ĐẶT VẤN ĐỀ Rau xanh là cây thực phẩm có giá trị dinh dưỡng, kinh tế cao và không thể thiếu trong bữa ăn hàng ngày của con người. Diện tích trồng rau ở nước ta đã không ngừng tăng lên trong những năm gần đây. Năm 1997, diện tích trồng rau ở nước ta là 297,3 nghìn ha, năm 2000 là 340 nghìn ha, đến năm 2004 diện tích trồng rau đã lên tới 614,5 nghìn ha, chiếm xấp xỉ 7% đất sản xuất nông nghiệp và 10% đất trồng cây hàng năm (Trần Khắc Thi, 2005). Trong các loại rau thì họ bầu bí chiếm vị trí quan.
Bộ phận được sử dụng của các cây trong họ bầu bí là quả non hoặc quả già như: Bí ngô, dưa chuột, dưa thơm, dưa hấu, dưa gang, mướp, mướp đắng, susu. Một vài loài hạt già có thể dùng để ép dầu như bí ngô. Vùng Viễn Đông thân lá non cây dưa chuột được sử dụng như rau spinach. Các loài trong họ bầu bí có giá trị dinh dưỡng cao, trong quả có nhiều đường, vitamin và muối khoáng.
Ví dụ trong quả dưa lê chín có: 6,4 % đường tổng số, 32.36% axit tổng số. Trong quả của các loài dưa bầu bí còn chứa nhiều chất khoáng như K, Ca, P, Fe, Na…, trong dưa hấu và bí ngô có nhiều vitamin A. Bầu bí là những cây cho hiệu quả kinh tế cao hơn lúa và một số cây trồng khác và có giá trị xuất khẩu, chế biến như dưa chuột, dưa hấu, dưa thơm, bí xanh, bí ngô (Tạ Thu Cúc, 2000). Cách sử dụng rất đa dạng phong phú: Sử dụng quả tươi, sào, trộn salat, muối chua, đóng hộp, làm bánh… Trong năm có thể bố trí cơ cấu giống hợp lý, rải vụ gieo trồng nhiều vụ trong năm, ít nhất là 2 vụ trở lên như dưa lê, dưa hấu, bí xanh, mướp và susu là cây rau có thể kéo dài thời gian cung cấp.
Nhóm cây trồng này rất mẫn cảm với bệnh phấn trắng, bệnh phát triển gây hại mạnh trong điều kiện ẩm độ cao, tuy nhiên điều kiện khô hanh lại thuận lợi cho sự phát tán của bào tử nấm bệnh trên đồng ruộng. Đặc biệt, bệnh phấn trắng gây hại cả 2 mặt lá, nhưng thường phát sinh gây hại mạnh ở mặt trên. Nấm bệnh tồn tại trong hạt giống tàn dư cây bệnh và lan truyền theo gió. Việc phân loại nấm phấn trắng khá phức tạp, dựa chủ yếu vào đặc điểm hình thái của cơ quan sinh sản vô tính như cành bào tử phân sinh, cách hình 1 c thành bào tử phân sinh, và quan trọng nhất là đặc điểm hình thái liên quan tới sinh sản hữu tính của nấm như túi (ascus) và quả thể kín (cleistothecium) của nấm.
Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, đặc biệt tại các vùng nhiệt đới, nấm thường không sinh sản hữu tính nên việc xác định và phân loại nấm là không thể thực hiện được. Hiện nay, sự phát triển của công nghệ sinh học cho phép xác định chính xác nấm phấn trắng dựa vào một số vùng gien như vùng mã hóa RNA ribosome. Để phòng trừ nấm phấn trắng, 3 chiến lược chính thường được sử dụng là: Sử dụng thuốc hóa học, sử dụng giống kháng, sử dụng tính kháng tập nhiễm hệ thống. Mặc dù bệnh nấm phấn trắng gây hại trên cây trồng ở Việt Nam đã được quan sát thấy trên nhiều cây bầu bí nhưng cho tới nay chưa có một nghiên cứu nào được thực hiện.
Dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn bệnh trên cây rau, dưới sự hướng dẫn của PGS. Hà Viết Cường và TS. Trần Văn Liêm, chúng tôi thực hiện đề tài nghiên cứu: “Nghiên cứu bệnh phấn trắng hại bầu bí tại Hải Dương”. MỤC ĐÍCH Đánh giá được hiện trạng bệnh phấn trắng trên các cây bầu bí tại các vùng trồng chính thuộc Hải Dương và xác định được khả năng phòng trừ bệnh.
