Luận Văn Thạc Sĩ Nghiên Cứu Lịch Sử Thị Xã Quy Nhơn Giai Đoạn 1898 - 1975

Luận văn thạc sĩ khám phá lịch sử thị xã Quy Nhơn từ năm 1898 đến 1975, phân tích các yếu tố kinh tế, văn hóa và xã hội thời kỳ này.

• Trường học: Trường Đại Học Bình Định
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Thị Xã Quy Nhơn Từ Năm 1898 Đến Năm 1975
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Quy Nhơn

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: SỰ HÌNH THÀNH VÀ NHỮNG BIẾN ĐỔI VỀ CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA THỊ XÃ QUY NHƠN TỪ NĂM 1898 ĐẾN NĂM 1975
• 1.1. Quá trình hình thành thị xã Quy Nhơn
• 1.1.1. Khái quát về điều kiện tự nhiên
• 1.1.2. Cư dân và đời sống xã hội
• 1.1.3. Sự thành lập thị xã Quy Nhơn
• 2. CHƯƠNG 2: HOẠT ĐỘNG KINH TẾ Ở THỊ XÃ QUY NHƠN TỪ NĂM 1898 ĐẾN NĂM 1975
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỜI SỐNG VĂN HÓA Ở THỊ XÃ QUY NHƠN TỪ NĂM 1898 ĐẾN NĂM 1975
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Lý do chọn đề tài

Luận văn thạc sĩ về Lịch sử thị xã Quy Nhơn từ năm 1898 đến 1975 được chọn vì Quy Nhơn là một thành phố ven biển miền Trung Việt Nam, có vị trí quan trọng về kinh tế, chính trị, văn hóa, và du lịch. Thành phố này có lịch sử lâu đời, từng là đất của người Chăm-pa, và hiện vẫn lưu giữ nhiều di tích văn hóa Chăm. Quy Nhơn cũng là một đô thị giàu tài nguyên thiên nhiên, với bán đảo Phương Mai, đầm Thị Nại, và nhiều khoáng sản có giá trị. Nghiên cứu này nhằm làm rõ quá trình hình thành, phát triển của thị xã Quy Nhơn trong giai đoạn 1898-1975, góp phần bổ sung kiến thức lịch sử địa phương và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

1.1. Tầm quan trọng của Quy Nhơn

Quy Nhơn không chỉ là trung tâm kinh tế, văn hóa của tỉnh Bình Định mà còn là điểm đến du lịch nổi tiếng. Thành phố này có nhiều di tích lịch sử, văn hóa, và tài nguyên thiên nhiên phong phú. Việc nghiên cứu lịch sử của thị xã Quy Nhơn từ 1898 đến 1975 sẽ giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển của đô thị này, từ thời kỳ Pháp thuộc đến giai đoạn chiến tranh.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chính của luận văn thạc sĩ là khám phá quá trình hình thành và phát triển của thị xã Quy Nhơn trong giai đoạn 1898-1975. Nghiên cứu này cũng nhằm khôi phục lại những nét cơ bản về đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa của Quy Nhơn trong thời kỳ này, góp phần giáo dục lịch sử địa phương và nâng cao nhận thức về lịch sử dân tộc.

II. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan

Lịch sử địa phương là một phần quan trọng của lịch sử dân tộc, và Quy Nhơn đã được nghiên cứu trong nhiều công trình khác nhau. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu nào tập trung chuyên sâu vào quá trình hình thành và phát triển của thị xã Quy Nhơn từ 1898 đến 1975. Các công trình trước đây chủ yếu tập trung vào lịch sử văn hóa, đấu tranh cách mạng, hoặc các khía cạnh nhỏ lẻ của Quy Nhơn. Luận văn thạc sĩ này sẽ bổ sung khoảng trống đó bằng cách cung cấp một cái nhìn toàn diện và hệ thống về lịch sử của thị xã Quy Nhơn trong giai đoạn này.

2.1. Các công trình nghiên cứu trước đây

Các công trình nghiên cứu trước đây về Quy Nhơn chủ yếu tập trung vào lịch sử văn hóa, đấu tranh cách mạng, hoặc các di tích lịch sử. Ví dụ, cuốn sách 'Sông Côn mùa lũ' của Nguyễn Mộng Giác và 'Nước non Bình Định' của Quách Tấn đã đề cập đến lịch sử của vùng đất Bình Định, nhưng phần viết về Quy Nhơn còn hạn chế. Các tác phẩm này chưa đi sâu vào quá trình hình thành và phát triển của thị xã Quy Nhơn.

