CHƯƠNG 1 CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHIÊN TÒA HÌNH SỰ SƠ THẨM 1. Khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc của phiên tòa hình sự sơ thẩm 1. Khái niệm Hoạt động xét xử là một trong những chức năng quan trọng của Nhà nước. Nhà nước thực hiện chức năng này thông qua hệ thống cơ quan tư pháp, cụ thể là hệ thống cơ quan tòa án.
Hoạt động xét xử của Tòa án nhằm giải quyết các mâu thuẫn trong đời sống xã hội, bên cạnh đó thông qua hoạt động xét xử nghiêm trị những hành vi trái pháp luật thông qua đó bảo vệ quyền con người, quyền công dân, trật tự an toàn xã hội. Hoạt động xét xử xuất hiện từ xa xưa trong lịch sử loài người, từ xa xưa trong lịch sử đã có hoạt động tra vấn để trừng trị những hành vi sai trái với cách hành xử của cộng đồng. Tuy nhiên, trong thời kì này chưa có hệ thống cơ quan xét xử độc lập. Có nhiều khái niệm khác nhau về hoạt động xét xử của Tòa án Theo từ điển luật học thì, “xét xử” là hành động xem xét đánh giá bản chất pháp lý của vụ việc nhằm đưa ra một phán xét về tính chất, mức độ pháp lý của vụ việc, từ đó nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết tương ứng với bản chất, mức độ trái hay không trái pháp luật của vụ việc.109] Theo từ điển Tiếng Việt, sơ thẩm được hiểu là: “Xét xử một vụ án với tư cách là Tòa án ở cấp xét xử thấp nhất”.178] Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là cấp đầu tiên, chỉ sau khi xét xử sơ thẩm và cho ra bản án, quyết định thì từ đó mới là cơ sở để kháng cáo, kháng nghị vụ án để xét xử phúc thẩm.
Theo giáo trình Luật TTHS Việt Nam của trường đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh thì: “ Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là xét xử vụ án ở cấp đầu tiên, bản án và quyết định chưa có hiệu lực pháp luật ngay, bản án, quyết định đó có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm trong thời hạn luật định”.450] 6 Hoạt động xét xử là giai đoạn cuối trong tố tụng hình sự, nhưng lại có vị trí đặc biệt quan trọng được thể hiện ở phán quyết của Tòa án có giá trị mang tính chất nghiêm minh và bắt buộc. Hoạt động xét xử gắn với phiên tòa, bởi hoạt động xét xử chỉ diễn ra tại phiên tòa. Theo từ điển luật học phiên tòa là: “Hình thức hoạt động xét xử của Tòa án”. Qua phân tích một số quan điểm, khái niệm trên thì phiên tòa được hiểu là một phiên họp theo trình tự luật định do Tòa án tổ chức và thực hiện.
Tại phiên tòa diễn ra việc xem xét, thẩm tra toàn bộ chứng cứ một cách toàn diện, đầy đủ công khai. Trong đó, đối tượng chính là cáo trạng truy tố của Viện kiểm sát với người bị buộc tội theo kết quả của cơ quan điều tra trước đó. Phiên tòa hình sự sơ thẩm chính là nơi thực hiện các hoạt động công khai, toàn diện thực hiện việc xem xét trực tiếp thông qua hoạt động tranh tụng để xác định sự thật khách quan của vụ án. Hội đồng xét xử ra bản án, quyết định dựa trên những chứng cứ thu thập và đánh giá công khai tại phiên tòa.
Hoạt động chứng minh là tổng hợp quá trình thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ được các chủ thể có quyền và nghĩa vụ khác nhau thu thập một cách khách quan, đúng quy định. Thực hiện tại tòa án khi xét hỏi và tranh tụng. Các chủ thể tham gia và thực hiện tổng thể các hoạt động qua đó thực hiện ba chức năng của phiên tòa hình sự sơ thẩm là buộc tội, bào chữa và xét xử. Phiên tòa hình sự sơ thẩm có sự tham gia đầy đủ của các bên tham gia tố tụng.
Viện kiểm sát là cơ quan thực hiện chức năng buộc tội, người bào chữa, bị cáo thực hiện hoạt động gỡ tội và Tòa án nhân dân là cơ quan thực hiện chức năng xét xử. Các bên không được phép thỏa thuận thống nhất với nhau để quyết định về tội danh và hình phạt. Mối quan hệ giữa những người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng là độc lập. Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và pháp luật TTHS ghi nhận nguyên tắc hai cấp xét xử (sơ thẩm và phúc thẩm).
Trong đó, phiên tòa hình sự sơ thẩm là phiên tòa đầu tiên của giai đoạn xét xử vụ án hình sự, không giống với 7 phiên tòa phúc thẩm, thủ tục giám đốc thẩm, thủ tục tái thẩm. Trong trình tự, thủ tục tố tụng hình sự việc xét xử sơ thẩm là cơ sở cho các thủ tục sau đó. Thủ tục phúc thẩm chỉ diễn ra khi có kháng cáo của đương sự hoặc kháng nghị của Viện kiểm sát. Phạm vi của phiên tòa phúc thẩm liên quan đến nội dung bị kháng cáo, kháng nghị.
