Quyền khởi kiện phái sinh của cổ đông r ncông ty cổ phần nghiên cứu pháp luật một r nsố quốc gia trên thế giới và kinh nghiệm r ndành cho việt nam

Quyền khởi kiện phái sinh của cổ đông: Nghiên cứu pháp luật quốc tế và kinh nghiệm cho Việt Nam. Tìm hiểu về quyền lợi cổ đông trong công ty cổ phần.

• Tác giả: Nguyễn Đức Huy
• Người hướng dẫn: Th.S Nguyễn Thị Phương Thảo
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế - Luật
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Quyền Khởi Kiện Phái Sinh Của Cổ Đông Công Ty Cổ Phần: Nghiên Cứu Pháp Luật Một Số Quốc Gia Trên Thế Giới Và Kinh Nghiệm Dành Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Tp. HCM

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu
• 0.3. Mục đích, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Ý nghĩa khoa học và giá trị ứng dụng của đề tài
• 0.6. Kết cấu của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ QUYỀN KHỞI KIỆN PHÁI SINH CỦA CỔ ĐÔNG CÔNG TY CỔ PHẦN
• 1.1. Công ty cổ phần và cổ đông công ty cổ phần
• 1.2. Người quản lý công ty cổ phần và nghĩa vụ người quản lý công ty cổ phần
• 1.3. Khái niệm người quản lý công ty cổ phần
• 1.4. Nghĩa vụ của người quản lý công ty cổ phần
• 1.5. Quyền khởi kiện phái sinh của cổ đông công ty cổ phần
• 1.6. Quyền khởi kiện phái sinh (derivative suit)
• 1.7. Phân biệt quyền khởi kiện phái sinh và quyền khởi kiện trực tiếp (direct suit)
• 1.8. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁP LUẬT MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM VỀ QUYỀN KHỞI KIỆN PHÁI SINH CỦA CỔ ĐÔNG CÔNG TY CỔ PHẦN
• 2.1. Cơ sở kích hoạt quyền khởi kiện phái sinh
• 2.2. Điều kiện của cổ đông thực hiện quyền khởi kiện phái sinh
• 2.3. Thủ tục kiện phái sinh
• 2.4. Chi phí tố tụng
• 2.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUYỀN KHỞI KIỆN PHÁI SINH CỦA CỔ ĐÔNG CTCP TẠI VIỆT NAM - MỘT SỐ BẤT CẬP VÀ ĐỀ XUẤT HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT
• 3.1. Thực trạng thực thi quyền khởi kiện phái sinh của cổ đông công ty cổ phần tại Việt Nam
• 3.2. Một số bất cập của pháp luật Việt Nam về quyền khởi kiện phái sinh và những đề xuất hoàn thiện
• 3.2.1. Cơ sở kích hoạt quyền khởi kiện phái sinh còn thiếu sót
• 3.2.2. Yêu cầu về tỷ lệ sở hữu cổ phần tối thiểu mà cổ đông khởi kiện cần phải sở hữu tạo ra một rào cản đối với các vụ kiện phái sinh
• 3.2.3. Chưa xây dựng được cơ chế khởi kiện vừa đảm bảo quyền khởi kiện của cổ đông và vừa đảm bảo việc hạn chế lạm dụng quyền này
• 3.2.4. Chi phí tố tụng chưa được rõ ràng
• 3.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quyền Khởi Kiện Phái Sinh Của Cổ Đông CTCP

Hoạt động kinh doanh trong nền kinh tế không ngừng phát triển. Công ty cổ phần đóng vai trò quan trọng. Quyền sở hữu và quản lý tách bạch, kiểm soát hoạt động được giao cho người quản lý. Người quản lý mang trên mình nghĩa vụ ủy thác, cần hành động vì lợi ích công ty, cổ đông. Pháp luật các quốc gia xây dựng cơ chế buộc người quản lý chịu trách nhiệm. Một trong số đó là quyền khởi kiện của cổ đông. Cổ đông có thể khởi kiện yêu cầu bồi thường bằng cách tự mình hoặc nhân danh công ty. Hình thức nhân danh công ty gọi là kiện phái sinh (derivative suit), công cụ hữu ích bảo vệ quyền lợi. Trên thế giới, kiện phái sinh được nghiên cứu và áp dụng rộng rãi. Tuy nhiên, tại Việt Nam, kiện phái sinh mới bước đầu được thừa nhận, chưa được áp dụng rộng rãi do nhiều bất cập. Cần thiết để Việt Nam tham khảo kinh nghiệm quốc tế, hoàn thiện pháp luật phù hợp với tình hình kinh tế xã hội. Theo Nguyễn Đức Huy, “...kiện phái sinh là một hình thức khởi kiện xuất hiện sau nhưng lại đóng vai trò như một công cụ hữu ích để cổ đông bảo vệ quyền lợi của mình và công ty.”

1.1. Khái Niệm Công Ty Cổ Phần Và Quyền Của Cổ Đông

Công ty cổ phần (CTCP) là một loại hình doanh nghiệp mà vốn điều lệ được chia thành nhiều phần bằng nhau gọi là cổ phần. Cổ đông là người sở hữu ít nhất một cổ phần của công ty. Quyền của cổ đông bao gồm quyền quản lý, quyền biểu quyết, quyền được chia lợi nhuận và quyền được cung cấp thông tin. Pháp luật các nước có những quy định khác nhau về quyền của cổ đông, nhưng nhìn chung, cổ đông có quyền tham gia vào việc quản lý và điều hành công ty thông qua việc bầu cử Hội đồng quản trị (HĐQT). Các cổ đông cũng có quyền được thông báo về tình hình hoạt động kinh doanh của công ty và được chia lợi nhuận theo tỷ lệ sở hữu cổ phần. Quyền của cổ đông là yếu tố quan trọng để bảo vệ quyền lợi của họ trong CTCP.

1.2. Nghĩa Vụ Của Người Quản Lý Công Ty Cổ Phần

Người quản lý CTCP bao gồm thành viên HĐQT, Giám đốc hoặc Tổng Giám đốc. Họ có nghĩa vụ trung thực, cẩn trọng và vì lợi ích tốt nhất của công ty. Trách nhiệm của người quản lý công ty là phải quản lý công ty một cách hiệu quả, đảm bảo tuân thủ pháp luật và các quy định của công ty. Người quản lý phải tránh xung đột lợi ích, không được sử dụng thông tin nội bộ để trục lợi cá nhân. Vi phạm nghĩa vụ có thể dẫn đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho công ty và cổ đông. Các quy định về nghĩa vụ của người quản lý công ty là rất quan trọng để đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động của công ty.

II. Cơ Sở Kích Hoạt Và Điều Kiện Khởi Kiện Phái Sinh Của Cổ Đông

Khởi kiện phái sinh được kích hoạt khi người quản lý công ty vi phạm nghĩa vụ, gây thiệt hại cho công ty. Cổ đông có thể khởi kiện nhân danh công ty để yêu cầu người quản lý bồi thường. Điều kiện khởi kiện khác nhau ở các quốc gia. Một số nước yêu cầu cổ đông phải sở hữu một tỷ lệ cổ phần tối thiểu. Thủ tục kiện phái sinh thường phức tạp, bao gồm việc thông báo cho công ty, yêu cầu công ty tự khởi kiện, và xin phép tòa án để khởi kiện nhân danh công ty. Chi phí tố tụng có thể là rào cản lớn. Việt Nam cần nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế để xây dựng quy định phù hợp, tạo điều kiện cho cổ đông bảo vệ quyền lợi. Theo tác giả khóa luận: “Quyền khởi kiện phái sinh là một cơ chế quan trọng để bảo vệ quyền lợi cổ đông và nâng cao hiệu quả quản trị công ty.”

