Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN THÂN NGƯỜI PHẠM TỘI CỐ Ý GÂY THƯƠNG TÍCH HOẶC GÂY TỔN HẠI CHO SỨC KHỎE CỦA NGƯỜI KHÁC 1. Khái niệm và ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác 1. Khái niệm nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Thuật ngữ “nhân thân người phạm tội” là tập hợp từ bao gồm nhân thân (của một con người) và người phạm tội. Chính vì vậy, khi nghiên cứu nhân thân người phạm tội thì trước tiên phải nghiên cứu về nhân thân của con người.
Chủ nghĩa Mác - Lênin cho rằng: con người là sản phẩm của tự nhiên và xã hội. Con người được tự nhiên sinh ra cho nên trước tiên mang đặc tính của sinh vật. Cái sinh vật trong con người quy định hình thành những hiện tượng và quá trình tâm lý của con người. Bất kỳ ai cũng có nhu cầu như ăn, mặc, ở, sinh hoạt, văn hóa, tình cảm, hiểu biết… nhưng con người không phải là động vật thuần túy mà là động vật có tính chất xã hội.
Mỗi một thời đại khác nhau sản sinh ra những mẫu người không giống nhau, song dù ở thời đại nào thì bản chất của con người luôn luôn là tổng hòa những mối quan hệ xã hội [9, tr. Người phạm tội được hiểu là người thực hiện một hành vi nguy hiểm cho xã hội, có lỗi mà Bộ luật hình sự quy định là tội phạm [22, tr. Tội phạm bao giờ cũng được thực hiện bởi một con người cụ thể. Đặc trưng của người phạm tội là thực hiện hành vi mang tính nguy hiểm cho xã hội.
Do đó, khi đề cập đến nhân thân của người phạm tội là nói đến đặc điểm và dấu hiệu cá nhân của con người thực hiện tội phạm. Nếu như nhân thân của một con người là những đặc điểm, dấu hiệu thể hiện bản chất con người tham gia các mối quan hệ xã hội thì nhân thân người phạm tội cũng chứa đựng những đặc điểm, dấu hiệu chung của một con người. Nhưng nhân thân người phạm tội khác với nhân thân một con người ở chỗ, nhân 8 thân người phạm tội không chỉ mang dấu hiệu chủ thể của một tội phạm mà còn chứa đựng những phẩm chất tiêu cực. Những phẩm chất tiêu cực này được thể hiện trong một hệ thống những đặc điểm và dấu hiệu: đạo đức, tâm lý, quan điểm, sự kích động, mục đích, động cơ, niềm tin, hy vọng, lý trí, xúc cảm… Chính những phẩm chất tiêu cực này là tiền đề cho việc thực hiện tội phạm.
Một số quan điểm về nhân thân người phạm tội, cụ thể như sau: - Theo GS. TS Võ Khánh Vinh: “Nhân thân người phạm tội tức là người có lỗi trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị Luật hình sự quy định là tội phạm được hiểu là tổng thể các dấu hiệu, đặc điểm có ý nghĩa về mặt xã hội, trong sự kết hợp với các điều kiện và hoàn cảnh bên ngoài ảnh hưởng đến hành vi phạm tội của người đó”.TS Đỗ Ngọc Quang: “Nhân thân người phạm tội là tổng hợp những đặc điểm, những dấu hiệu, mối quan hệ xã hội về một con người chứa đựng phẩm chất cá nhân tiêu cực trong nhân cách dẫn đến hành vi phạm tội”.TS Nguyễn Ngọc Hòa: “Nhân thân người phạm tội trong Luật hình sự được hiểu là tổng hợp những đặc điểm riêng biệt của người phạm tội có ý nghĩa trong việc giải quyết đúng đắn vấn đề trách nhiệm hình sự của họ”. Trên cơ sở khái niệm về nhân thân người phạm tội của một số nhà khoa học, có thể đưa ra khái niệm chung như sau: nhân thân người phạm tội là tổng hợp những đặc điểm sinh học, tâm lý và xã hội của người phạm tội, các đặc điểm này kết hợp với các điều kiện hoàn cảnh khách quan bên ngoài dẫn con người đó đến việc thực hiện hành vi phạm tội [22, tr. Trên cơ sở khái niệm chung về nhân thân người phạm tội, có thể đưa ra khái niệm nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác như sau: Nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác là tổng hợp những đặc điểm sinh học, tâm lý và xã hội của người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác.
