phần mở đầu và phần kết luận, luận văn gồn 3 chƣơng: Chƣơng 1: Khái niệm tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam - 12 - Luận văn thạc sỹ Lê Thị Bích Hoà 1. Khái niệm tiểu thuyết lịch sử. Tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam. Vị trí của Hồ Quý Ly và Giàn thiêu trong sự phát triển của tiểu thuyết lịch sử thời kỳ hiện đại.
Chƣơng 2: Nội dung hiện thực lịch sử qua Hồ Quý Ly và Giàn thiêu. Cách khai thác chất liệu lịch sử qua Hồ Quý Ly và Giàn thiêu. Tính chân thực lịch sử và hƣ cấu nghệ thuật qua Hồ Quý Ly và Giàn thiêu. Chƣơng 3: Nghệ thuật xây dựng tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly và Giàn thiêu 1.
Nghệ thuật kết cấu. Nghệ thuật xây dựng nhân vật. Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ. - 13 - Luận văn thạc sỹ Lê Thị Bích Hoà PHẦN NỘI DUNG ************************* CHƢƠNG I KHÁI NIỆM TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ; TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ Ở VI ỆT NAM 1.
Khái niệm tiểu thuyết lịch sử: 1.1 Tiểu thuyết là gì? Có thể nói việc đƣa ra một khái niệm chung và thống nhất cho một thể loại là vấn đề không đơn giản. Có rất nhiều cách để định nghĩa tiểu thuyết. Bởi trong quá trình vận động và phát triển, diện mạo tiểu thuyết không ngừng thay đổi. Biêlinxki gọi tiểu thuyết là “Sử thi của đời tư” [52; 326].
Còn nhƣ Ralph, hình dung tiểu thuyết nhƣ “thiên trường ca về cuộc đấu tranh của cá nhân với x xã hội, với tự nhiên” [52; 327]. Theo Từ điển văn học: “Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian. Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các kiểu sinh hoạt giai cấp, tái hiện tính cách đa dạng”. Cụ thể hơn: “Tiểu thuyết là cái nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư”; “là tái hiện cuộc sống không thi vị hoá, lãng mạn hoá, lý tưởng hoá.
Miêu tả cuộc sống như một thực tại cùng thời, đang sinh thành”. Còn theo nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân: “Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự, trong đó sự trần thuật tập trung vào số phận một cá nhân trong quá trình hình thành và phát triển của nó; sự trần thuật ở đây được triển khai trong không gian và thời gian nghệ thuật đến mức đủ để truyền đạt “cơ cấu” của nhân cách” [4]. Tuy những khái niệm trên có nội hàm rộng hẹp khác nhau nhƣng chúng đều cho ta nhận thức chung về tiểu thuyết ỏ một hay nhiều mặt. Chúng tôi đồng tình với cách hiểu nhƣ sau: “Tiểu thuyết là cái nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư và táI hiện cuộc sống không lãng mạn hoá, không thi vị hoá, lý tưởng hoá.
Miêu tả cuộc sống như một thực tại cùng thời. Ngoài ra con người tiểu thuyết là con người nến trải tư duy, chịu đau khổ, dằn vặt của cuộc đời trong khi nhân vật của sử thi, kịch, nhân vật truyện cổ thường là nhân vật hành động. Tiểu thuyết miêu tả suy tư của nhân vật về thời gian, về đời người, phân tích cặn kẽ các diễn biến tình cảm trình bày tường tận tiểu sử của nhân vật”[53;223]. Và chính bởi những điều trên, tiểu thuyết là thể loại văn học có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng nghệ thuật của các thể loại văn học khác.2 Tiểu thuyết lịch sử là gì? Nhƣ trên chúng tôi đã trình bày, tiểu thuyết là thể loại văn học có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng nghệ thuật của các loại văn học khác.
Chính nhờ hiện tƣợng tổng hợp này mà thể loại tiểu thuyết cũng đa dạng, phong phú và vận động không ngừng. Ở đó chúng ta có thể phân ra làm nhiều loại tiểu thuyết. Cụ thể nhƣ: Tiểu thuyết chƣơng hồi, tiểu thuyết du đãng; tiểu thuyết đa thanh, tiểu thuyết lịch sử. Trong đó tiểu thuyết lịch sử chiếm một vi trí khá quan trọng, góp phần làm giàu thêm loại hình tiểu thuyết.