2.1. Hành Vi Vi Phạm Của Người Quản Lý Cơ Sở Khởi Kiện

Cơ sở kích hoạt quyền khởi kiện phái sinh thường là hành vi vi phạm nghĩa vụ của người quản lý công ty. Những hành vi này có thể bao gồm: Lạm dụng chức vụ, quyền hạn để tư lợi. Quyết định sai lầm gây thiệt hại cho công ty. Vi phạm quy định của pháp luật hoặc điều lệ công ty. Không thực hiện đúng nghĩa vụ ủy thác. Để có thể khởi kiện phái sinh, cổ đông cần chứng minh được hành vi vi phạm của người quản lý và thiệt hại mà hành vi đó gây ra cho công ty. Chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại cũng rất quan trọng.

2.2. Yêu Cầu Về Tỷ Lệ Sở Hữu Cổ Phần Tối Thiểu

Một số quốc gia quy định về tỷ lệ sở hữu cổ phần tối thiểu để cổ đông có thể thực hiện quyền khởi kiện phái sinh. Mục đích của quy định này là để hạn chế các vụ kiện phái sinh không có căn cứ hoặc do các cổ đông nhỏ lẻ khởi kiện vì mục đích cá nhân. Tuy nhiên, quy định này cũng có thể tạo ra rào cản đối với các cổ đông thiểu số, những người có thể có thông tin về hành vi vi phạm của người quản lý nhưng không đủ tỷ lệ sở hữu cổ phần để khởi kiện. Việc xác định tỷ lệ sở hữu cổ phần tối thiểu cần cân nhắc giữa việc bảo vệ quyền lợi của cổ đông và hạn chế lạm dụng quyền khởi kiện phái sinh.

III. Thủ Tục Khởi Kiện Phái Sinh Theo Luật Các Nước

Thủ tục khởi kiện phái sinh khá phức tạp. Cổ đông thường phải thông báo cho công ty về ý định khởi kiện và yêu cầu công ty tự khởi kiện. Nếu công ty từ chối hoặc không hành động trong một thời gian nhất định, cổ đông có thể xin phép tòa án để khởi kiện nhân danh công ty. Tòa án sẽ xem xét tính hợp lý của yêu cầu và khả năng thành công của vụ kiện trước khi cho phép cổ đông khởi kiện. Chi phí tố tụng là một vấn đề quan trọng. Một số nước có quy định về việc công ty phải chịu chi phí nếu vụ kiện thành công, để khuyến khích cổ đông khởi kiện. Cần một quy trình rõ ràng để thủ tục khởi kiện phái sinh trở nên dễ dàng và hiệu quả.

3.1. Bước 1 Thông Báo Cho Công Ty Về Ý Định Khởi Kiện

Trước khi khởi kiện phái sinh, cổ đông thường phải thông báo cho công ty về ý định của mình và yêu cầu công ty tự khởi kiện. Thông báo này cần nêu rõ hành vi vi phạm của người quản lý, thiệt hại gây ra cho công ty và lý do cổ đông cho rằng công ty nên khởi kiện. Mục đích của việc thông báo là để tạo cơ hội cho công ty tự giải quyết vấn đề, tránh việc phải đưa ra tòa. Nếu công ty không hành động trong một thời gian nhất định, cổ đông có thể tiến hành các bước tiếp theo để khởi kiện phái sinh.

3.2. Xin Phép Tòa Án Để Khởi Kiện Nhân Danh Công Ty

Nếu công ty từ chối khởi kiện hoặc không hành động sau khi nhận được thông báo, cổ đông có thể xin phép tòa án để khởi kiện nhân danh công ty. Tòa án sẽ xem xét tính hợp lý của yêu cầu và khả năng thành công của vụ kiện. Cổ đông cần chứng minh được rằng: Hành vi vi phạm của người quản lý có khả năng xảy ra. Việc khởi kiện là vì lợi ích tốt nhất của công ty. Cổ đông đã thực hiện các bước cần thiết để yêu cầu công ty tự khởi kiện. Tòa án sẽ đưa ra quyết định cho phép hoặc từ chối cho phép cổ đông khởi kiện nhân danh công ty.

IV. Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Khởi Kiện Phái Sinh Và Áp Dụng Tại VN

Nhiều quốc gia trên thế giới có kinh nghiệm phong phú về khởi kiện phái sinh. Hoa Kỳ, Anh, Nhật Bản và Trung Quốc là những ví dụ điển hình. Pháp luật Hoa Kỳ có quy định chặt chẽ về thủ tục khởi kiện, nhưng cũng bảo vệ quyền lợi của cổ đông. Pháp luật Anh có quy định về việc công ty phải chịu chi phí nếu vụ kiện thành công. Pháp luật Nhật Bản có quy định về việc tòa án có thể yêu cầu cổ đông nộp tiền bảo đảm để tránh lạm dụng. Pháp luật Trung Quốc đang dần hoàn thiện cơ chế khởi kiện phái sinh. Việt Nam cần nghiên cứu những kinh nghiệm này để xây dựng pháp luật phù hợp, thúc đẩy khởi kiện phái sinh và nâng cao quản trị công ty.

4.1. Phân Tích Pháp Luật Về Khởi Kiện Phái Sinh Tại Hoa Kỳ

Pháp luật Hoa Kỳ có một hệ thống quy định phức tạp về khởi kiện phái sinh, được xây dựng dựa trên các nguyên tắc của common law và các đạo luật liên bang và tiểu bang. Một trong những nguyên tắc quan trọng là nguyên tắc business judgment rule, bảo vệ các quyết định kinh doanh của người quản lý nếu được thực hiện một cách trung thực và cẩn trọng. Cổ đông cần vượt qua nguyên tắc này để chứng minh rằng người quản lý đã vi phạm nghĩa vụ. Hoa Kỳ cũng có quy định về việc cổ đông phải có “standing” để khởi kiện, tức là phải chứng minh được rằng mình bị thiệt hại trực tiếp từ hành vi vi phạm của người quản lý.

4.2. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Pháp Luật Anh Về Chi Phí Tố Tụng

Pháp luật Anh có quy định về việc công ty phải chịu chi phí tố tụng của cổ đông nếu vụ kiện phái sinh thành công và mang lại lợi ích cho công ty. Quy định này nhằm khuyến khích cổ đông khởi kiện, vì họ sẽ không phải chịu gánh nặng chi phí nếu vụ kiện có lợi cho công ty. Tuy nhiên, quy định này cũng có thể dẫn đến các vụ kiện không có căn cứ, vì cổ đông không phải chịu rủi ro tài chính. Tòa án Anh có quyền quyết định mức chi phí mà công ty phải chịu, dựa trên các yếu tố như mức độ thành công của vụ kiện, lợi ích mang lại cho công ty và hành vi của các bên.