YÊU CẦU Điều tra tình hình bệnh tại các vùng trồng cây bầu bí chính ở Hải Dương; Nghiên cứu về đặc điểm hình thái và phân loại nấm gây bệnh; Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của nấm; Tìm hiểu khả năng phòng trừ bằng biện pháp hóa học; Đánh giá khả năng tạo tính kháng tập nhiễm chống phấn trắng trên bầu bí. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. TÌNH HÌNH SẢN XUẤT CÂY BẦU BÍ TRÊN THẾ GIỚI Họ bầu bí (Cucurbitaceae) thuộc bộ Cucurbitales gồm khoảng 825 - 845 loài bao gồm những cây rau rất phổ biến trong sản xuất nông nghiệp hiện nay như: dưa chuột (Cucumis sativus), bí đỏ (Cucurbita pepo, Cucurbita mixta, Cucurbita maxima, Cucurbita moschata), bí đao (Benincasa hispida), dưa hấu (Citrullus lanatus), mướp hương (Luffa aegyptiaca), mướp đắng (Momordica charantia)… Phần lớn cây trong họ bầu bí đều có dạng thân leo, sống 1 năm. Cây dưa chuột (Cucumis sativus) có nguồn gốc ở Ấn Độ và đã được người Ấn Độ trồng để sử dụng làm thực phẩm từ cách đây khoảng 3000 năm.
Từ Ấn Độ dưa chuột được đưa đến Hy Lạp và Italia và nó nhanh chóng trở thành cây trồng chủ lực trong nền nông nghiệp của đế chế La Mã. Từ Rome dưa chuột được lan truyền sang Trung Quốc và phía nam nước Nga sau đó được đưa ra khắp thế giới bởi chủ nghĩa thực dân và thương mại bản địa. Theo thống kê của FAO (2013) diện tích trồng dưa chuột trên toàn thế giới đạt 2,1 triệu ha với sản lượng khoảng 65,3 triệu tấn. Năng suất trung bình cũng tăng liên tục qua các năm, nếu như năng suất trung bình năm 2000 chỉ là 17 tấn/ha thì đến năm 2011 năng suất trung bình của dưa chuột trên thế giới đã đạt 31,3 tấn/ha.
Cây bí đao (Benincasa hispida) là cây rau trong họ bầu bí được trồng làm thực phẩm sớm nhất. Có nhiều nghiên cứu chứng minh rằng cây bí đao được trồng ở Florida khoảng 10.000 năm trước công nguyên, ở nam Mexico khoảng 7000 năm trước công nguyên và cũng lan truyền ra khắp thế giới bằng con đường thương mại (Al-Snafi, 2013). Ngoài tác dụng làm thực phẩm thì bí đao cũng được dùng như là một vị thuốc trong Đông y. Bí đao có tác dụng kiện tỳ, ích khí, tiêu thủy.
Trường kỳ ăn bí đao có thể tiêu trừ nước thừa trong cơ thể, giảm cân, chống béo phì. Bí đao thích hợp cho người bị khí hư tỳ yếu, béo bệu, phù thũng cục bộ hoặc toàn thân. Bí đao được ghi trong các phương thuốc bí truyền làm đẹp của các mỹ nhân, cung phi, ngoài ra bí đao có tác dụng giải khát, thanh tâm hư nhiệt phiền, tiêu úng thủy trướng và lợi thủy (Minh Phúc, 2012). Cây dưa hấu (Citrullus lanatus) hoang dã phân bố rộng rãi ở châu Phi và 3 c châu Á, nhưng có nguồn gốc từ tự nhiên ở Nam Phi, Namibia, Botswana, Zimbabwe, Mozambique, Zambia và Malawi.
Dưa hấu được được thuần hóa cách đây khoảng 4. Người dân bản địa Kalahari, chủ yếu sử dụng dưa hấu để lấy nước. Từ đó dưa hấu lan truyền đến Địa Trung Hải và theo hướng Đông sang Ấn Độ. Dưa hấu là cây có sản lượng cũng như giá trị kinh tế cao nhất trong các cây rau họ bầu bí trên thế giới.