- 15 - Luận văn thạc sỹ Lê Thị Bích Hoà Vậy thế nào là tiểu thuyết lịch sử? Có ý kiến cho rằng: “Tiểu thuyết lịch sử là những tác phẩm mang đặc điểm chung của tiểu thuyết nhưng lại lấy nội dung của lịch sử là đề tài, làm cảm hứng sáng tạo nghệ thuật. Sự chính xác đến tuyệt đối như là lịch sử là điều không thể có, bởi ở tiểu thuyết lịch sử, tác giả dựa vào những sự kiện trong quá khứ, hư cấu, tưởng tượng thêm để tạo nên tác phẩm nhằm gây những hứng thú cho người đọc. Tuy đề tài và cảm hứng lấy từ lịch sử song nó không hề né tránh và xa rời những vấn đề thực tại, thời thế hiện tại” [31; 10]. Còn theo Trần Nghĩa trong Tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam: “Tiểu thuyết lịch sử cũng gọi là tiểu thuyết “lịch sử diễn nghĩa” gồm các tác phẩm viết về đề tài thông qua việc miêu tả nhân vật và sự kiện tái hiện một cách nghệ thuật diện mạo xã hội và xu thế phát triển của lịch sử một thời, nhằm mang lại cho người đọc những khơi gợi bổ ích và mĩ cảm văn học.Về phương diện bút pháp, một mặt dựa vào lịch sử, nhưng mặt khác vẫn cho phép hư cấu trong chừng mực thích hợp, nhằm phát huy trí tưởng tượng làm cho sự chân thực lịch sử được thăng hoa thành chân thực nghệ thuật”.[49] Các nhà nghiên cứu trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học cho rằng, tiểu thuyết lịch sử là một phần của thể loại văn học lịch sử, lĩnh vực bao gồm các thể loại văn học khác nhau cùng viết về đề tài lịch sử.
Trong đó: “Các tác phẩm viết về đề tài lịch sử này có chứa đựng các nhân vật và chi tiết hư cấu, tuy nhiên, nhân vật chính và sự kiện chính thì được sáng tạo trên các sử liệu xác thực trong lịch sử, tôn trong lời ăn tiếng nói, trang phục phong tục, tập quán phù hợp với giai đoạn lịch sử ấy. Tác phẩm văn học lịch sử thường mượn chuyện xưa để nói chuyện đời nay, hấp thụ những bài học của quá khứ, bày tỏ sự đồng cảm với những con người và thời đại đã qua, song không vì thế mà hiện đại hoá người xưa, phá vỡ tính chân thực lịch sử của thể loại.”[53; 205] - 16 - Luận văn thạc sỹ Lê Thị Bích Hoà Từ những khái niệm trên cho chúng ta thấy, mặt hƣ cấu là không thể thiếu trong mỗi tác phẩm viết về đề tài lịch sử. Nhƣng sự hƣ cấu đó phải dựa trên cơ sở của sự thực lịch sử, hƣ cấu có mức độ, không cho phép quá đà. Để có thể đạt tới mục đích sự chân thực, chân thực “hơn cả sự thực ngoài đời” hay sự thực đã diễn ra trong lịch sử.
Điều đó chỉ có thể xảy ra khi cái thực đƣợc mang tính nghệ thuật. Nghĩa là nhà văn đã cụ thể hoá mà đấy chính là đặc trƣng của thể loại tiểu thuyết. Chính nó làm nên sức mạnh truyền cảm, chinh phục mạnh mẽ tâm hồm của độc giả khi đọc tiểu thuyết lịch sử. Nhƣ vậy, tiểu thuyết lịch sử là phân loại nhỏ của tiểu thuyết.