2.2. Khoảng trống nghiên cứu

Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về Quy Nhơn, nhưng chưa có nghiên cứu nào tập trung chuyên sâu vào giai đoạn 1898-1975. Luận văn thạc sĩ này sẽ lấp đầy khoảng trống đó bằng cách cung cấp một cái nhìn toàn diện về lịch sử của thị xã Quy Nhơn trong giai đoạn này, từ quá trình hình thành đến những biến đổi về chính trị, kinh tế, và văn hóa.

III. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn thạc sĩ là thị xã Quy Nhơn từ năm 1898 đến 1975. Phạm vi nghiên cứu bao gồm không gian của thị xã Quy Nhơn, khung thời gian từ 1898 đến 1975, và các mặt lịch sử hình thành, chính trị - xã hội, kinh tế, văn hóa, giáo dục. Nghiên cứu này cũng mở rộng về không gian và thời gian để có cái nhìn tổng thể về sự phát triển của Quy Nhơn.

3.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính là thị xã Quy Nhơn trong giai đoạn 1898-1975. Nghiên cứu tập trung vào quá trình hình thành, phát triển, và những biến đổi về chính trị, kinh tế, văn hóa của Quy Nhơn trong thời kỳ này.

3.2. Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu bao gồm không gian của thị xã Quy Nhơn, khung thời gian từ 1898 đến 1975, và các mặt lịch sử hình thành, chính trị - xã hội, kinh tế, văn hóa, giáo dục. Nghiên cứu cũng mở rộng về không gian và thời gian để có cái nhìn tổng thể về sự phát triển của Quy Nhơn.

IV. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích chính của luận văn thạc sĩ là làm rõ những nét riêng biệt của thị xã Quy Nhơn và những nguồn lực thúc đẩy sự phát triển của đô thị này. Nghiên cứu cũng nhằm giúp nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ, nhận thức đúng đắn về lịch sử hình thành và phát triển của Quy Nhơn, góp phần giáo dục lòng tự hào, tình yêu quê hương đất nước.

4.1. Mục đích nghiên cứu

Mục đích chính của nghiên cứu là làm rõ quá trình hình thành, phát triển của thị xã Quy Nhơn từ 1898 đến 1975, đồng thời khám phá những nét riêng biệt và nguồn lực thúc đẩy sự phát triển của đô thị này.

4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ của nghiên cứu bao gồm khái quát về cơ sở hình thành vùng đất Quy Nhơn, khôi phục những nét cơ bản về tình hình chính trị - xã hội, hoạt động kinh tế, và đời sống văn hóa - giáo dục của thị xã Quy Nhơn từ 1898 đến 1975.

V. Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu

Nguồn tài liệu chính của luận văn thạc sĩ bao gồm các sách đã xuất bản, bài viết trên tạp chí khoa học, và các tài liệu lưu trữ từ các cấp Đảng, chính quyền địa phương. Phương pháp nghiên cứu bao gồm phương pháp lịch sử, phương pháp lôgíc, và sự kết hợp giữa hai phương pháp này. Nghiên cứu cũng sử dụng phân tích, tổng hợp tài liệu và so sánh đối chiếu giữa các nguồn sử liệu.

5.1. Nguồn tài liệu

Nguồn tài liệu chính bao gồm các sách đã xuất bản, bài viết trên tạp chí khoa học, và các tài liệu lưu trữ từ các cấp Đảng, chính quyền địa phương. Các tài liệu này được thu thập từ Trung tâm lưu trữ Quốc gia, Thư viện, và Bảo tàng tổng hợp của tỉnh Bình Định.

5.2. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu bao gồm phương pháp lịch sử, phương pháp lôgíc, và sự kết hợp giữa hai phương pháp này. Nghiên cứu cũng sử dụng phân tích, tổng hợp tài liệu và so sánh đối chiếu giữa các nguồn sử liệu để đảm bảo tính chính xác và tin cậy của thông tin.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quy Nhơn, thành phố ven biển miền Trung Việt Nam, là trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học kỹ thuật và du lịch của tỉnh Bình Định. Với diện tích bán đảo Phương Mai 100 km² và đầm Thị Nại 50 km², Quy Nhơn sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, bao gồm khoáng sản như quặng titan và đá granít, cùng ngư trường đa dạng với nhiều loại hải sản có giá trị kinh tế cao. Thành phố đã được công nhận là đô thị loại I trực thuộc tỉnh vào năm 2010 và được bình chọn là điểm đến hàng đầu Đông Nam Á năm 2015.