V. Thực Trạng Quyền Khởi Kiện Phái Sinh Tại Việt Nam Bất Cập Giải Pháp

Thực tế thi hành quyền khởi kiện phái sinh của cổ đông CTCP tại Việt Nam còn hạn chế. Pháp luật hiện hành còn nhiều bất cập. Cơ sở kích hoạt còn thiếu sót. Yêu cầu về tỷ lệ sở hữu cổ phần tối thiểu tạo rào cản. Chưa có cơ chế hạn chế lạm dụng. Chi phí tố tụng chưa rõ ràng. Cần hoàn thiện pháp luật, tạo điều kiện cho cổ đông bảo vệ quyền lợi hợp pháp, thúc đẩy phát triển doanh nghiệp và bảo vệ quyền lợi cổ đông, tạo môi trường đầu tư minh bạch, công bằng. Theo tác giả Nguyễn Đức Huy, “…pháp luật Việt Nam hiện hành liên quan quyền khởi kiện phái sinh của cổ đông công ty cổ phần còn nhiều bất cập dẫn đến cổ đông gặp khó khăn trong việc áp dụng quyền này.”

5.1. Hoàn Thiện Cơ Sở Kích Hoạt Quyền Khởi Kiện Phái Sinh

Cơ sở kích hoạt quyền khởi kiện phái sinh cần được quy định rõ ràng và đầy đủ hơn. Pháp luật cần liệt kê cụ thể các hành vi vi phạm nghĩa vụ của người quản lý được coi là cơ sở để khởi kiện. Đồng thời, cần làm rõ khái niệm “thiệt hại” mà hành vi vi phạm gây ra cho công ty, bao gồm cả thiệt hại trực tiếp và thiệt hại gián tiếp. Cần có hướng dẫn cụ thể về cách chứng minh mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại.

5.2. Xây Dựng Cơ Chế Hạn Chế Lạm Dụng Quyền Khởi Kiện

Cần xây dựng cơ chế hạn chế lạm dụng quyền khởi kiện phái sinh, tránh tình trạng các cổ đông khởi kiện vì mục đích cá nhân hoặc gây khó khăn cho hoạt động của công ty. Một số giải pháp có thể được áp dụng bao gồm: Yêu cầu cổ đông phải chứng minh được rằng việc khởi kiện là vì lợi ích tốt nhất của công ty. Tòa án có quyền yêu cầu cổ đông nộp tiền bảo đảm để đảm bảo rằng họ sẽ bồi thường thiệt hại nếu vụ kiện không thành công. Tăng cường trách nhiệm của cổ đông đối với các thông tin mà họ cung cấp cho tòa án.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong cơ cấu tổ chức của công ty cổ phần, sự tách biệt giữa quyền sở hữu (cổ đông) và quyền quản lý, điều hành (Hội đồng quản trị, Ban Giám đốc) là đặc điểm pháp lý mang tính nền tảng. Những người quản lý, điều hành nắm giữ quyền kiểm soát tài sản và hoạt động của doanh nghiệp trên cơ sở quan hệ ủy thác, có nghĩa vụ hành động vì lợi ích tối cao của công ty và cổ đông. Tuy nhiên, thực tiễn quản trị doanh nghiệp luôn tiềm ẩn nguy cơ người quản lý lạm dụng quyền hạn, vi phạm nghĩa vụ ủy thác hoặc xác lập các giao dịch tư lợi, gây tổn hại nghiêm trọng đến tài sản của công ty.

Để bảo vệ lợi ích công ty và cổ đông, pháp luật quản trị công ty trên thế giới đã phát triển chế định quyền khởi kiện của cổ đông, bao gồm khởi kiện trực tiếp (direct suit) và khởi kiện phái sinh (derivative suit - khởi kiện nhân danh công ty). Trong đó, kiện phái sinh cho phép cổ đông đại diện cho công ty khởi kiện những người quản lý hoặc bên thứ ba có hành vi sai phạm khi công ty không thể hoặc không sẵn sàng tự thực hiện quyền khởi kiện.

Tại Việt Nam, cơ chế khởi kiện nhân danh công ty đã từng bước được ghi nhận trong các văn bản quy phạm pháp luật (từ Nghị định số 102/2010/NĐ-CP, Luật Doanh nghiệp năm 2014 đến Luật Doanh nghiệp năm 2020). Dù vậy, số lượng vụ kiện phái sinh được thụ lý và giải quyết trên thực tế còn rất hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ những khoảng trống pháp lý, sự thiếu tương thích giữa pháp luật doanh nghiệp và pháp luật tố tụng dân sự, cũng như các rào cản về điều kiện khởi kiện và gánh nặng chi phí tố tụng.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về công ty cổ phần, người quản lý, nghĩa vụ của người quản lý và bản chất pháp lý của quyền khởi kiện phái sinh.
2. Phân tích, so sánh quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng quyền khởi kiện phái sinh tại bốn nền tài phán đại diện (Vương quốc Anh, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc) và đối chiếu với pháp luật Việt Nam.
3. Đánh giá thực trạng quy định pháp luật hiện hành tại Việt Nam về quyền khởi kiện phái sinh, chỉ ra các điểm bất cập, hạn chế.
4. Đề xuất các định hướng và giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện khung pháp luật, bảo đảm tính khả thi của tố quyền phái sinh tại Việt Nam.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các quy định pháp luật, án lệ, học thuyết pháp lý và thực tiễn áp dụng chế định kiện phái sinh tại Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, Nhật Bản, Trung Quốc và Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu: Khung pháp lý thực định bao gồm Luật Doanh nghiệp (2005, 2014, 2020), Bộ luật Dân sự năm 2015, Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015, Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội; các văn bản pháp luật nước ngoài (UK Companies Act 2006, US Federal Rules of Civil Procedure, Model Business Corporation Act, Japan Companies Act 2005, China Companies Law 2005) và các án lệ điển hình liên quan đến tranh chấp quản trị công ty cổ phần.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm pháp lý

• Lý thuyết đại diện (Agency Theory): Được khởi xướng từ quan điểm của Adam Smith và phát triển bởi Jensen & Meckling (1976), lý thuyết này giải thích sự xung đột lợi ích giữa người ủy thác (cổ đông) và người được ủy thác (người quản lý). Khi người quản lý có xu hướng tối đa hóa lợi ích cá nhân gây thiệt hại cho công ty, cần có công cụ pháp lý giám sát và chế tài, trong đó kiện phái sinh đóng vai trò là cơ chế thực thi trách nhiệm.
• Lý thuyết người quản gia (Stewardship Theory): Đặt giả định người quản lý hành động vì lợi ích chung của doanh nghiệp, tuy nhiên thực tế cho thấy cơ chế quản trị không thể chỉ dựa vào sự tự giác mà phải có các chế tài tư pháp ràng buộc.
• Nghĩa vụ của người quản lý (Fiduciary Duties): Bao gồm nghĩa vụ trung thành (duty of loyalty), nghĩa vụ cẩn trọng (duty of care), nghĩa vụ bảo đảm lợi ích của người thứ ba và nghĩa vụ tuân thủ pháp luật, điều lệ doanh nghiệp.
• Quy tắc Foss v. Harbottle (1843) và các ngoại lệ: Nguyên tắc án lệ nền tảng của Thông luật (Common Law) xác lập nguyên tắc nguyên đơn đích thực (the proper plaintiff principle) và nguyên tắc quản lý nội bộ (the internal management principle). Quyền kiện phái sinh ra đời như sự phát triển của các ngoại lệ đối với quy tắc này, cụ thể là ngoại lệ về hành vi lừa dối cổ đông thiểu số (fraud on the minority) và người vi phạm kiểm soát công ty (wrongdoer control).

