lời mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 4 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn về Ngân sách Nhà nƣớc (NSNN) và quản lý Ngân sách cấp huyện; Chƣơng 2: Phƣơng pháp nghiên cứu đề tài; Chƣơng 3: Thực trạng công tác quản lý Ngân sách huyện Sông Lô – tỉnh Vĩnh Phúc; Chƣơng 4: Một số giải pháp nhằm hoàn thiện công tác quản lý Ngân sách huyện Sông Lô – tỉnh Vĩnh Phúc. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 4 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC CẤP HUYỆN 1. Cơ sở lý luận về Ngân sách Nhà nƣớc và quản lý Ngân sách huyện 1. Ngân sách Nhà nước 1.
Khái niệm Ngân sách Nhà nước Theo Luật NSNN năm 2002, NSNN đƣợc đề cập nhƣ sau: “NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nƣớc đã đƣợc cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền quyết định và đƣợc thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc”. Đặc điểm của NSNN [5] - Hoạt động thu chi của NSNN luôn gắn chặt với quyền lực Kinh tế - Chính trị của Nhà nƣớc; - Hoạt động NSNN là hoạt động phân phối lại các nguồn tài chính, nó thể hiện ở hai lĩnh vực thu và chi của Nhà nƣớc; - NSNN luôn gắn chặt với sở hữu Nhà nƣớc, luôn chứa đựng những lợi ích chung, lợi ích công cộng; - Hoạt động thu - chi của NSNN đƣợc thực hiện theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu. Vai trò của NSNN [5] a. NSNN điều tiết và thúc đẩy nền kinh tế phát triển Ngân sách là nguồn lực tài chính để Nhà nƣớc sản xuất và cung ứng hàng hoá, dịch vụ công cho xã hội mà tƣ nhân không muốn hoặc không có khả năng cung ứng; trong khi đây lại là những hàng hoá, dịch vụ đáp ứng cho nhu cầu cần thiết của xã hội.
Thông qua NSNN, Nhà nƣớc định hƣớng đầu tƣ, điều chỉnh cơ cấu của nền kinh tế theo định hƣớng của Nhà nƣớc cả về cơ cấu ngành. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 5 NSNN đƣợc sử dụng trong ổn định môi trƣờng kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát bằng cách giảm chi NSNN, tăng thuế tiêu dùng, khống chế cầu, giảm thuế đầu tƣ để khuyến khích đầu tƣ mở rộng sản xuất kinh doanh, tăng cung. Sử dụng các công cụ vay nợ nhƣ trái phiếu, tín phiếu kho bạc,… để hút bớt lƣợng tiền mặt trong lƣu thông nhằm giảm sức ép về giá cả và bù đắp thâm hụt Ngân sách. Ngoài ra, Nhà nƣớc còn sử dụng nguồn lực NSNN tạo lập các quỹ dự trữ về hàng hoá và tài chính nhằm điều hoà cung cầu, bình ổn giá cả.
NSNN góp phần giải quyết các vấn đề xã hội Nền kinh tế thị trƣờng có những ƣu điểm nhất định, nhƣng nó cũng luôn chứa đựng khuyết tật mà không thể tự sửa chữa; đặc biệt là về mặt xã hội nhƣ: bất bình đẳng về thu nhập, sự chênh lệch về mức sống, tai tệ nạn xã hội,… Do đó, Nhà nƣớc phải khắc phục các khuyết tật này của thị trƣờng, đảm bảo phát triển bền vững. Nhà nƣớc có thể sử dụng NSNN điều chỉnh thu nhập giữa các tầng lớp dân cƣ, giảm bớt những bất hợp lý trong phân phối, đảm bảo công bằng và góp phần giải quyết các vấn đề xã hội. Nhà nƣớc giải quyết các vấn đề xã hội bằng cách sử dụng nguồn lực NSNN đảm bảo cung ứng các dịch vụ, hàng hoá công cộng (giáo dục, y tế, văn hoá,…); tài trợ cho các chƣơng trình (chƣơng trình giải quyết việc làm, chƣơng trình xoá đói giảm nghèo, phòng chống tệ nạn xã hội,…). Vai trò quan trọng nhất của NSNN về mặt xã hội là từ nguồn thu huy động đƣợc, NSNN chi đầu tƣ và phân phối thông qua dự toán chi NSNN cho các ngành và mọi lĩnh vực xã hội, đảm bảo cho Nhà nƣớc thực hiện các chức năng nhiệm vụ của mình.