Từ năm 1898 đến 1975, Quy Nhơn trải qua quá trình hình thành và phát triển với nhiều biến đổi sâu sắc về chính trị, xã hội, kinh tế và văn hóa. Nghiên cứu này nhằm làm rõ những nét riêng biệt và nguồn lực thúc đẩy sự phát triển của thị xã Quy Nhơn trong giai đoạn này, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức của thế hệ trẻ về lịch sử địa phương, giáo dục lòng tự hào và tình yêu quê hương. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào không gian thị xã Quy Nhơn, với khung thời gian từ năm 1898 đến 1975, bao quát các mặt lịch sử hình thành, tình hình chính trị - xã hội, hoạt động kinh tế, văn hóa và giáo dục.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc bổ sung tư liệu lịch sử địa phương, phục vụ giảng dạy và học tập, đồng thời hỗ trợ công tác xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội tại Bình Định. Qua đó, góp phần làm sáng tỏ quá trình hình thành, mở rộng và phát triển đô thị Quy Nhơn, một trong những trung tâm du lịch và kinh tế trọng điểm của miền Trung Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về lịch sử, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam, cùng tư tưởng Hồ Chí Minh về lịch sử và phát triển xã hội. Hai lý thuyết chính được áp dụng là:

• Lý thuyết phát triển đô thị: Phân tích quá trình hình thành, mở rộng và biến đổi của đô thị trong bối cảnh lịch sử - xã hội, tập trung vào các yếu tố tự nhiên, kinh tế, chính trị và văn hóa ảnh hưởng đến sự phát triển đô thị.
• Lý thuyết cấu trúc xã hội và giai cấp: Giúp hiểu rõ sự biến đổi về cơ cấu dân cư, giai cấp xã hội, vai trò của các tầng lớp trong quá trình phát triển kinh tế và chính trị của thị xã.

Các khái niệm chính bao gồm: đô thị hóa, phát triển kinh tế thuộc địa, cấu trúc giai cấp xã hội, chính quyền địa phương, và di sản văn hóa vật thể - phi vật thể.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp lịch sử kết hợp phương pháp lôgíc để phân tích và tổng hợp các tài liệu. Nguồn dữ liệu bao gồm:

• Tài liệu viết: Sách, bài viết khoa học trong và ngoài nước, các công trình chuyên khảo về lịch sử, văn hóa và kinh tế Quy Nhơn.
• Tài liệu lưu trữ: Hồ sơ, công văn, báo cáo của các cấp Đảng, chính quyền địa phương qua các thời kỳ, lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, IV, thư viện và bảo tàng tỉnh Bình Định.

Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ tài liệu liên quan đến thị xã Quy Nhơn từ năm 1898 đến 1975, được chọn lọc kỹ càng để đảm bảo tính chính xác và tin cậy. Phương pháp phân tích bao gồm phân tích nội dung, so sánh đối chiếu giữa các nguồn sử liệu và thực tế lịch sử. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 1898 (thời điểm thành lập thị xã) đến năm 1975 (giải phóng miền Nam), với việc mở rộng một số nội dung về trước và sau để đảm bảo tính liên tục và tổng thể.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quá trình hình thành và phát triển chính trị - xã hội
   Thị xã Quy Nhơn được thành lập chính thức năm 1898, với diện tích ban đầu khoảng 7 km², bao gồm hai làng Chánh Thành và Cẩm Thượng. Đến năm 1930, Quy Nhơn được nâng cấp thành thành phố cấp III với diện tích mở rộng thêm làng Hưng Thạnh. Bộ máy hành chính trải qua nhiều biến động, từ thời Pháp thuộc, chính quyền thân Nhật, đến chính quyền cách mạng và chính quyền Sài Gòn.

   • Dân số năm 1930 khoảng 12.000 người, đến năm 1945 trên 30.000 người.
   • Năm 1973, dân số đạt đỉnh điểm 217.000 người, trở thành thành phố đông dân thứ ba miền Nam Việt Nam.

2. Biến đổi cơ cấu dân cư và giai cấp xã hội
   Quy Nhơn có ba bộ phận cư dân chính: người Việt, người Hoa và người châu Âu (chủ yếu là Pháp). Người Hoa chiếm vị trí quan trọng trong thương nghiệp, với các bang riêng và hội quán. Người Pháp giữ vai trò thống trị chính trị và kinh tế.

   • Đến năm 1940, có hơn 2.000 công nhân trong các cơ sở kinh tế.
   • Dân số năm 1972 gồm 50.000 dân nội thị, 70.000 dân vùng ven, 40.000 dân nhập cư, 11.000 dân ngoại kiều và 30.000 binh lính/ngụy quyền.