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Sử dụng xuyên suốt để giải phẫu các khái niệm lý luận, cấu trúc điều luật, bình luận các án lệ và tổng hợp các luận điểm khoa học.
• Phương pháp so sánh luật học (Comparative Law Method): Thực hiện so sánh đối chiếu đa chiều giữa hệ thống Thông luật (Hoa Kỳ, Anh) và Dân luật (Nhật Bản, Trung Quốc) với Việt Nam trên các khía cạnh: căn cứ kích hoạt vụ kiện, điều kiện tư cách nguyên đơn, thủ tục tố tụng và phân bổ chi phí kiện tụng.
• Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp và thống kê: Khai thác, kế thừa có chọn lọc các công trình nghiên cứu trong nước (Nguyễn Thị Lan Hương, Nguyễn Hoàng Thùy Trang, Quách Thúy Quỳnh, Liên Đăng Phước Hải) và quốc tế (Dan W. Puchniak, Harald Baum, Shaowei Lin, Neshat Safari).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về quyền khởi kiện phái sinh của cổ đông công ty cổ phần

Chương 1 tập trung giải quyết các vấn đề lý luận nền tảng về thiết chế quản trị công ty cổ phần và bản chất pháp lý của tố quyền phái sinh:

• Người quản lý và quan hệ ủy thác: Phân tích bản chất của quan hệ quản lý trong công ty cổ phần, xác định người quản lý bao gồm cả thành viên Hội đồng quản trị và Ban điều hành (Giám đốc/Tổng giám đốc). Trách nhiệm pháp lý của người quản lý phát sinh khi vi phạm các nghĩa vụ trung thành, cẩn trọng hoặc vượt quá thẩm quyền được giao.
• Bản chất của quyền khởi kiện phái sinh: Khẳng định quyền kiện phái sinh là quyền tố tụng do pháp luật trao cho cổ đông để nhân danh công ty khởi kiện người quản lý sai phạm hoặc bên thứ ba. Cổ đông không trực tiếp nhận tiền bồi thường mà toàn bộ lợi ích thu hồi từ vụ kiện được hoàn trả trực tiếp cho công ty.
• Nguồn gốc án lệ: Phân tích vụ kiện lịch sử Foss v Harbottle (1843), vụ kiện Salomon v Salomon & Co Ltd (1897) về tư cách pháp nhân riêng biệt, và sự hình thành các ngoại lệ trong vụ Burland v Earle, Edwards v Halliwell cho phép cổ đông thiểu số khởi kiện khi người sai phạm nắm quyền kiểm soát công ty.
• Vai trò của kiện phái sinh: (i) Khôi phục tài sản và lợi ích cho công ty; (ii) Nâng cao hiệu quả quản trị công ty; (iii) Bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cổ đông thiểu số; (iv) Răn đe và ngăn ngừa hành vi sai phạm của người quản lý.

Tiêu chí phân biệt	Quyền khởi kiện trực tiếp (Direct Suit)	Quyền khởi kiện phái sinh (Derivative Suit)
Đối tượng hưởng lợi	Cổ đông nguyên đơn trực tiếp nhận bồi thường	Toàn bộ tài sản/lợi ích bồi thường thuộc về công ty
Mục đích khởi kiện	Bảo vệ quyền và lợi ích cá nhân của cổ đông	Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công ty
Tư cách nguyên đơn	Bất kỳ cổ đông nào bị xâm phạm quyền lợi	Cổ đông đáp ứng các tiêu chuẩn luật định
Thủ tục & Chi phí	Theo thủ tục tố tụng dân sự thông thường	Áp dụng trình tự xét duyệt đặc biệt và cơ chế phân bổ chi phí riêng

Chương 2: Pháp luật một số quốc gia trên thế giới và Việt Nam về quyền khởi kiện phái sinh của cổ đông công ty cổ phần

Chương 2 thực hiện nghiên cứu so sánh chuyên sâu giữa 5 hệ thống pháp luật (Anh, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc và Việt Nam) theo bốn trụ cột pháp lý:

1. Cơ sở kích hoạt và đối tượng bị kiện

• Vương quốc Anh: Theo Điều 260(3) Companies Act 2006, vụ kiện được kích hoạt khi có hành vi vi phạm nghĩa vụ, sơ suất, bất cẩn hoặc bội tín của giám đốc. Đặc biệt, luật pháp Anh công nhận cả hành vi giả định (proposed act - hành vi chưa xảy ra nhưng có nguy cơ gây thiệt hại). Đối tượng bị kiện bao gồm giám đốc đương nhiệm, giám đốc cũ (former director), giám đốc giấu mặt (shadow director) và người thứ ba.
• Hoa Kỳ: Căn cứ Quy tắc 23.1 Federal Rules of Civil Procedure, vụ kiện phát sinh khi quyền của công ty bị xâm phạm; không bắt buộc phải có thiệt hại vật chất đã xảy ra trên thực tế. Đối tượng bị kiện mở rộng tới bất kỳ chủ thể nào gây hại cho công ty.
• Nhật Bản: Điều 423(1) và Điều 847(1) Companies Act 2005 quy định người quản lý (giám đốc, kiểm toán viên, kế toán viên...) lơ là nhiệm vụ gây thiệt hại cho công ty là căn cứ khởi kiện. Đối tượng bị kiện giới hạn trong nhóm người thực hiện công việc quản lý nội bộ.
• Trung Quốc: Điều 150 và Điều 152 Companies Law 2005 yêu cầu hành vi sai phạm phải gây ra thiệt hại thực tế cho công ty. Đối tượng bị kiện bao gồm giám đốc, người quản lý cấp cao, kiểm soát viên và người thứ ba xâm phạm lợi ích công ty.
• Việt Nam: Khoản 1 Điều 166 Luật Doanh nghiệp năm 2020 quy định các hành vi vi phạm trách nhiệm người quản lý, không thực hiện đúng quyền/nghĩa vụ hoặc lạm dụng chức vụ tư lợi. Đối tượng bị kiện bị thu hẹp chỉ gồm: thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc.

2. Điều kiện về tư cách cổ đông nguyên đơn

• Hoa Kỳ: Áp dụng hai nguyên tắc nghiêm ngặt: Quy tắc sở hữu đương thời (contemporaneous ownership rule - phải là cổ đông tại thời điểm xảy ra hành vi vi phạm) và Quy tắc sở hữu liên tục (continuous ownership rule - phải duy trì tư cách cổ đông trong suốt quá trình tố tụng).
• Vương quốc Anh: Điều 260(4) Companies Act 2006 không yêu cầu cổ đông phải sở hữu cổ phần tại thời điểm xảy ra sai phạm; chỉ cần nắm giữ cổ phần tại thời điểm nộp đơn khởi kiện.
• Nhật Bản: Cổ đông phải nắm giữ cổ phần liên tục từ 6 tháng trở lên trước thời điểm nộp đơn khởi kiện.
• Trung Quốc: Cổ đông đơn lẻ hoặc nhóm cổ đông phải sở hữu từ 1% tổng số cổ phần liên tục trong thời gian tối thiểu 180 ngày (Companies Law 2005).
• Việt Nam: Khoản 1 Điều 166 Luật Doanh nghiệp năm 2020 quy định cổ đông, nhóm cổ đông sở hữu ít nhất 01% tổng số cổ phần phổ thông có quyền khởi kiện (đã bãi bỏ yêu cầu nắm giữ liên tục 06 tháng từng tồn tại ở Luật Doanh nghiệp năm 2014 và Nghị định 102/2010/NĐ-CP).