NSNN chi phối toàn bộ đời sống Kinh tế - Xã hội từ tiêu dùng, thu nhập cho đến các vấn đề Kinh tế, xã hội; quan hệ chi tiêu liên quan đến mọi lĩnh vực nhƣ chi cho hoạt động của bộ máy Nhà nƣớc, An ninh quốc phòng, Trật tự an toàn xã hội, chi cho Giáo dục, Y tế, Văn hoá, xoá đói giảm nghèo, hỗ trợ cho các đối tƣợng chính sách và chi cho nhiệm vụ xã hội khác,… Những khoản chi này của NSNN thƣờng đƣợc gom thành hai nhóm: Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 6 chi thƣờng xuyên để duy trì bộ máy Nhà nƣớc và chi phục vụ cho đầu tƣ phát triển. Quan hệ chi tiêu NSNN, tỷ lệ tƣơng quan giữa các nhóm, giữa các khoản mục chi tiêu, tốc độ tăng, giảm, chi thứ tự của ƣu tiên cấp phát chi… không những chỉ phản ánh vấn đề có quan hệ kinh tế quan trọng mà còn có ý nghĩa giai cấp, dân tộc và các vấn đề chính trị, xã hội. NSNN góp phần ổn định thị trường, chống lạm phát và bình ổn giá cả hàng hoá trên thị trường Bằng các công cụ thu và các chính sách chi Ngân sách, Nhà nƣớc có thể điều chỉnh giá cả thị trƣờng một cách chủ động. Mối quan hệ giữa giá cả, thuế và dự trữ Nhà nƣớc có ảnh hƣởng sâu sắc tới tình hình thị trƣờng.
Quản lý Nhà nƣớc về thị trƣờng, Nhà nƣớc tác động vĩ mô thông qua các chính sách để định hƣớng, tạo hành lang cho thị trƣờng hàng hoá phát triển mạnh và ổn định. Trong trƣờng hợp thị trƣờng có biến động mạnh về giá cả, để đảm bảo quyền lợi cho ngƣời tiêu dùng, Nhà nƣớc sử dụng nguồn dự trữ hàng hoá và tài chính để ổn định, điều hoà quan hệ cung – cầu, bình ổn sản xuất kinh doanh. Nguồn dự trữ này hình thành từ kinh phí cấp phát của NSNN. Hiện nay, trong nền kinh tế thị trƣờng hiện đại, không một Nhà nƣớc nào không sử dụng Ngân sách để tác động vào nền kinh tế.
Tuy nhiên, trong thực tế, vai trò công cụ thúc đẩy tăng trƣởng, ổn định và điều tiết vĩ mô của một Ngân sách phát triển đã đƣợc nhận thức vận dụng rất khác nhau tuỳ thuộc vào quan niệm của mỗi Nhà nƣớc, tuỳ theo bối cảnh kinh tế của từng thời kỳ. Tất cả những điều trên thể hiện vị trí quan trọng của NSNN với tƣ cách là một công cụ tài chính vĩ mô sắc bén, nhạy cảm và hiệu quả để Nhà nƣớc can thiệp, điều chỉnh nền kinh tế. Do đó, Nhà nƣớc cần phải nắm chắc cơ chế tác động của thu – chi Ngân sách đối với nền kinh tế thông qua nhận thức đầy đủ và làm chủ cơ chế tác động của hiệu ứng kích thích kinh tế của NSNN để phát huy vai trò thúc đẩy tăng trƣởng, ổn định và điều khiển kinh tế vĩ mô của NSNN. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.