3. Phát triển kinh tế công nghiệp và thương nghiệp

   • Ngành công nghiệp cơ khí sửa chữa phát triển với các xưởng lớn như STACA (300-400 công nhân) và Trần Sanh Thoại (80-100 công nhân).
   • Nhà máy điện Quy Nhơn hoạt động từ năm 1923 với hơn 50 công nhân, cung cấp điện cho trung tâm thị xã.
   • Các ngành sản xuất chế biến như an-bu-min, rượu, hàng đông lạnh, xà phòng và dệt được đầu tư bởi tư bản Pháp và tư sản người Việt.
   • Hoạt động cảng biển sầm uất, năm 1904 nhập khẩu 7.930 tấn hàng và xuất khẩu 16.363 tấn hàng, chủ yếu là nông-lâm-hải sản.

4. Ảnh hưởng của các cuộc chiến tranh và chính quyền khác nhau

   • Giai đoạn 1945-1954, Quy Nhơn thuộc vùng tự do Liên khu V, nhưng dân số giảm do chiến tranh và tản cư.
   • Giai đoạn 1954-1975, Quy Nhơn trở thành căn cứ quân sự của Mỹ và chính quyền Sài Gòn, phát triển mạnh về dịch vụ, thương mại phục vụ quân đội.
   • Bộ máy hành chính phức tạp, với sự kiểm soát chặt chẽ của chính quyền Sài Gòn và quân đội Mỹ.

Thảo luận kết quả

Quá trình phát triển của Quy Nhơn phản ánh sự tác động sâu sắc của các yếu tố lịch sử, chính trị và kinh tế trong bối cảnh thuộc địa và chiến tranh. Sự hình thành bộ máy hành chính từ thời Pháp đến chính quyền cách mạng và chính quyền Sài Gòn cho thấy sự biến đổi liên tục về quyền lực và quản lý đô thị. Dân số tăng nhanh, đặc biệt trong giai đoạn 1965-1973, phản ánh vai trò chiến lược của Quy Nhơn trong chiến tranh và phát triển kinh tế dịch vụ.

Cơ cấu dân cư đa dạng với sự hiện diện của người Việt, Hoa và châu Âu tạo nên một xã hội phức tạp, trong đó các giai cấp tư sản Pháp và Hoa chiếm ưu thế kinh tế, còn người Việt chịu nhiều áp bức, bóc lột. Điều này phù hợp với các nghiên cứu về cấu trúc xã hội trong các đô thị thuộc địa.

Kinh tế Quy Nhơn phát triển theo hướng công nghiệp nhẹ, dịch vụ và thương mại, phục vụ cho nhu cầu của thực dân Pháp và sau này là quân đội Mỹ. Các ngành công nghiệp như cơ khí sửa chữa, sản xuất điện, chế biến thực phẩm và rượu đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế địa phương. Tuy nhiên, sự phát triển này còn hạn chế về quy mô và tính bền vững do phụ thuộc vào các nguồn lực bên ngoài và chính sách khai thác thuộc địa.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tăng trưởng dân số theo từng giai đoạn, bảng phân bố cơ cấu dân cư và giai cấp xã hội, cũng như sơ đồ tổ chức bộ máy hành chính qua các thời kỳ để minh họa rõ nét sự biến đổi.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử - văn hóa

   • Tổ chức các chương trình bảo tồn di tích lịch sử, di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của Quy Nhơn.
   • Mục tiêu: tăng cường nhận thức cộng đồng và phát triển du lịch văn hóa bền vững.
   • Thời gian: 3-5 năm.
   • Chủ thể: chính quyền địa phương, các tổ chức văn hóa, du lịch.

2. Phát triển giáo dục lịch sử địa phương trong nhà trường

   • Biên soạn tài liệu giảng dạy lịch sử Quy Nhơn dựa trên kết quả nghiên cứu, tổ chức tập huấn cho giáo viên.
   • Mục tiêu: nâng cao chất lượng giáo dục lịch sử, phát huy lòng tự hào dân tộc.
   • Thời gian: 1-2 năm.
   • Chủ thể: Sở Giáo dục và Đào tạo, các trường học.

3. Khuyến khích nghiên cứu và xuất bản các công trình lịch sử chuyên sâu

   • Hỗ trợ các nhà nghiên cứu, tổ chức hội thảo khoa học về lịch sử địa phương.
   • Mục tiêu: bổ sung tư liệu, nâng cao hiểu biết về quá trình phát triển đô thị.
   • Thời gian: liên tục.
   • Chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học, cơ quan văn hóa.