3. Thủ tục tiến hành vụ kiện phái sinh

• Thủ tục yêu cầu nội bộ (Demand Requirement):
  • Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc: Bắt buộc cổ đông phải gửi văn bản yêu cầu Hội đồng quản trị hoặc Ban kiểm soát khởi kiện trước khi tự mình khởi kiện. Thời hạn chờ phản hồi tại Nhật Bản là 60 ngày (Điều 847 Companies Act 2005), tại Trung Quốc là 30 ngày (Điều 152 Companies Law 2005), ngoại trừ trường hợp khẩn cấp nếu chờ đợi sẽ gây thiệt hại không thể khắc phục.
  • Việt Nam: Nghị định 102/2010/NĐ-CP từng quy định thời hạn 15 ngày yêu cầu Ban kiểm soát khởi kiện. Tuy nhiên, Luật Doanh nghiệp năm 2014 và Luật Doanh nghiệp năm 2020 đã bãi bỏ thủ tục tiền tố tụng này; cổ đông có quyền trực tiếp nộp đơn kiện ra Tòa án theo thủ tục tố tụng dân sự.
• Thủ tục xin phép Tòa án hai giai đoạn (Two-Stage Permission Procedure tại Anh):
  • Giai đoạn 1: Tòa án xem xét hồ sơ trên giấy để đánh giá vụ kiện có cơ sở rõ ràng hay không (prima facie case - án lệ Iesini v Westrip Holdings Ltd, Stainer v Lee).
  • Giai đoạn 2: Nếu bị từ chối ở giai đoạn 1, nguyên đơn có thể yêu cầu phiên điều trần trực tiếp (oral hearing theo CPR 19.9A(10)). Tòa án đánh giá các tiêu chí theo Điều 263 Companies Act 2006 (sự thiện chí, lợi ích của công ty, sự phê chuẩn của công ty - án lệ Bridge v Daley, Re Singh Brothers Contractors Ltd).

4. Chi phí tố tụng và án phí

• Hoa Kỳ: Áp dụng American Rule (mỗi bên tự chịu phí luật sư). Cổ đông thắng kiện được công ty hoàn trả chi phí hợp lý theo Điều 7.46 MBCA. Phổ biến cơ chế thỏa thuận phí dự phòng (contingency fee agreements - "không thắng, không trả tiền"), giúp giảm thiểu rủi ro tài chính cho cổ đông.
• Vương quốc Anh: Điều 19.9E Civil Procedure Rules cho phép Tòa án ra lệnh buộc công ty phải chi trả hoặc bảo đảm các chi phí tố tụng phát sinh cho cổ đông nguyên đơn.
• Nhật Bản: Điều 852(1) Companies Act 2005 cho phép cổ đông thắng kiện yêu cầu công ty hoàn trả chi phí hợp lý. Đặc biệt, từ năm 1993, Điều 267.4 Luật Thương mại và Luật Án phí dân sự Nhật Bản xác định kiện phái sinh là vụ kiện phi tài sản, áp dụng mức án phí danh nghĩa cố định rất thấp, giúp gỡ bỏ rào cản tài chính cho nguyên đơn.
• Trung Quốc & Việt Nam: Coi vụ kiện phái sinh là vụ án tranh chấp tài sản (có giá ngạch).
  • Tại Việt Nam, theo Bộ luật Tố tụng Dân sự năm 2015 và Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14, nguyên đơn phải nộp tiền tạm ứng án phí bằng 50% mức án phí dự tính. Khung án phí có giá ngạch lũy tiến có thể lên đến 112 triệu đồng + 0,1% của phần giá trị vượt 4 tỷ đồng đối với các tranh chấp lớn. Nếu bị Tòa án bác yêu cầu khởi kiện, cổ đông nguyên đơn phải chịu toàn bộ mức án phí này (Khoản 2 Điều 166 Luật Doanh nghiệp năm 2020), đồng thời pháp luật chưa có cơ chế công ty chi trả phí luật sư cho cổ đông.

Quốc gia	Đối tượng bị kiện	Tỷ lệ sở hữu tối thiểu	Thủ tục tiền tố tụng	Bản chất án phí
Hoa Kỳ	Người quản lý và người thứ ba	1 cổ phần (sở hữu đương thời & liên tục)	Bắt buộc gửi yêu cầu tới HĐQT (Demand)	Theo thỏa thuận phí dự phòng (Contingency fee)
Vương quốc Anh	Giám đốc, giám đốc cũ, shadow director, bên thứ ba	1 cổ phần (tại thời điểm nộp đơn)	Thủ tục xin phép Tòa án 2 giai đoạn	Tòa án có quyền quyết định công ty chi trả
Nhật Bản	Người quản lý, kiểm toán viên nội bộ	1 cổ phần (sở hữu liên tục 6 tháng)	Bắt buộc gửi yêu cầu cho công ty (thời hạn 60 ngày)	Vụ kiện phi tài sản (Án phí cố định thấp)
Trung Quốc	Giám đốc, cán bộ cao cấp, BKS, bên thứ ba	1% cổ phần (sở hữu liên tục 180 ngày)	Bắt buộc gửi yêu cầu tới BKS/HĐQT (thời hạn 30 ngày)	Vụ kiện có giá ngạch (Lũy tiến theo tài sản tranh chấp)
Việt Nam	Thành viên HĐQT, Giám đốc / Tổng giám đốc	1% tổng số cổ phần phổ thông	Không quy định (khởi kiện trực tiếp ra Tòa án)	Vụ kiện có giá ngạch (Tạm ứng 50%, áp lực tài chính lớn)

Chương 3: Thực trạng quyền khởi kiện phái sinh của cổ đông CTCP tại Việt Nam - Một số bất cập và đề xuất hoàn thiện

Dựa trên kết quả phân tích so sánh, khóa luận chỉ rõ thực trạng áp dụng và 4 nhóm bất cập trọng yếu của pháp luật Việt Nam:

1. Cơ sở kích hoạt và đối tượng bị kiện còn hạn chế:

   • Bất cập: Điều 166 Luật Doanh nghiệp năm 2020 chỉ cho phép khởi kiện thành viên Hội đồng quản trị và Giám đốc/Tổng giám đốc. Các chủ thể khác như thành viên Ban kiểm soát, Kế toán trưởng, người điều hành khác hoặc bên thứ ba thông đồng gây thiệt hại cho công ty bị loại trừ khỏi phạm vi kiện phái sinh.
   • Đề xuất: Mở rộng đối tượng bị kiện bao gồm toàn bộ người quản lý, thành viên Ban kiểm soát, người điều hành và bên thứ ba có hành vi xâm phạm tài sản của công ty cổ phần.

2. Rào cản về tỷ lệ sở hữu cổ phần tối thiểu (1%):

   • Bất cập: Đối với các công ty cổ phần quy mô lớn hoặc công ty niêm yết có vốn điều lệ hàng nghìn tỷ đồng, tỷ lệ 1% cổ phần phổ thông đại diện cho giá trị tài chính rất lớn, khiến các cổ đông nhỏ lẻ hoàn toàn không thể tiếp cận tố quyền phái sinh.
   • Đề xuất: Điều chỉnh giảm hoặc bãi bỏ tỷ lệ sở hữu 1% đối với các công ty niêm yết và công ty đại chúng; cho phép cổ đông nắm giữ số lượng cổ phần bất kỳ được quyền khởi kiện nếu chứng minh được vụ kiện có cơ sở thiện chí và vì lợi ích công ty.