Theo thống kê của FAO (2013), trong năm 2011 sản lượng dưa hấu trên thế giới đạt khoảng 104 triệu tấn với giá trị 11 tỷ USD với tổng diện tích gieo trồng khoảng 2,97 triệu ha, Trung Quốc là nước có sản lượng lớn nhất khoảng 69,5 triệu tấn giá trị 7,5 tỷ USD. Các nước có diện tích trồng dưa hấu hàng đầu trên thế giới là: Trung Quốc 1,8 triệu ha, Nga 160.000 ha, Thổ Nhĩ Kỳ 154. Trên thế giới cây mướp đắng (Momordica charantia) được trồng rộng rãi tại các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới Châu Á, Châu Mỹ La Tinh, Châu Phi, các nước Trung Đông và vùng Caribe, các loại giống gieo trồng bao gồm cả các giống hoang dại và các giống đã được chọn tạo. Tuy được trồng ở nhiều vùng trên thế giới nhưng mướp đắng được trồng nhiều nhất ở các nước Đông Nam Á và Ấn Độ.
Một số nước sản xuất nhiều mướp đắng với sản lượng cao như Philippin đạt 18.000 tấn (năm 1992), Malaysia đạt 19. Theo trung tâm nghiên cứu và phát triển rau Châu Á AVRDC (2007), diện tích trồng mướp đắng của một số nước Đông Nam Á như sau: Philippin - 12.000 ha, Thái Lan - 3. Xu hướng chung trong chọn tạo giống mướp đắng trên thế giới là việc chọn tạo các giống có chất lượng vượt trội (quả ít đắng hơn), năng suất cao hơn và khả năng chống chịu sâu bệnh tốt hơn. TÌNH HÌNH SẢN XUẤT CÂY BẦU BÍ TẠI VIỆT NAM VÀ HẢI DƯƠNG 2.
Tình hình sản xuất cây bầu bí tại Việt Nam Cũng như trên thế giới, cây rau họ bầu bí cùng với các cây trồng họ hòa thảo, họ đậu và họ cà là những cây trồng quan trọng nhất trong sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam. Các cây rau họ bầu bí được trồng phổ biến ở Việt Nam là: dưa chuột, dưa hấu, mướp hương, mướp đắng, bí ngô, bí xanh… Dưa chuột là cây rau trong họ bầu bí được trồng với diện tích lớn nhất tại Việt Nam. Năm 2009 diện tích trồng dưa chuột ở nước ta đạt 31.570 ha với năng 4 c suất trung bình khoảng 182,8 tạ/ha, cao hơn so với năng suất trung bình của toàn thế giới (Tổng cục thống kê, 2010). Dưa chuột được trồng ở tất cả các tỉnh phía Bắc và phía Nam, nhưng diện tích dưa chuột được trồng tập trung với diện tích lớn ở các tỉnh đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long.
Các vùng trồng dưa chuột tập trung như ở Vĩnh Phúc, Hưng Yên và Hà Nam đạt năng suất trên 230 tạ/ha cao hơn nhiều so với trung bình cả nước. Hiện nay, ở các vùng trồng dưa chuột chỉ một phần diện tích được trồng bằng các giống dưa địa phương, còn lại hầu hết sử dụng các giống dưa chuột lai F1 được nhập nội, tuy có năng suất cao hơn nhưng khả năng kháng các loài dịch hại lại kém hơn so với các giống địa phương. Diện tích trồng dưa hấu ở Việt Nam tăng khá nhanh qua các năm, nếu như năm 2000 diện tích canh tác dưa hấu chỉ là 19.000 ha thì đến năm 2011 diện tích canh tác dưa hấu tại Việt Nam đã đạt 31.000 ha (FAO, 2011), năng suất trung bình cũng tăng từ 10,5 tấn/ha năm 2000 tới 15,4 tấn/ha năm 2011 tuy nhiên năng suất này cũng chỉ bằng 50% của năng suất trung bình của toàn thế giới. Diện tích trồng mướp đắng ở Việt Nam theo AVRDC (2007) là khoảng 12.
Một số địa phương đang tích cực chuyển đổi cơ cấu cây trồng từ trồng lúa sang trồng mướp đắng tại những vùng khô hạn không chủ động được nguồn nước. Một số xã như: Sơn A, Thạch Lương, huyện Văn Chấn (Yên Bái) nhờ chuyển đổi từ trồng lúa sang mướp đắng đã góp phần cải thiện đáng kể thu nhập của nông dân.