4. Phát triển kinh tế địa phương dựa trên tiềm năng lịch sử và tài nguyên thiên nhiên

   • Xây dựng các dự án du lịch sinh thái, du lịch lịch sử kết hợp khai thác tài nguyên biển và di sản văn hóa.
   • Mục tiêu: tăng trưởng kinh tế bền vững, tạo việc làm cho người dân.
   • Thời gian: 5 năm trở lên.
   • Chủ thể: chính quyền tỉnh, doanh nghiệp, cộng đồng dân cư.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên và học sinh lịch sử địa phương

   • Lợi ích: có tài liệu tham khảo chi tiết, hệ thống về lịch sử Quy Nhơn, phục vụ giảng dạy và học tập.
   • Use case: xây dựng bài giảng, nghiên cứu đề tài học tập.

2. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành lịch sử, văn hóa

   • Lợi ích: cung cấp dữ liệu phong phú, phân tích chuyên sâu về quá trình phát triển đô thị và xã hội.
   • Use case: tham khảo cho luận văn, đề tài nghiên cứu khoa học.

3. Chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý văn hóa, du lịch

   • Lợi ích: hiểu rõ bối cảnh lịch sử để xây dựng chính sách phát triển bền vững, bảo tồn di sản.
   • Use case: lập kế hoạch phát triển du lịch, bảo tồn di tích.

4. Cộng đồng dân cư và doanh nghiệp địa phương

   • Lợi ích: nâng cao nhận thức về giá trị lịch sử, phát huy tiềm năng phát triển kinh tế dựa trên di sản.
   • Use case: phát triển sản phẩm du lịch, kinh doanh dịch vụ văn hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao chọn giai đoạn 1898-1975 để nghiên cứu lịch sử Quy Nhơn?
   Giai đoạn này đánh dấu sự hình thành chính thức và phát triển quan trọng của thị xã Quy Nhơn, trải qua các biến động chính trị - xã hội lớn như thời Pháp thuộc, Cách mạng tháng Tám, kháng chiến chống Pháp và Mỹ. Nghiên cứu giúp hiểu rõ quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế - xã hội.

2. Nguồn tài liệu chính của nghiên cứu là gì?
   Nghiên cứu dựa trên tài liệu viết đã xuất bản, các bài báo khoa học, cùng tài liệu lưu trữ gốc như hồ sơ, công văn, báo cáo của các cấp Đảng, chính quyền địa phương được lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia, thư viện và bảo tàng tỉnh Bình Định.

3. Quy Nhơn có những đặc điểm gì nổi bật về kinh tế trong giai đoạn nghiên cứu?
   Quy Nhơn phát triển các ngành công nghiệp nhẹ như cơ khí sửa chữa, sản xuất điện, chế biến thực phẩm, rượu và hàng đông lạnh. Cảng Quy Nhơn là đầu mối thương mại quan trọng, với hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa đa dạng, phục vụ cho cả thị trường nội địa và xuất khẩu.

4. Cơ cấu dân cư Quy Nhơn thay đổi như thế nào trong giai đoạn này?
   Dân cư gồm người Việt, người Hoa và người châu Âu, với sự gia tăng dân số nhanh chóng đặc biệt từ những năm 1960. Người Hoa chiếm vị trí quan trọng trong thương nghiệp, người Pháp giữ vai trò thống trị chính trị và kinh tế, còn người Việt là đa số dân cư nhưng chịu nhiều áp bức.

5. Luận văn có thể hỗ trợ gì cho công tác giáo dục lịch sử địa phương?
   Luận văn cung cấp tài liệu nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu về lịch sử Quy Nhơn, giúp giáo viên nâng cao kiến thức, xây dựng bài giảng sinh động, đồng thời góp phần giáo dục truyền thống yêu nước và lòng tự hào dân tộc cho học sinh.

Kết luận

• Luận văn là công trình nghiên cứu đầu tiên có hệ thống, chuyên sâu về lịch sử thị xã Quy Nhơn từ năm 1898 đến 1975, làm rõ bối cảnh hình thành và phát triển đô thị.
• Khôi phục và hệ thống hóa các nét cơ bản về đời sống chính trị - xã hội, kinh tế và văn hóa giáo dục của Quy Nhơn qua các giai đoạn lịch sử.
• Cung cấp tư liệu quý giá phục vụ giảng dạy, nghiên cứu và phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn di sản, phát triển giáo dục lịch sử và kinh tế dựa trên tiềm năng địa phương.
• Khuyến khích các bước nghiên cứu tiếp theo mở rộng phạm vi và chuyên sâu hơn về các lĩnh vực liên quan, đồng thời thúc đẩy ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn phát triển Quy Nhơn.

