển từ rất lâu và sự tồn tại của nó là tất yếu, có nhiều khái niệm về BHXH do có nhiều cách tiếp cận BHXH khác nhau. Khái niệm Bảo hiểm xã hội Bảo hiểm là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm trên cơ sở hình thành và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động và gia đình.
Trước hết phải khẳng định, BHXH là một loại hình bảo hiểm mang tính xã hội rất cao, bởi thế, tổ chức BHXH hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận. Đối tượng của BHXH là thu nhập của người lao động, còn diện bảo vệ của BHXH lại bao gồm cả NLĐ và gia đình họ. Vì thế, suy cho cùng BHXH đã, đang và sẽ bảo vệ cho mỗi thành viên trong cộng đồng xã hội. Tham gia đóng góp để hình thành quỹ BHXH bao gồm cả người lao động và sử dụng lao động.
Quỹ được hình thành và sử dụng luôn có sự hỗ trợ và bảo hộ của Nhà nước. Rủi ro và sự kiện trong BHXH đều liên quan đến thu nhập của người lao động. Đó là các rủi ro như: ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, tàn phế… và các sự kiện như: tuổi già về hưu, sinh đẻ của lao động nữ… Mục đích của BHXH là góp phần ổn định cuộc sống cho người lao động và gia đình họ, góp phần đảm bảo an sinh xã hội. 10 Khái niệm BHXH được khái quát một cách đầy đủ nhất trong Luật BHXH Theo khoản 1 điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014 quy định như sau: Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội.
Như vậy, có thể thấy BHXH là một vấn đề kinh tế xã hội tổng hợp có thể tiếp cận, nghiên cứu ở nhiều góc độ khác nhau. Đặc điểm Bảo hiểm xã hội BHXH là quá trình phân phối lại thu nhập xã hội. Thực chất BHXH là một tổ chức đền bù hậu quả những rủi ro xã hội. Sự đền bù này được thực hiện thông qua quá trình tạo lập và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung hình thành do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH và các nguồn thu hợp pháp khác của BHXH.
Phân phối trong BHXH là phân phối không đều, nghĩa là không phải ai tham gia BHXH cũng được phân phối với số tiền giống nhau. Phân phối trong BHXH vừa mang tính bồi hoàn vừa không mang tính bồi hoàn. Những biến cố xảy ra mang tính tất nhiên đối với con người như thai sản (đối với lao động nữ), tuổi già và chết, trong trường hợp này, BHXH phân phối mang tính bồi hoàn vì người lao động BHXH chắc chắn được hưởng khoản trợ cấp đó. Còn trợ cấp do những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm, những rủi ro ngoài dự tính như ốm đau, TNLĐ - BNN, là sự phân phối mang tính không bồi hoàn, có nghĩa là chỉ khi nào người lao động gặp phải những tổn thất do trên thì mới được hưởng khoản trợ cấp đó.
BHXH hoạt động theo nguyên tắc “cộng đồng – lấy số đông bù số ít” tức là dùng số tiền đóng góp nhỏ của số đông người tham gia BHXH để bù 11 đắp, chia sẻ cho một số ít người với số tiền lớn hơn so với số đóng góp của từng người, khi họ gặp phải những biến cố rủi ro gây tổn thất. BHXH là hệ thống những chính sách, chế độ do Nhà nước quy định để đảm bảo quyền lợi vật chất cho người tham gia BHXH, BHXH là một loại dịch vụ công, lấy hiệu quả xã hội làm mục tiêu hoạt động. BHXH hoạt động theo nguyên tắc lấy số đông bù số ít, chia sẻ rủi ro, là quá trình phân phối lại thu nhập giữa những người tham gia BHXH theo xu hướng có lợi cho đối tượng gặp phải những rủi ro trong lao động và đời sống xã hội. Vai trò, chức năng của BHXH trong đời sống kinh tế xã hội - Đối với người lao động: BHXH có vai trò ổn định thu nhập cho NLĐ và gia đình họ khi NLĐ chẳng may gặp những khó khăn, mất hoặc giảm thu nhập.
Ngoài việc đảm bảo đời sống kinh tế, BHXH tạo được tâm lý an tâm, tin tưởng, góp phần nâng cao đời sống tinh thần cho NLĐ đem lại cuộc sống bình yên, hạnh phúc, góp phần nâng cao năng suất lao động cho xã hội. - Đối với người sử dụng lao động: BHXH là tấm lá chắn giúp họ trong sản xuất kinh doanh, mở rộng sản xuất và thu hút được lao động, vì BHXH giúp người SDLĐ đỡ phải bỏ ra khoản tiền lớn để thực hiện trách nhiệm của mình với NLĐ khi NLĐ không may gặp những rủi ro hoặc khi về già hết tuổi lao động. Do đó không ảnh hưởng đến tài chính của đơn vị, mà còn góp phần ổn định môi trường lao động, ổn định xã hội, nâng cao trách nhiệm của NLĐ, nâng cao năng suất lao động. - Đối với Nhà nước và xã hội: BHXH là công cụ quan trọng giúp Nhà nước thực hiện chức năng xã hội được tốt hơn nhằm đạt tới mục tiêu công bằng và tiến bộ xã hội.