Những đặc điểm này kết hợp với các điều kiện, hoàn cảnh khách quan bên ngoài 9 dẫn con người đó đến việc thực hiện hành vi phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác được quy định tại Điều 134 chương XIV của BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Ý nghĩa của việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác Một là, nghiên cứu nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác tạo cơ sở cho việc xác định nguyên nhân và điều kiện của tội phạm. Nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm được hiểu là hệ thống các hiện tượng xã hội tiêu cực trong hình thái kinh tế - xã hội tương ứng quyết định sự ra đời của tình hình tội phạm như là hậu quả của mình. Các yếu tố thuộc mặt chủ quan của người phạm tội không phải có sẵn, không phải là bản tính vốn có của bản thân con người ngay từ khi mới sinh ra mà được hình thành chính trong môi trường sống mà con người phải trải qua trong quá trình trưởng thành.
Quá trình hình thành những đặc điểm cá nhân tiêu cực ở người phạm tội là do các nhân tố thuộc về môi trường sống (tiêu cực) và chính từ bản thân người phạm tội với đặc điểm sinh học, tâm lý, xã hội… riêng biệt. Tuy nhiên, một người chứa đựng những đặc điểm cá nhân tiêu cực sẽ thực hiện tội phạm nếu họ gặp những tình huống, hoàn cảnh thuận lợi đóng vai trò là “chất xúc tác” cho việc thực hiện tội phạm. Vì thế, khi nghiên cứu nhân thân người phạm tội sẽ giúp ta nhận thấy rõ hơn những điều kiện, hoàn cảnh tiêu cực từ môi trường sống tác động như thế nào đến sự hình thành đạo đức, nhân cách của con người. Hai là, việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác có ý nghĩa lớn trong việc định tội, định khung và quyết định hình phạt một cách chính xác, thuyết phục.
Nhân thân người phạm tội tuy không phải là yếu tố cấu thành tội phạm nhưng nó lại có ý nghĩa rất quan trọng trong việc quyết định khung hình phạt, là một trong những tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Các cơ quan 10 điều tra, truy tố, xét xử muốn tìm ra đúng người, xét xử đúng tội thì đòi hỏi phải nghiên cứu đầy đủ về nhân thân của người phạm tội. Nghiên cứu nhân thân người phạm tội còn giúp đánh giá được tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội để có hình phạt phù hợp. Cùng một hành vi nhưng ở người này là biểu hiện ngẫu nhiên đột xuất, ở người khác là hành vi có tính toán, có ý thức sâu sắc biểu hiện bản chất của người pham tội.
Hành vi và con người luôn có quan hệ với nhau cho nên tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội cũng phụ thuộc vào tính chất của con người. Tại Khoản 1 Điều 50 Bộ luật hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) đã quy định nhân thân người phạm tội là một trong các yếu tố mà Tòa án phải cân nhắc khi quyết định hình phạt. Mặt khác, Bộ luật hình sự cũng có quy định coi nhiều tình tiết thuộc về nhân thân của người phạm tội là những tình tiết tăng nặng hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Ba là, việc nghiên cứu nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác có ý nghĩa quan trọng trong công tác dự báo, phòng ngừa tội phạm nói chung và tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác nói riêng.
Dự báo tình hình tội phạm về thực chất là phán đoán khả năng của tình hình tội phạm trong tương lai. Nó chính là cơ sở của việc xây dựng các chương trình và kế hoạch phòng ngừa tội phạm trong phạm vi cả nước hay từng khu vực địa lý nhất định; là cơ sở hình thành nhiệm vụ, phương hướng phòng ngừa tội phạm cụ thể. Khi nghiên cứu vấn đề nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác sẽ giúp làm rõ các yếu tố nhân thân đặc trưng, mang tính chất quyết định, ảnh hưởng đến việc phạm tội của các đối tượng; làm rõ nguyên nhân dẫn đến việc hình thành các yếu tố nhân thân này, kết hợp với xu hướng phát triển kinh tế, xã hội của địa bàn, từ đó đưa ra dự báo về tình hình loại tội phạm trong thời gian tới. Trên cơ sở dự báo đó, đề xuất các biện pháp phòng ngừa đối với tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác có độ chính xác cao và kịp thời, khắc phục hoặc hạn chế những điều kiện có thể dẫn đến việc 11 phát sinh các tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác.
Bốn là, nghiên cứu nhân thân người phạm tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng các biện pháp giáo dục, cải tạo người phạm tội một cách hiệu quả, ngăn ngừa hành vi tái phạm. Tư tưởng nhân đạo trong chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước ta thể hiện đường lối xử lý đối với các tội phạm được xác định trên cơ sở coi trọng cả mục đích trừng trị và giáo dục, phòng ngừa tội phạm, trong đó mục đích giáo dục người phạm tội, đề cao tính “hướng thiện” luôn được đặt lên hàng đầu.