Hãy tiếp tục khai thác và phát huy giá trị lịch sử - văn hóa của Quy Nhơn để xây dựng một đô thị phát triển bền vững, giàu bản sắc và hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 SỰ HÌNH THÀNH VÀ NHỮNG BIẾN ĐỔI VỀ CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA THỊ XÃ QUY NHƠN TỪ NĂM 1898 ĐẾN NĂM 1975 1. Quá trình hình thành thị xã Quy Nhơn Hiện nay Quy Nhơn là đô thị loại một, là thành phố tỉnh lỵ của tỉnh Bình Định. Vậy trước năm 1975, thị xã Quy Nhơn được hình thành như thế nào? Những cơ sở, tiền đề để thành lập thị xã Quy Nhơn là gì? 1. Khái quát về điều kiện tự nhiên Quy Nhơn có địa hình đặc sắc, nằm trong khu vực trầm tích đệ tứ của sông Hà Thanh và trầm tích ven biển; ở nội thành có độ cao trung bình từ 1,5m đến 10m; độ dốc địa hình 5%.

Địa hình thấp trũng có cao độ từ -2,5m đến 1,5m, gồm lưu vực sông Hà Thanh, đồng Phú Tài. Địa hình núi cao ở phía tây có núi Bà Hỏa, núi Vũng Chua, núi Hòn Chà, núi Bầu Cấm; về phía đông là bán đảo Triều Châu có các núi Chóp Vung, Mũi Yến, Cột Cờ độ cao từ 50 đến 300m. Quy Nhơn có nhiều thế đất khác nhau, có đủ các yếu tố cảnh quan địa lý như núi rừng, gò đồi, đồng ruộng, ruộng muối, ghềnh bãi, đầm, hồ, sông ngòi, biển, bờ biển, đảo và bán đảo… Quy Nhơn nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, do ảnh hưởng trực tiếp của biển nên khí hậu điều hòa dễ chịu. Một năm có hai mùa, mùa nắng từ tháng 1 đến tháng 8, mùa mưa từ tháng 9 đến tháng 12 chiếm 80% lượng mưa cả năm.

Nhiệt độ trung bình hàng năm 26,7 0C, nhiệt độ cao tối đa 39,90C và thấp tuyệt đối 15 0C; tổng số ngày không có nắng trung bình 36,5 ngày, hầu như nắng quanh năm. Lượng mưa trung bình hàng năm 1700 mm. Hướng gió chính là đông - đông nam và bắc - tây bắc (tháng 10 - 12), giữa hai 9 mùa là đợt gió khô nóng các tháng 6,7,8 trong năm có 37 ngày. Quy Nhơn nằm trong vùng chịu cơn bão trực tiếp từ biển Đông.

Quy Nhơn có hai con sông, phía bắc là phần hạ lưu sông Côn đổ ra đầm Thị Nại. Sông Côn được xem là ranh giới giữa huyện Tuy Phước và thành phố Quy Nhơn ngày nay. Sông Hà Thanh chảy qua phía bắc của trung tâm thành phố, là một con sông ngắn nối hồ Đèo Son với đầm Thị Nại, sông dài 48 km, có lưu vực 548 km2, mùa hè bị cạn nước nhưng mùa mưa nước chảy xiết thường gây ra lũ lụt. Cư dân và đời sống xã hội Trước khi trở thành thị xã, ở Quy Nhơn đã diễn ra quá trình lập làng và một số thôn xã, đến thế kỉ XIX thì hoàn thành về cơ bản.