BHXH góp phần ổn định cuộc sống cho NLĐ, nên về lâu dài nó góp phần nâng cao năng suất lao động vì cuộc sống của NLĐ được đảm bảo ổn định, do đó họ quan tâm hơn trong lao động sản xuất và cảm thấy 12 phấn khởi, từ đó thúc đẩy xã hội ngày càng phát triển. Đồng thời đảm bảo an toàn xã hội và văn minh xã hội.2 Khái niệm chi Bảo hiểm xã hội Chi bảo hiểm xã hội là quá trình phân phối, sử dụng quỹ BHXH để chi trả cho các chế độ BHXH nhằm ổn định cuộc sống của người tham gia BHXH và đảm bảo các hoạt động của hệ thống BHXH. Đó là quá trình phân phối lại các nguồn tài chính đã được tập trung vào quỹ BHXH. Quá trình phân phối được thực hiện theo từng mục đích sử dụng nhất định.
Chi BHXH được thực hiện bởi hai quá trình: phân phối và sử dụng quỹ BHXH. - Phân phối quỹ BHXH: là quá trình phân bổ các nguồn tài chính từ quỹ BHXH để hình thành các quỹ thành phần: Quỹ ốm đau và thai sản, quỹ TNLĐ và BNN, quỹ hưu trí và tử tuất hoặc phân bổ cho các mục đích sử dụng khác nhau, như: quỹ đầu tư phát triển, quỹ chi trả các chế độ BHXH. - Sử dụng quỹ BHXH: là quá trình chi tiền của quỹ BHXH đến tay đối tượng được thụ hưởng hoặc cho từng mục đích sử dụng cụ thể. Phân phối và sử dụng quỹ BHXH là hai phạm trù khác nhau, nhưng trong thực tế, hai quá trình này thường đan xen lẫn nhau.
Tuy nhiên, cũng có những trường hợp, từ mục đích sử dụng quỹ đòi hỏi phải tách riêng hai quá trình này theo thứ tự trước sau. Ví dụ: hoạt động bảo tồn và tăng trưởng quỹ đòi hòi phải kết thúc quá trình phân phối quỹ, quỹ phải phân phối đủ cho mục đích chi trả các chế độ BHXH, số còn lại mới phân phối vào quỹ bảo tồn tăng trưởng. Nghĩa là quỹ phải có số dư mới thực hiện đầu tư tăng trưởng. Như vậy có thể đưa ra khái niệm quản lý chi BHXH như sau: Chi BHXH là một trong những nhiệm vụ trung tâm và đóng vai trò rất quan trọng trong hoạt động của ngành BHXH.
Chi bảo hiểm xã hội được hiểu 13 là việc cơ quan Nhà nước (cụ thể là cơ quan bảo hiểm xã hội) sử dụng số tiền thuộc nguồn Ngân sách Nhà nước và nguồn quỹ bảo hiểm xã hội để chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội cho đối tượng thụ hưởng theo luật định (Phạm Thị Định và CS, 2011). Hoạt động chi trả BHXH được thực hiện sau khi người tham gia BHXH đã hoàn thành nghĩa vụ nộp BHXH cho cơ quan BHXH. Chi BHXH vừa có vai trò thực thi quyền lợi của người tham gia BHXH vừa góp phần ổn định đời sống. Quản lý chi BHXH là các hoạt động có tổ chức, theo quy định của pháp luật để thực hiện công tác chi trả các chế độ BHXH.
Các hoạt động đó được thực hiện bằng hệ thống pháp luật của nhà nước và bằng các biện pháp hành chính, tổ chức, kinh tế của các cơ quan chức năng nhằm đạt được mục tiêu chi đúng đối tượng, chi đủ số lượng và đảm bảo đến tận tay đối tượng được thụ hưởng đúng thời gian quy định.3 Vai trò của chi Bảo hiểm xã hội Hầu hết các nước trên thế giới đều thiết kế mô hình tạo lập và sử dụng quỹ BHXH theo nguyên tắc dồn tích và có tính chuyển dịch thu nhập giữa mọi người tham gia BHXH và qua các thế hệ. Nguồn vốn này được hình thành từ sự đóng góp của người lao động và người sử dụng lao động, là sự tiết kiệm tạm thời trong chi tiêu tạo ra được một phần vốn để đầu tư phát triển kinh tế của đất nước. Điều quan trọng của người lao động là được hưởng đầy đủ mọi quyền lợi về BHXH, tham gia BHXH đầy đủ của người lao động và người sử dụng lao động tạo nên sự gắn bó trong quá trình sản xuất - kinh doanh được ổn định, bền vững, năng suất cao hơn, tạo ra một thị trường lao động năng động. Người lao động và người sử dụng lao động được tự do thỏa thuận về điều kiện làm việc phù hợp với nhu cầu trình độ, nghề nghiệp, thu nhập.
Chi BHXH là công tác trọng tâm, đóng vai trò hết sức quan trọng 14 trong việc thực hiện và đảm bảo tốt chính sách an sinh xã hội của quốc gia nói chung và chính sách BHXH nói riêng, góp phần quan trọng trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Chi BHXH có các vai trò sau: 1.