3. Cơ chế cân bằng giữa quyền khởi kiện và phòng ngừa lạm dụng tố tụng:

   • Bất cập & Quan điểm mới của tác giả: Nhiều nghiên cứu trước đây đề xuất Việt Nam nên áp dụng lại cơ chế yêu cầu nội bộ (demand requirement) trước khi khởi kiện. Tuy nhiên, tác giả phản biện rằng không nên tái lập thủ tục này tại Việt Nam, bởi lẽ cơ chế này dễ bị người quản lý sai phạm lợi dụng để trì hoãn hoặc xóa dấu vết sai phạm.
   • Đề xuất: Kiểm soát lạm dụng quyền khởi kiện thông qua các công cụ tư pháp: cho phép bị đơn yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp ký quỹ bảo đảm tài chính nếu có căn cứ chứng minh cổ đông khởi kiện với ác ý (bad faith), học hỏi từ kinh nghiệm của Nhật Bản và Đức.

4. Bất cập về chi phí tố tụng và án phí:

   • Bất cập: Việc xếp kiện phái sinh vào nhóm vụ án dân sự có giá ngạch theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 buộc cổ đông phải nộp tạm ứng án phí rất lớn, trong khi họ không được nhận tiền bồi thường nếu thắng kiện. Nếu thua kiện, cổ đông phải gánh toàn bộ án phí, tạo nên rủi ro kinh tế bất đối xứng.
   • Đề xuất: Sửa đổi quy định tố tụng, công nhận vụ kiện phái sinh là loại việc phi tài sản (không có giá ngạch) để áp dụng mức án phí cố định; đồng thời quy định rõ ràng nghĩa vụ của công ty trong việc hoàn trả chi phí khởi kiện hợp lý (bao gồm phí luật sư) cho cổ đông khi vụ kiện mang lại lợi ích cho công ty.

---

Kết quả và đóng góp

• Hệ thống hóa lý luận: Làm rõ bản chất độc lập của chế định kiện phái sinh trong việc giải quyết xung đột đại diện giữa cổ đông và người quản lý công ty cổ phần, đặt nền móng từ án lệ cổ điển đến pháp luật thực định hiện đại.
• Nghiên cứu so sánh toàn diện: Khái quát và xây dựng bức tranh lập pháp đa diện từ 4 nền tài phán lớn (Anh, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc), phân tích chi tiết các vụ kiện thực tế (Foss v Harbottle, Iesini v Westrip, Stainer v Lee, Bridge v Daley, Re Singh Brothers...) để rút ra bài học kinh nghiệm.
• Đóng góp mới về mặt quan điểm lập pháp:
  • Khác biệt với xu hướng của một số nghiên cứu trước đó tại Việt Nam (vốn ủng hộ việc tái lập thủ tục tiền tố tụng qua Ban kiểm soát/HĐQT), tác giả chỉ ra rằng việc quy định thủ tục yêu cầu nội bộ trước khi khởi kiện là không phù hợp với thực tiễn quản trị tại Việt Nam.
  • Đề xuất mô hình kiểm soát lạm dụng tố tụng bằng cơ chế ký quỹ tài chính tại Tòa án thay vì tạo thêm rào cản thủ tục hành chính nội bộ.
• Kiến nghị lập pháp cụ thể: Đưa ra các định hướng sửa đổi cụ thể cho Luật Doanh nghiệp và pháp luật tố tụng dân sự về: mở rộng chủ thể bị kiện, bãi bỏ rào cản tỷ lệ 1% đối với công ty đại chúng, điều chỉnh án phí phái sinh thành án phí không có giá ngạch và hoàn thiện cơ chế hoàn trả chi phí luật sư.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Nguồn dữ liệu án lệ thực tế về kiện phái sinh tại Tòa án Việt Nam còn rất khan hiếm, khiến việc đánh giá thực tiễn thi hành chủ yếu dựa trên các quy định pháp luật thực định và so sánh quốc tế, chưa có mẫu thống kê số liệu tranh chấp quy mô lớn trong nước.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Nghiên cứu khả năng áp dụng phương thức giải quyết tranh chấp thay thế (Alternative Dispute Resolution - ADR, như Trọng tài thương mại hoặc Hòa giải thương mại) đối với các tranh chấp phái sinh của cổ đông.
  • Nghiên cứu khả năng mở rộng quyền khởi kiện phái sinh cho các chủ thể đặc thù khác (như tổ chức công đoàn đại diện cho người lao động hoặc chủ nợ của công ty) theo xu hướng cải cách của một số quốc gia.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng:
  • Sinh viên, học viên cao học, giảng viên chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự, Quản trị Kinh doanh.
  • Các luật sư, thẩm phán, chuyên gia tư vấn quản trị công ty và các nhà làm chính sách lập pháp trong lĩnh vực doanh nghiệp và chứng khoán.
• Nội dung tham khảo nổi bật:
  • Phần phân tích chi tiết cơ chế xin phép hai giai đoạn theo UK Companies Act 2006 và các tiêu chuẩn đánh giá chứng cứ của Tòa án Anh.
  • Bảng so sánh pháp luật quốc tế về phân loại án phí (tài sản vs phi tài sản) và cơ chế xử lý chi phí kiện tụng.
  • Luận điểm phản biện về cơ chế tiền tố tụng và giải pháp ký quỹ bảo đảm trong tố tụng thương mại.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Quy tắc Foss v. Harbottle (1843) có ý nghĩa gì đối với sự hình thành của quyền khởi kiện phái sinh?
Quy tắc Foss v. Harbottle xác lập hai nguyên tắc: nguyên tắc nguyên đơn đích thực (chỉ công ty mới có quyền kiện đòi bồi thường thiệt hại gây ra cho chính mình) và nguyên tắc quản lý nội bộ (Tòa án không can thiệp nếu hành vi sai phạm được đa số cổ đông phê chuẩn). Do quy tắc này biến thành "lá chắn" cho những người quản lý nắm quyền kiểm soát công ty, các thẩm phán đã phát triển các ngoại lệ (hành vi lừa dối cổ đông thiểu số và người sai phạm kiểm soát công ty), tạo tiền đề cho sự ra đời của tố quyền phái sinh.

2. Theo Luật Doanh nghiệp năm 2020 của Việt Nam, những chủ thể nào có thể trở thành bị đơn trong vụ kiện phái sinh?
Theo Khoản 1 Điều 166 Luật Doanh nghiệp năm 2020, đối tượng bị kiện phái sinh chỉ giới hạn ở hai chức danh: các thành viên Hội đồng quản trị và Giám đốc (hoặc Tổng giám đốc). Khác với pháp luật Anh, Hoa Kỳ hay Trung Quốc, luật pháp Việt Nam hiện chưa cho phép khởi kiện phái sinh đối với thành viên Ban kiểm soát, người điều hành khác hoặc bên thứ ba.

3. Tại sao việc coi vụ kiện phái sinh là vụ án "có giá ngạch" tại Việt Nam lại tạo ra rào cản tài chính lớn cho cổ đông?
Trong vụ kiện phái sinh, nếu thắng kiện, toàn bộ tài sản bồi thường thuộc về công ty chứ cổ đông không trực tiếp thụ hưởng. Tuy nhiên, theo quy định về vụ án có giá ngạch, cổ đông khởi kiện phải nộp trước 50% tiền tạm ứng án phí (vốn có thể lên tới hàng trăm triệu đồng theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14). Nếu vụ kiện bị bác bỏ, cổ đông phải tự chịu toàn bộ khoản án phí rất lớn này, tạo ra sự bất bình đẳng và triệt tiêu động lực bảo vệ công ty của cổ đông.