Các làng nông nghiệp được thành lập muộn ở bán đảo Triều Châu bao gồm: Hưng Lương, Xương Lý, Thanh Châu (Cù lao Xanh); còn các làng nông nghiệp và ngư nghiệp ở trung tâm đất liền, dân cư đã đi vào thế ổn định. Đối với hai làng Chánh Thành và Cẩm Thượng ở trung tâm thành phố hiện nay, quá trình tụ cư và phân hóa xã hội diễn ra hết sức mạnh mẽ trong suốt thế kỉ XIX. Từ thời Minh Mạng, Quy Nhơn là một thương cảng lớn có tầm vóc quốc tế, nhất là hoạt động thương mại giữa Trung Quốc và nước ta.Việc tiếp nhận tầng lớp Hoa thương ở Nước Mặn và Gò Bồi quy tụ về đây để buôn bán sau khi cửa Kẻ Thử bị lấp, cửa Thị Nại độc quyền đưa đón tàu thuyền làm cho Quy Nhơn nhanh chóng phát triển.Thuyền buôn của các tỉnh duyên hải đông nam Trung Quốc như Quảng Đông, Phúc Kiến, Hải Nam… phát hiện ra một thị trường hấp dẫn ở phía nam đầm Thị Nại nên thường xuyên lui tới buôn bán. Thời Minh Mạng bắt đầu có một nhóm người Hoa tới làm ăn sinh sống, từ đó làn sóng người Hoa đến Quy Nhơn diễn ra dồn dập.

Đến thời Thiệu Trị về sau, Quy Nhơn là một trong những đô thị sung sức của Việt Nam trong khả năng tiếp nhận Hoa kiều đến cư trú, buôn bán. Các Hội quán Quỳnh Phủ, 10 Triều Châu, Quảng Đông, Phúc Kiến, Ngũ Bang và các đền chùa khác của người Hoa được xây dựng và trùng tu liên tục trong nhiều thập niên vào nửa sau thế kỉ XIX. Người Hoa đến Quy Nhơn mua đất, làm nhà, dựng phố, mở cửa hàng, cửa hiệu, thành lập các đại lý, xí nghiệp, công ty. Cộng đồng người Hoa tùy theo nguyên quán, họ lập các Bang riêng để sinh hoạt.

Khu địa cư chính của họ ở phường Trần Hưng Đạo, Ngô Thời Nhiệm, Đào Duy Từ ngày nay.Các nhóm cộng đồng người Hoa sống xen kẽ với cư dân Việt trên phần đất mua được của các làng, đặc biệt là làng Cẩm Thượng, Chánh Thành. Nhà cửa, phố xá, hội quán của họ bên cạnh các gia đình, cửa hiệu, đình chùa của người Việt trên các đường phố đã thể hiện một ý thức lâu dài chung sống ở Quy Nhơn, cùng sự chan hòa, cảm hóa sâu sắc của người Việt ở Quy Nhơn. Hơn hai thập kỉ cuối cùng của thế kỉ XIX, người Pháp đã thông cửa Quy Nhơn, tình hình xã hội của Quy Nhơn có những chuyển biến quan trọng. Các quan chức thực dân và tư bản Pháp trở thành tầng lớp trên của xã hội.

Chính sách khai thác thuộc địa và chiếm lĩnh thị trường của thực dân Pháp nhanh chóng làm biến đổi kết cấu kinh tế - xã hội ở Quy Nhơn. Những biến đổi trong đời sống xã hội khi người Pháp xuất hiện ở Quy Nhơn với tư cách là một tầng lớp đại diện cho chế độ thống trị của thực dân và là chủ tư bản của chính sách khai thác thuộc địa đã gây ra những mâu thuẫn gay gắt trong nhân dân. Vì vậy, nhân dân Quy Nhơn đã tham gia vào các phong trào yêu nước chống Pháp như: phong trào Cần vương ở Bình Định (1885) do Đào Doãn Địch (sau đó là Mai Xuân Thưởng) lãnh đạo, cuộc khởi nghĩa Võ Trứ (1898). Đặc biệt là hàng nghìn người dân Quy Nhơn hưởng ứng hoặc thậm chí là tham gia các cuộc đấu tranh của những người thợ thủ công và người lao động bị cưỡng trưng xây dựng các công sở, nhà máy của Pháp ở Quy Nhơn.

Sự thành lập thị xã Quy Nhơn Vào nửa đầu thế kỉ XIX, ở Quy Nhơn diễn ra một quá trình tụ cư lâu dài của hàng trăm năm trước đó, người Việt đã đến lập làng, xây dựng đình chùa phục vụ cho đời sống tâm linh của cộng đồng mình, tiêu biểu là ngôi đền Quan Thánh đế quân tại thôn Vĩnh Khánh vào năm 1837. Cũng vào năm 1837, ở Quy Nhơn đã hình thành đô thị thương nghiệp với nhiều hiệu buôn, nhiều chủ thuyền và nhiều quan chức Nhà nước tham gia hoạt động thương mại. Tất cả các luồng buôn đều quy tụ về đây, tập trung một đội ngũ thương nhân đông đảo, phố chợ ra đời, Quy Nhơn được xác lập bởi chức danh phố trưởng mà viên thị trưởng lúc đó có tên là Trần Đức Hiệp. Đền Quan Thánh là ngôi đền mang tầm vóc của một tỉnh, một khu vực do viên quan Tổng đốc Đại thần đại diện của Triều đình mới đứng ra tổ chức xây dựng cùng quan phụ trách thuyền bè, buôn bán là cai trưởng Ngô Văn Phóng.