Nó có đầy đủ những đặc điểm riêng với tƣ cách là một thể loại văn học, nó ƣu tiên cho khả năng hƣ cấu, sáng tạo để “soi sáng những thời kỳ quá khứ con người đã trải qua với mục đích rõ ràng là để gạn lọc những tình trạng tiến thoái lưỡng nan của hiện tại. Nó giúp ta làm những bảng so sánh, đối chiếu thời đại nọ với thời đại kia. Tác giả tiểu thuyết lịch sử sử dụng quá khứ như một khí cụ để vẽ lên những điểm tương đồng giữa quá khứ và hiện tại và do đó làm sáng tỏ hiện tại. Năng lực hƣ cấu, sáng tạo của nhà văn sẽ làm cho tiểu thuyết lịch sử là thể loại văn học chứ không phải sử học.
Tiểu thuyết lịch sử ở Việt Nam 2.1 Tiểu thuyết lịch sử từ thời trung đại đến nửa đầu thế kỷ XX 2.1 Tiểu thuyết lịch sử thời trung đại Nhắc tới văn học trung đại ngƣời ta nghĩ ngay đến thơ phú ca từ, và đây cũng chính là loại hình văn học đƣợc ƣa chuộng nhất trong giai đoạn này. Tuy vậy, văn học trung đại vẫn tồn tại những loại hình văn học viết bằng văn xuôi nhƣ truyện, kí, tiểu thuyết. Trong đó tiểu thuyết lịch sử là một phần nhỏ của loại hình văn học viết bằng văn xuôi thời kỳ này. Tiểu thuyết lịch sử cũng nhƣ các loại hình bằng văn xuôi trong thời kỳ này tồn tại với số lƣợng còn ít.
Nhất là giai đoạn trƣớc thế kỷ XVIII, hình thức sáng tạo chủ yếu trong văn học là thơ phú. Các nhà nho có thể đề tặng nhau những chùm thơ, câu đối. Và họ coi đây là thú vui tao nhã của kẻ sỹ. - 17 - Luận văn thạc sỹ Lê Thị Bích Hoà Đến giai đoạn sau thế kỷ XVIII, các thể loại văn học bằng văn xuôi nhƣ tiểu thuyết, truyện, ký.
Tuy vậy, lần dở trong kho tàng văn học thời trung đại ta vẫn thấy những bộ tiểu thuyết lịch sử nhƣ: Nam triều công nghiệp diễn chí của Nguyễn Khoa Chiêm; Thiên nam liệt truyện bản dịch của Nguyễn Thị Thảo; Hoàng lê nhất thống chí của Ngô Thì Chí, Ngô Thì Du; Hoàng Việt long ký của Ngô Giáp Đậu; Việt Nam tiểu sử của Lê Hoan; Trùng Quang tâm sử của Phan Bội Châu. Mặc dù số lƣợng tác phẩm còn khiêm tốn song hầu hết các tác phẩm này đều có chỗ đứng và có những đóng góp trong văn học lịch sử, đánh dấu sự ra đời và trƣởng thành của văn xuôi tiểu thuyết Việt Nam. Có thể nói, hầu hết các tác phẩm trên đều là tiểu thuyết chƣơng hồi mang đầy đủ đặc tính của thể loại này với nội dung truyện đƣợc diễn giải chủ yếu qua hành vi nhân vật, ít có hƣ cấu tuy đã quan tâm đến miêu tả những số phận bi kịch, nhờ thế văn học có vẻ thoát khỏi sự hạn hẹp về chức năng để tái hiện gƣơng mặt bề bộn, phức tạp của lịch sử. Tuy nhiên, trong hầu hết các tác phẩm, tính cách và tâm lý nhân vật ít đƣợc đề cập đến.
Nghệ thuật khắc hoạ nhân vật mang tính ƣớc lệ, truyện đƣợc kể theo trình tự thời gian tuyến tính. Thiên nam liệt truyện đƣợc coi là tiểu thuyết đầu tiên của Bắc Hà. Về nội dung, đây là tác phẩm hi hữu viết về cuộc nội chiến Lê - Mạc. Ở đó, vấn đề kẻ sĩ, ngƣời trí thức phải đối mặt với chữ trung đƣợc đặt ra.
Nhiều nhân vật đã phải phân thân trong thế lƣỡng nan.