Tòa án cấp phúc thẩm có giữ nguyên bản án sơ thẩm nếu bản án sơ thẩm đúng theo quy định của pháp luật, cũng có thể sửa hoặc hủy án sơ thẩm để xét xử lại khi có những căn cứ do luật định. Thủ tục giám đốc thẩm vụ án, và thủ tục tái thẩm vụ án là hoạt động xem xét lại bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị khi có căn cứ. Có thể giữ nguyên hoặc hủy án để xét xử lại. Như vậy, phiên tòa hình sự sơ thẩm là một giai đoạn nằm trong tổng thể trình tự thủ tục tố tụng hình sự.
Là phiên tòa đầu tiên do tòa án tiến hành công khai để tổng hợp, đánh giá một cách đầy đủ, toàn diện tài liệu, chứng cứ của vụ án. Từ đó, Tòa sơ thẩm ban hành bản án, quyết định sơ thẩm để giải quyết vụ án hình sự. Đặc điểm của phiên tòa hình sự sơ thẩm Theo quy định của BLTTHS thì phiên tòa sơ thẩm là một giai đoạn tố tụng hình sự. Quá trình giải quyết vụ án hình sự được diễn ra với nhiều giai đoạn và thủ tục khác nhau, từ giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án.
Mỗi giai đoạn tố tụng có một vai trò, chức năng và nhiệm vụ riêng. Tuy nhiên, chúng có mối quan hệ mật thiết, gắn liền và tác động lẫn nhau, cùng hướng đến mục đích chung là xác định chủ thể thực hiện hành vi vi phạm pháp luật hình sự và mức độ trách nhiệm tương ứng với hành vi vi phạm. Xét xử được hiểu là giai đoạn cuối cùng trong tổng hợp các giai đoạn tố tụng nhưng lại là giai đoạn quan trọng nhất. Xét xử tổng hợp toàn bộ quá trình tố tụng trước đó.
Bộ luật tố tụng hình sự 2015 quy định chế độ hai cấp xét xử (sơ thẩm và phúc thẩm). Phiên tòa hình sự sơ thẩm có những đặc điểm khác biệt so với phiên tòa phúc thẩm. Những đặc điểm khác biệt này mang tính bản chất của phiên tòa hình sự sơ thẩm. Thứ nhất, phiên tòa hình sự sơ thẩm là quá trình thực hiện quyền tư pháp của nhà nước.
Thông qua thực hiện xét xử sơ thẩm, Tòa án nhân danh Nhà nước Cộng 8 hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam giải quyết vụ án về nội dung, kết thúc một giai đoạn quan trọng của quá trình tố tụng nhằm mục đích bảo vệ pháp luật, công lý, bảo vệ quyền con người, lợi ích Nhà nước, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của, người dân tổ chức, cá nhân. Thứ hai, phiên tòa hình sự sơ thẩm là cấp xét xử đầu tiên và bắt buộc đối với tất cả các vụ án hình sự. Đây là điểm khác biệt giữa phiên tòa hình sự sơ thẩm và phiên tòa hình sự phúc thẩm. Vụ án hình sự có thể trải qua nhiều giai đoạn khác nhau từ sơ thẩm vụ án đến phúc thẩm hoặc giám đốc thẩm, tái thẩm.
Nếu các thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm chỉ diễn ra khi có các điều kiện về việc kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục luật định thì phiên tòa sơ thẩm là thủ tục bắt buộc không dựa trên các tiêu chí này. Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là giai đoạn nối liền của quá trình tố tụng, trong đó tòa án có thẩm quyền lần đầu tiên đưa vụ án hình sự ra xét xử sau khi nhận được đầy đủ hồ sơ vụ án cùng với cáo trạng của Viện kiểm sát thực hiện quyền công tố. Thứ ba, phiên tòa hình sự sơ thẩm là một giai đoạn của tố tụng hình sự, mang đặc trưng riêng biệt về mục đích, tính chất, phạm vi xét xử, thẩm quyền xét xử của Tòa án. Nguyên tắc phiên tòa hình sự sơ thẩm Giai đoạn xét xử tại phiên tòa là một trong những giai đoạn của tố tụng hình sự.
Do đó, phiên tòa hình sự sơ thẩm cũng phải tuân thủ theo các nguyên tắc tố tụng nói chung, đó là các nguyên tắc đã được ghi nhận trong Hiến pháp và Bộ Luật Tố tụng hình sự: Nguyên tắc đảm bảo pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tố tụng hình sự; Tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân; Bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật; Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về thân thể; Bảo hộ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của cá nhân; danh dự, uy tín, tài sản của pháp nhân; Bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình, an toàn và bí mật thư tín, điện thoại, điện tín của cá nhân; Bảo đảm sự vô tư của những người có thẩm quyền tiến hành, người tham gia tố tụng;… 9 Bên cạnh đó, việc xét xử tại phiên tòa cũng có nhiệm vụ, nét đặc thù riêng biệt so với các giai đoạn tố tụng hình sự khác. Chính vì vậy, phiên tòa xét xử vụ án hình sự sơ thẩm còn phải tuân thủ các nguyên tắc mang tính chất đặc thù như sau: Thứ nhất, Nguyên tắc thực hiện chế độ xét xử có Hội thẩm tham gia. Nguyên tắc được quy định tại Điều 22 của BLTTHS: “Việc xét xử sơ thẩm của Tòa án có Hội thẩm tham gia, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn do Bộ luật này quy định.” Thứ hai, Nguyên tắc Thẩm phán, hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Nguyên tắc được quy định tại Điều 23 của BLTTHS: “Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử của Thẩm phán, Hội thẩm.