4. Thủ tục tiền tố tụng (Demand Requirement) tại Hoa Kỳ, Nhật Bản và thủ tục xin phép Tòa án (Permission) tại Anh khác nhau như thế nào?
Tại Hoa Kỳ và Nhật Bản (thời hạn 60 ngày), cổ đông bắt buộc phải gửi văn bản yêu cầu Hội đồng quản trị/công ty tự khởi kiện người sai phạm trước; nếu công ty từ chối hoặc không hành động thì cổ đông mới được khởi kiện. Ngược lại, tại Anh (Companies Act 2006), cổ đông không phải gửi yêu cầu nội bộ cho công ty mà nộp đơn thẳng lên Tòa án để trải qua quy trình đánh giá chứng cứ hai giai đoạn (prima facie case và oral hearing) nhằm xin phép Tòa án cho tiếp tục vụ kiện.

5. Vì sao tác giả khóa luận cho rằng Việt Nam không nên áp dụng cơ chế bắt buộc cổ đông gửi yêu cầu khởi kiện nội bộ trước khi ra Tòa?
Tác giả lập luận rằng việc sử dụng Ban kiểm soát hoặc Hội đồng quản trị làm "bộ lọc" nội bộ tại Việt Nam không mang lại hiệu quả thực chất, bởi vì những người quản lý sai phạm thường nắm quyền chi phối công ty và sẽ từ chối hoặc cản trở yêu cầu khởi kiện nhằm che giấu vi phạm. Thay vào đó, việc ngăn ngừa cổ đông lạm dụng quyền khởi kiện nên được thực hiện thông qua công cụ tố tụng tại Tòa án, cụ thể là quyền yêu cầu ký quỹ bảo đảm tài chính của bị đơn khi chứng minh được cổ đông khởi kiện có ác ý.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Đức Huy là công trình nghiên cứu toàn diện và có chiều sâu khoa học về chế định quyền khởi kiện phái sinh của cổ đông công ty cổ phần. Thông qua việc phân tích lý thuyết đại diện, nghĩa vụ ủy thác và đối chiếu kinh nghiệm lập pháp từ Hoa Kỳ, Anh, Nhật Bản, Trung Quốc, công trình đã làm rõ những bất cập về đối tượng bị kiện, tỷ lệ sở hữu và gánh nặng án phí trong pháp luật Việt Nam hiện hành. Các giải pháp đề xuất mang tính phản biện khoa học cao, đặc biệt là quan điểm kiểm soát lạm dụng quyền kiện bằng biện pháp ký quỹ thay vì dựng rào cản tiền tố tụng, đóng góp tư liệu giá trị cho quá trình hoàn thiện pháp luật doanh nghiệp và tố tụng dân sự tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ QUYỀN KHỞI KIỆN PHÁI SINH CỦA CỔ ĐÔNG CÔNG TY CỔ PHẦN 1. Công ty cổ phần và cổ đông công ty cổ phần Công ty cổ phần (CTCP) là một hình thức tổ chức kinh tế ra đời từ những năm 1600 tại Anh và đã dần trở nên phổ biến tại các quốc gia trên thế giới.2 Dưới góc độ pháp lý, CTCP được xem như một thực thể nhân tạo, vô hình, và chỉ tồn tại trong sự suy xét của pháp luật.3 Cụ thể, CTCP được hiểu là loại hình công ty có vốn được chia thành những phần bằng nhau gọi là cổ phần, người nắm giữ cổ phần gọi là cổ đông và chịu trách nhiệm hữu hạn (TNHH) bằng phần vốn cổ phần mà mình nắm giữ. Ở các hệ thống pháp luật khác nhau, CTCP có nhiều tên gọi khác nhau và số lượng thành viên, số vốn tối thiểu, cách thức góp vốn, cơ chế quản lý và điều hành công ty cũng được quy định khác nhau. Tuy nhiên, xét về bản chất, CTCP thường có đặc điểm chung bao gồm: (i) CTCP là thực thể có tư cách pháp nhân; (ii) vốn của CTCP được chia thành nhiều phần bằng nhau được gọi là cổ phần; (iii) cổ đông là những người chủ sở hữu cổ phần của CTCP và chỉ chịu TNHH tương ứng với giá trị cổ phần của mình; (iv) việc chấm dứt đầu tư hay chấm dứt tồn tại của cổ đông cũng không ảnh hưởng đến sự tồn tại của CTCP; (v) CTCP là loại hình công ty dễ dàng mở rộng quy mô bằng việc phát hành thêm cổ phần; (vi) CTCP được quản lý một cách tập trung bằng cách cổ đông sẽ ủy quyền cho một nhóm người nhỏ hơn để quản lý và điều hành công ty.

Dưới góc độ pháp lý, cổ đông là người sở hữu hoặc nắm giữ một hoặc nhiều cổ phần trong CTCP và được gọi là chủ sở hữu cổ phần.4 Để trở thành cổ đông, việc đầu tiên cần phải làm là bỏ vốn đầu tư vào CTCP. Đổi lấy việc cung cấp vốn đầu tư này, cổ đông sẽ được hưởng lợi tức từ hoạt động kinh doanh của công ty dựa trên tỷ lệ cổ phần 2 Bob Tricker (2020), Kiểm soát quản trị, NXB Tổng hợp, TP HCM, tr.636, truy cập ngày 10/01/2022, từ https://www.gov/item/usrep017518/ 4 Xem giải nghĩa từ “Shareholder”, Black Law Dictionary, 9th ed.1500 12 của mình và được hưởng các quyền theo quy định của pháp luật và Điều lệ công ty. Thông thường, cổ đông sẽ được thực hiện các quyền: quyền nhận thông báo, quyền tham dự và bỏ phiếu trong Đại hội cổ đông (ĐHĐCĐ), quyền điều tra việc đăng ký cổ đông, quyền được biết các thông tin mà pháp luật cho phép như Bob Tricker đã chỉ ra.5 Tuy nhiên, bên cạnh những quyền này, cổ đông còn có những quyền cơ bản như quyền về kinh tế (hưởng cổ tức) và quyền khởi kiện. Quyền kinh tế liên quan đến việc cổ đông đầu tư vào các công ty để nhận được lợi nhuận từ khoản đầu tư của họ thông qua việc nhận cổ tức hoặc có thể bán cổ phiếu theo ý muốn.

Quyền khởi kiện liên quan đến việc khởi kiện những người quản lý, điều hành nếu họ có những hành vi sai trái không đúng với nghĩa vụ được ủy thác bằng một vụ kiện trực tiếp hoặc phái sinh. Người quản lý công ty cổ phần và nghĩa vụ người quản lý công ty cổ phần 1. Khái niệm người quản lý công ty cổ phần Trước tiên, quản lý CTCP được hiểu là việc tổ chức các cơ quan quyền lực trong CTCP và mối liên hệ giữa các cơ quan đó.7 Tuy nhiên, tùy theo mỗi quốc gia mà việc tổ chức các cơ quan quyền lực của CTCP có nhiều sự khác biệt. Các nước theo hệ thống thông luật (common law) thường tổ chức mô hình quản lý CTCP một hội đồng (one-tier system) với Hội đồng quản trị (HĐQT) vừa thực hiện chức năng quản lý, vừa thực hiện chức năng giám sát.