Đặc biệt có chức Phố trưởng Trần Đức Hiệp của đô thị này là một trong ba chức danh tiêu biểu cho Quy Nhơn và cả hai tỉnh Bình Định và Phú Yên lúc đó đều “thành tâm ăn chay niệm Phật” để xây dựng ngôi đền. Chức danh phố trưởng là chức danh đặt cho một cơ chế quản lý đô thị dưới triều Nguyễn lần đầu tiên tìm thấy ở Quy Nhơn.Quá trình hình thànhthị xã Quy Nhơn nửa đầu thế kỉ XIX đã diễn ra một cách liên tục. Các hiệu buôn, cửa hàng, phố xá, hội quán… chuyển dần về khu trung tâm giữa bến cảng thuộc đất của làng Cẩm Thượng để tiện lợi cho các hoạt động doanh thương. Có thể lấy hai tuyến đường Bạch Đằng và Trần Hưng Đạo ngày nay xem như một ước lệ về sự quy hoạch thị xã Quy Nhơn nửa đầu thế kỉ XIX.

Hai dãy phố chính theo trục đông - tây với các cửa hàng, cửa hiệu, hội quán, đền chùa san sát hình thành một khu đô thị thương nghiệp, đô thị văn hóa. Cắt xẻ theo chiều ngang thành các ô bàn cờ là các đường hiện nay mang tên Nguyễn Văn Bé, Lê Lợi, Trần Cao Vân, Đào Duy Từ, Mai Xuân Thưởng, 12 Phan Đình Phùng. Phía đông giới hạn bởi đường Lê Lợi, phía Tây là đường Phan Đình Phùng, được xác định bởi hai kiến trúc cổ:chùa Ông Nhiêu (đền Quan Thánh) về phía đông và chùa Long Khánh ở phía nam khoảng cách bề rộng chừng 500m trải dài lên phía tây chừng 1 km theo hai đường Bạch Đằng và Trần Hưng Đạo. Đó là khu đô thị cổ Quy Nhơn nửa đầu thế kỉ XIX.

Vào nửa sau thế kỉ XIX, ở Quy Nhơn tiếp tục diễn ra quá trình đô thị hóa. Đới sống kinh tế, văn hóa, xã hội của Quy Nhơn thông qua bộ mặt kiến trúc đô thị có sự biến đổi to lớn. Số lượng người Hoa đến Quy Nhơn phát triển rất nhanh chóng, các Hội quán của người Hoa tiếp tục được trùng tu như: Quỳnh Phủ Hội quán (1887), Quảng Đông Hội quán (1887), Ngũ Bang Hội quán (1901), Phúc Kiến Hội quán (1904). Người Hoa sống tập trung chủ yếu giữa hai con đường Bạch Đằng và Trần Hưng Đạo ngày nay.

Họ không quy tụ thành khối nhóm đơn thuần như ở Huế, Hội An mà xen kẽ với người Việt. Có lẽ tùy theo khả năng tài chính mà họ mua lại đất của các sở hữu chủ ở làng Cẩm Thượng để làm nhà, dựng phố. Do đó, họ nhanh chóng Việt hóa trong môi trường xen cư và quan hệ thân thiện với người Việt ở Quy Nhơn. Ngày 15/3/1874, triều đình nhà Nguyễn kí với Pháp bản Hiệp ước Giáp Tuất, cửa Thị Nại (Quy Nhơn) bị buộc phải mở để người nước ngoài được tự do ra vào buôn bán.

Từ đây, Pháp đặt vị trí cửa khẩu Quy Nhơn cho cả miền Trung, Tây Nguyên và phát triển sang cả Đông Dương. Năm 1876, vua Tự Đức cho phép thực dân Pháp chính thức lập Lãnh sự quán ở Quy Nhơn sau khi thỏa thuận cấp 2,5ha đất làm nhượng địa. Tháng 11/1876, cảng Quy Nhơn chính thức khai trương, nhiều người nước ngoài theo chân người Pháp đến Quy Nhơn ngày càng đông. Đến cuối thế kỉ XIX, cảng thị Quy Nhơn đã phát triển sầm uất, tấp nập; là đầu mối lớn về kinh tế ở các tỉnh Trung Trung bộ.