Hệ thống NSNN Hệ thống NSNN là tổng thể các cấp ngân sách, có mối quan hệ gắn bó hữu cơ với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thu chi của mỗi cấp ngân sách. Tuỳ theo mô hình tổ chức hành chính của mỗi quốc gia mà tồn tại hệ thống Ngân sách Nhà nƣớc khác nhau. Ở Việt Nam, theo Luật NSNN năm 2002 [9], hệ thống NSNN đƣợc tổ chức theo sơ đồ sau: NGÂN SÁCH NHÀ NƢỚC NGÂN SÁCH TRUNG ƢƠNG NGÂN SÁCH ĐỊA PHƢƠNG Ngân sách tỉnh Ngân sách Ngân sách xã, và TP trực huyện,thành, phƣờng, thị thuộc TW thị thuộc tỉnh trấn 1. Quản lý Ngân sách cấp huyện 1.
Khái niệm quản lý Ngân sách cấp huyện Quản lý NSNN là quá trình tác động của chủ thể quản lý NSNN thông qua việc sử dụng có chủ định các phƣơng pháp quản lý và các công cụ quản lý để tác động và điều khiển hoạt động của NSNN nhằm đạt đƣợc mục tiêu đã định. Theo đó, quản lý Ngân sách huyện là việc sử dụng những công cụ, biện pháp tổng hợp để tập trung một phần nguồn tài chính, hình thành quỹ Ngân sách của huyện và thực hiện phân phối, sử dụng quỹ đó một cách hợp lý, có hiệu quả nhằm thực hiện các yêu cầu của Nhà nƣớc giao cho địa phƣơng; đạt đƣợc những mục tiêu Kinh tế - Xã hội của địa phƣơng. Quản lý Ngân sách huyện phải đƣợc thực hiện ở tất cả các khâu của chu trình Ngân sách: từ Lập dự toán Ngân sách – Chấp hành Ngân sách – Quyết Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn/ 8 toán Ngân sách. Quản lý Ngân sách huyện phải đảm bảo tính thống nhất trong thực hiện và quản lý thu – chi Ngân sách trong hệ thống Ngân sách các cấp, phải đƣợc áp dụng cho tất cả các cơ quan tham gia vào chu trình Ngân sách (cả ở cơ quan quản lý và cơ quan, đối tƣợng thụ hƣởng), tạo tiền đề cho mọi đối tƣợng có thể nhìn nhận đƣợc hiệu quả các chƣơng trình hành động của chính quyền địa phƣơng trên cơ sở các chính sách tài chính quốc gia.
Nguyên tắc cơ bản về quản lý NSNN, quản lý Ngân sách cấp huyện a. Nguyên tắc đầy đủ, trọn vẹn Nguyên tắc đầy đủ, trọn vẹn là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của quản lý NSNN. Nội dung của nguyên tắc này là: mọi khoản thu, chi phải đƣợc ghi đầy đủ vào kế hoạch NSNN, mọi khoản chi phải đƣợc vào sổ quyết toán rành mạch. Chỉ có kế hoạch Ngân sách đầy đủ, trọn vẹn mới phản ánh đúng mục đích chính sách và đảm bảo tính minh bạch của các tài khoản thu, chi.
Nguyên tắc quản lý này nghiêm cấm các cấp, các tổ chức Nhà nƣớc lập và sử dụng quỹ đen. Điều này, có ý nghĩa rằng mọi khoản thu chi của NSNN đều phải đƣa vào kế hoạch Ngân sách để Quốc hội phê chuẩn, nếu không việc phê chuẩn Ngân sách của Quốc hội sẽ không có căn cứ đầy đủ, không có giá trị. Nguyên tắc thống nhất trong quản lý NSNN Trong quản lý NSNN, nguyên tắc thống nhất bắt nguồn từ yêu cầu tăng cƣờng sức mạnh vật chất của Nhà nƣớc, biểu hiện cụ thể thông qua hoạt động thu – chi của NSNN. Nguyên tắc thống nhất trong quản lý NSNN thể hiện: mọi khoản thu – chi của NSNN đều phải tuân theo những quy định của Luật NSNN, phải đƣợc dự toán hàng năm và đƣợc cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.
Trong tất cả các khâu của chu trình NSNN, khi triển khai thực hiện phải dƣới sự kiểm tra giám sát của cơ quan quyền lực ở Trung ƣơng (Quốc hội) và địa phƣơng (Hội đồng nhân dân).