Trong khi đó, mô hình hai hội đồng (two-tier system) xuất phát từ Đức lại tổ chức song song hai hội đồng gồm Hội đồng giám sát và HĐQT.8 Tuy việc tổ chức mô hình quản trị, tức các cơ quan quyền lực trong CTCP của các quốc gia là khác nhau nhưng hoạt động của các cơ quan này vẫn là hoạt động quản lý CTCP. Bên cạnh hoạt động quản lý CTCP thì hoạt động điều hành CTCP đóng vai 5 Bob Tricker (2020), sđd, tr.129, 130 6 Melanie Lockert (2021), “What is a shareholder? Understanding the rights that come with owning stock of a company”, Business Insider, truy cập ngày 14/01/2022, từ https://www.com/shareholder 7 Hoàng Công Minh (2018), Tổ chức quản lý công ty cổ phần theo pháp luật Việt Nam, Luận văn thạc sĩ ngành Luật Kinh tế, Trường Đại học Luật - Đại học Huế 8 Bob Tricker (2020), sđd, tr.70-79 13 trò quan trọng trong việc giúp công ty vận hành và phát triển. Hoạt động điều hành CTCP chính là việc tổ chức vận hành hoạt động của các cơ quan công ty trong việc thực hiện hoạt động kinh doanh hàng hàng. Dựa trên khái niệm về hoạt động quản lý CTCP và hoạt động điều hành CTCP, một cách đơn giản, có thể hiểu rằng những người thực hiện hoạt động quản lý CTCP chính là người quản lý CTCP, còn những người thực hiện hoạt động điều hành CTCP chính là người điều hành CTCP.

Tuy nhiên, mỗi quốc gia khác nhau lại có cách gọi và sự nhìn nhận khác nhau về những chức danh này. Trong pháp luật của các nước theo hệ thống thông luật (common law), cách gọi “director” được dùng để chỉ cả người quản lý (thành viên HĐQT) và người điều hành (giám đốc). Ngoài ra, còn có cách gọi “officer” dành riêng cho những người điều hành.9 Trong khi đó, pháp luật Việt Nam dùng từ “người quản lý doanh nghiệp” để chỉ những người nắm giữ chức danh quản lý (Chủ tịch Hội đồng quản trị, thành viên Hội đồng quản trị) và cả những người nắm giữ chức danh điều hành (Giám đốc hoặc Tổng giám đốc).10 Do đó, để thống nhất tên gọi, trong phạm vi khóa luận này, tác giả xin được phép dùng từ “người quản lý CTCP” để chỉ những người quản lý và điều hành CTCP. Nghĩa vụ của người quản lý công ty cổ phần 1.

Cơ sở lý thuyết của nghĩa vụ của người quản lý công ty cổ phần Về bản chất, giữa người quản lý CTCP và CTCP tồn tại quan hệ ủy thác, có nghĩa là người quản lý cần hành động vì lợi ích của công ty thay vì lợi ích của mình. Để thực 9 Xem Bùi Xuân Hải (2005), “Người quản lý công ty theo luật doanh nghiệp 1999 – Nhìn từ góc độ luật so sánh”, Tạp chí Khoa học Pháp lý số 4/2005. Theo pháp luật của các nước theo hệ thống luật Anh - Mỹ, hội đồng giám đốc (“board of directors”) hay các giám đốc (“directors”) là những người quản lý và chỉ đạo công việc kinh doanh của công ty. Do đó, các giám đốc (“directors”) là người quản lý công ty, họ thực hiện việc quản lý và giám sát hoạt động công ty.

Ngoài ra, pháp luật của các quốc gia này thường đưa ra định nghĩa về giám đốc (“director”) và phân biệt giám đốc (“director”) với người điều hành (“officers”). Theo đó, giám đốc (“director”) là thuật ngữ thường dùng để chỉ một giám đốc (director), còn người điều hành (“officers”) là người tham gia vào công việc điều hành hoạt động hàng ngày của công ty. Xem thêm David A. (2004), “Corporate Anatomy Lessons”, The Yale Law Journal, Vol.

1519-1577 10 Xem khoản 24 Điều 4 Luật Doanh nghiệp 2020 14 hiện vai trò của mình, người quản lý công ty được pháp luật trao quyền thực hiện hoạt động quản lý. Tuy nhiên, không phải tất cả người quản lý đều hành động vì lợi ích của CTCP mà có thể thực hiện những hành vi sai trái xâm hại đến quyền và lợi ích của CTCP và thậm chí là bên thứ ba. Như Adam Smith đã chỉ ra rằng: “Không thể kỳ vọng rằng các giám đốc - những người quản lý tiền của người khác - sẽ trông coi số tiền đó một cách thận trọng giống như việc quản lý số tiền của chính bản thân họ”.11 Vấn đề này được Bob Tricker gọi là vấn đề đại diện (agency problem).12 Hai lý thuyết kinh điển là lý thuyết đại diện (agency theory) và lý thuyết người quản gia (stewardship) xuất hiện và có quan điểm khác nhau về vấn đề đại diện này. Lý thuyết đại diện quan niệm quan hệ kiểm soát quản trị là một hợp đồng giữa cổ đông (người chủ sở hữu) và người quản lý (người đại diện).

Do cả hai bên trong mối quan hệ hợp đồng này là những người luôn muốn tối đa hoá lợi ích nên người ta có lý do để tin rằng người quản lý sẽ không luôn luôn hành động vì lợi ích của người chủ.13 Điều này dẫn đến việc người quản lý luôn cố gắng tối đa hóa lợi nhuận cá nhân của mình mà có thể đưa ra các quyết định có lợi cho bản thân họ và lại gây tổn hại cho cổ đông. Tuy nhiên, lý thuyết này lại vấp phải sự chỉ trích cho rằng lý thuyết này đã được xây dựng trên một quan điểm trừu tượng không đáng tin cậy rằng kiểm soát quản trị liên quan đến một hợp đồng giữa hai bên và dựa trên một giả định luân lý mang tính phỏng đoán đáng ngờ là con người luôn chỉ tối đa hóa lợi ích của họ.14 Trong khi đó, lý thuyết người quản gia lại cho rằng người quản lý không luôn luôn hành động theo hướng tối đa hóa lợi ích cá nhân của họ mà có thể và thực sự hành 11 Adam Smith (1776), The Wealth of Nations, CreateSpace Publisher, US 12 Bob Tricker (2020), sđd, tr.88 13 Jensen Michael, William Meckling (1976), “Theory of the Firm: Managerial Behavior, Agency Cost and Ownership Structure”, Journal of Financial Economics, Vol.308, truy cập ngày 14/01/2022, từ https://www.com/science/article/pii/0304405X7690026X 14 Bob Tricker (2020), sđd, tr.93 15 động một cách có trách nhiệm với sự độc lập và chính trực.15 Theo lý thuyết này, người quản lý có trách nhiệm hành động như một người quản gia của công ty và vì lợi ích của cổ đông - những người chủ sở hữu cổ phần. Tuy nhiên, lý thuyết người quản gia cũng gặp chỉ trích vì đã quá lý tưởng hóa trách nhiệm của người quản lý dẫn đến nhiều rủi ro trong việc xây dựng mô hình quản lý công ty. Có thể thấy rằng, khi so sánh hai lý thuyết trên thì lý thuyết đại diện chiếm ưu thế hơn và vẫn được tiếp tục ủng hộ và phát triển bởi nhiều nhà kinh tế học trong việc xây dựng mô hình quản lý công ty.

Việc xung đột lợi ích giữa người quản lý công ty và công ty vẫn có thể xảy ra nên người quản lý phải có những ứng xử sao cho lợi ích tốt nhất của công ty được bảo đảm.